Algoritma ile Aşkınlık Arasında: Yapay Zekânın Dinî Tecrübe Potansiyeli

This study explores the nature of religious and mystical experiences within a philosophical framework, specifically examining whether artificial intelligence (AI) systems could possess the capacity to undergo such phenomena. It argues that religious experience cannot be fully explained by cognitive or behavioral processes alone, but is instead a multifaceted phenomenon involving subjective consciousness, intuition, emotion, and transcendence. The central question is whether these phenomenological elements are exclusive to human consciousness or could emerge in advanced AI systems. While existing literature on religious experience is extensive, the intersection of such experiences with AI—especially regarding consciousness and subjective experience—remains underexplored. This research aims to fill this gap through philosophical analysis. Adopting a comparative philosophical method, the study draws on the phenomenological and intuitive theories of thinkers like William James, Rudolf Otto, and Ninian Smart, who emphasize that religious experiences surpass cognitive processes and are shaped by consciousness, bodily engagement, intuition, and transcendence. In contrast, philosophers such as John Searle, Hubert Dreyfus, and Robert Sokolowski argue that AI cannot genuinely experience subjective consciousness, meaning-making, or existential depth. Searle's critique of semantic inadequacy, Dreyfus’s concept of the embodied mind, and Otto's focus on the numinous suggest that AI can only simulate religious experiences superficially. In contrast, Ray Kurzweil posits that consciousness is not biologically exclusive and that sufficiently advanced AI might develop consciousness. Additionally, Alan Turing's "imitation game" suggests AI can replicate human-like behavior, although not necessarily experience it as humans do. Therefore, this study proposes that AI could simulate religious phenomena by synthesizing consciousness, emotion, bodily expression, and meaning-making, but any such experience would remain a mere imitation, lacking the depth and authenticity inherent in human religious experience.

Bu çalışmanın amacı, dinî ve mistik tecrübelerin mahiyetini felsefî bir çerçevede ele alarak, yapay zekâ sistemlerinin bu tür tecrübeleri yaşama kapasitesine sahip olup olamayacaklarını tartışmaktır. Çalışmada dinî tecrübenin yalnızca bilişsel ya da davranışsal süreçlerle açıklanamayacağı; öznel bilinç, sezgi, duygulanım ve aşkınlık boyutlarını içeren çok katmanlı bir fenomen olduğu ileri sürülmektedir. Bu çalışmada ele alınan temel problem, söz konusu fenomenolojik unsurların insan bilincine özgü olup olmadığı veya gelişmiş yapay sistemlerde benzer biçimlerde ortaya çıkıp çıkamayacağıdır. Mevcut literatürde dinî tecrübe üzerine kapsamlı incelemeler bulunmaktadır ama dinî tecrübenin yapay zekâ bağlamında, özellikle bilinç ve öznel yaşantı perspektifinden ele alınışı sınırlı sınırlı olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışma, bu kuramsal boşluğu felsefî bir analiz yaparak derinleştirmeyi hedeflemektedir. Çalışma, felsefî karşılaştırmalı yöntem kullanılarak yapılandırılmıştır. Dinî tecrübe üzerine eserleri olan düşünürlerden William James, Rudolf Otto ve Ninian Smart’ın dinî tecrübeye dair fenomenolojik ve sezgisel yaklaşımları, bu yaşantıların bilişsel süreçlerle sınırlı olmadığını göstermektedir. Bu düşünürler dinî tecrübenin bilinç, bedensel katılım, sezgi ve aşkınlık gibi boyutlarla şekillendiğini göstermektedirler. John Searle, Hubert Dreyfus ve Robert Sokolowski gibi düşünüre göre yapay zekâlar öznel bilinci, anlam üretimini ve varoluşsal derinliği gerçek anlamda deneyimleyemezler. Bu noktada Searle’ün semantik yetersizlik eleştirisi, Dreyfus’un bedenlenmiş zihin anlayışı ve Otto’nun numinöz tecrübe vurgusu, yapay sistemlerin bu tür yaşantılara yalnızca yüzeysel düzeyde yaklaşabileceği fikrini ortaya çıkarmaktadır. Buna karşılık, Ray Kurzweil bilinçli yaşantının biyolojik temellere indirgenemeyeceğini, yeterince gelişmiş yapay sistemlerin bilinç geliştirebileceğini öne sürmektedir. Ayrıca Alan Turing imitasyon oyunu aracılığıyla zekâyı gözlemlenebilir davranışlar üzerinden değerlendirmiştir. Sonuç olarak bu çalışmada, yapay zekânın dinî tecrübeyi ancak bilinç, duygu, beden ve anlam üretimiyle birleştiği ölçüde yaşayabileceğini söylenebilir; bu unsurlar olma ise yalnızca taklit düzeyinde bir benzeşim gerçekleştirebileceği sonucuna ulaşılmıştır.