Ahundzâde ve Melkum Han’ın Fikrî Mirası Işığında Osmanlı–İran Düşünce Alanında Zihinsel Modernleşmenin İnşası

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 5, 2546 - 2567, 31.12.2025

Hasan Tan

https://doi.org/10.15869/itobiad.1745597

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı ve Kaçar İranı düşünce dünyasında şekillenen zihinsel modernleşme sürecini, Mirza Feth Ali Ahundzâde ile Mirza Melkum Han’ın entelektüel mirası üzerinden çözümlemeyi amaçlamaktadır. Modernleşme, teknik reformlarla sınırlı bir yenilenme olmaktan öte; bireyin bilgiye, zamana, otoriteye ve toplumla kurduğu ilişki biçimlerinin köklü biçimde yeniden tanımlandığı kapsamlı bir zihniyet dönüşümünü ifade etmektedir. Ahundzâde’nin alfabe reformu, tiyatro aracılığıyla kamu bilinci oluşturma çabası ve seküler düşünce perspektifi ile Melkum Han’ın anayasal düzen arayışı, pozitivist kamu hukuku anlayışı ve rasyonel idare vizyonu; Doğu toplumlarında iç dinamiklerden beslenen özgün bir zihinsel dönüşüm hattı meydana getirmiştir. Her iki düşünür, Batı düşüncesini birebir alımlamak yerine onu tarihsel koşullarıyla yeniden anlamlandırarak entelektüel müdahale kapasitesini genişletmiştir. Çalışmada, bu düşünsel mirasın Osmanlı entelektüel ikliminde şekillenen Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık akımlarıyla kurduğu kavramsal bağlar karşılaştırmalı yöntemle analiz edilmiştir. Gramsci’nin hegemonya, Bourdieu’nün simgesel sermaye, Foucault’nun bilgi–iktidar, Weber’in otorite ve Althusser’in ideolojik aygıtlar kuramları ekseninde yapılan çözümlemeler, zihinsel modernleşmenin kültürel ve epistemolojik boyutlarını görünür kılmaktadır. Ahundzâde ve Melkum Han, bu yönüyle yalnızca fikir üreticileri değil; düşünsel inşa sürecine yön veren kurucu figürler olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca çalışma, entelektüel üretimin kuramsal düzeyde kalmayan; eğitim, hukuk ve kamusal alan gibi toplumsal sahalarda iz bırakan dönüştürücü gücünü vurgulamaktadır. Her iki düşünürün müdahaleleri, toplumun kolektif tahayyül dünyasını yeniden şekillendirme yönünde güçlü bir entelektüel seferberliğe işaret etmektedir. Zihinsel modernleşmeye dair bu kuramsal yaklaşım, günümüzde İslam coğrafyasındaki reform tartışmalarına da tarihsel derinlik kazandıran özgün bir katkı sunmaktadır. Bu bağlamda Ahundzâde ve Melkum Han, Doğu’da tarihsel süreklilik taşıyan zihinsel modernliğin başat aktörleri olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Modernleşme , Sekülerleşme , Osmanlı–İran Düşünsel Etkileşimi , Ahundzâde , Melkum Han.

The Construction of Mental Modernization in the Ottoman–Iranian Intellectual Sphere in Light of the Intellectual Legacy of Akhundzadeh and Malkam Khan

Öz

This article examines the process of mental modernization that emerged in the 19th-century intellectual spheres of the Ottoman Empire and Qajar Iran, focusing on the intellectual legacy of Mirza Feth Ali Akhundzadeh and Mirza Malkam Khan. Rather than a limited set of technical reforms, modernization is conceptualized as a comprehensive transformation of the individual’s relationship with knowledge, time, authority, and society. Akhundzadeh’s alphabet reform, his efforts to raise public consciousness through theater, and his secular worldview—together with Malkam Khan’s constitutional vision, positivist legal framework, and rational governance approach—laid the groundwork for an indigenous and critical model of intellectual transformation in Eastern societies. Rather than merely imitating Western thought, both figures reinterpreted it within their own historical and cultural contexts, thereby expanding the scope of intellectual agency. This study analyzes how their ideas resonate conceptually with major Ottoman intellectual currents such as Ottomanism, Islamism, Turkism, and Westernism. Theoretical perspectives drawn from Gramsci (hegemony), Bourdieu (symbolic capital), Foucault (knowledge–power), and Althusser (ideological state apparatuses) are employed to reveal the epistemological and cultural dimensions of mental modernization. In this regard, Akhundzadeh and Malkam Khan are not merely intellectuals who generated ideas; they are architects of a foundational cognitive transformation that reshaped thought paradigms across the Ottoman–Iranian axis. Furthermore, this study emphasizes that intellectual production should not be viewed as purely theoretical, but as a transformative force with lasting effects on education, law, and the public sphere. Their interventions restructured the collective imaginary of society and initiated a far-reaching intellectual mobilization. This theoretical framing of mental modernization offers a historically grounded contribution to contemporary debates on reform across the Islamic world. Within this context, Akhundzadeh and Malkam Khan emerge as central figures in the genealogy of Eastern mental modernity, providing a model of historically rooted, structurally aware, and culturally embedded intellectual transformation.

Anahtar Kelimeler

Modernization , Secularization , Ottoman–Iranian Intellectual Interaction , Akhundzadeh , Malkam Khan.

Kaynakça

• Ademiyet, F. (1353). Fikr-î demokrasi-î içtimaî der nehzet-i meşrutiyet-i İran. Tahran: İntişarat-ı Peyam.
• Ademiyet, F. (1362). Emir Kebir ve İran. Tahran: İntişarat-ı Harezmi.
• Ademiyet, F. (1970). Endişehâ-i Mirza Feth Ali Ahundzade. Tahran: İntişarat-ı Harezmî.
• Adıgüzel, S. (2015). Mîrzâ Fethali Ahundov’un doğunun aydınlanması ve ilerlemesi yolundaki düşünceleri. Journal of Academic Studies in World Languages, Literatures and Translation (WOLLT), 5(1), 18–42.
• Ağaoğlu, A. (2013). Üç medeniyet (3. baskı). İstanbul: Doğu Kitapevi.
• Ahundzade, M. F. (1385). Makâlât-ı Farisî (H. Muhammedzade, Ed.). Tahran: İntişarat-ı Negah.
• Ahundzade, M. F. (1390). Mektubat-ı Kemalü’d-devle ve mülhakat-ı ân (A. A. Hakdar, Ed.). Tahran: İntişarat-ı Yadgâh-ı Edebiyat.
• Algar, H. (1396). Din ve devlet der İran: Nakş-ı ulemâ der devre-i Kacar (E. Siri, Çev.). Tahran: İntişarat-ı Tus.
• Algar, H. (1989). Ahundzâde, Mirza Feth Ali. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 2, 123–126. İstanbul: TDV Yayınları.
• Algar, H. (2020). Mirza Melkum Han. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 30, 295–297. İstanbul: TDV Yayınları.
• Algar, H. (2021). Religion and state in Iran, 1785–1906: The role of the ulama in the Qajar period. Berkeley, CA: University of California Press.
• Aliyeva, Z. (2015). Türkiye-Azerbaycan edebi ilişkilerinde selef ve halef yazarlar: Mirza Fethali Ahundzade ve Anar Rızayev. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(1), 215–225.
• Althusser, L. (2000). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (Y. Alp & M. Özışık, Çev., 4. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
• And, M. (1971). Osmanlı tiyatrosu: Kuruluşu, gelişimi, katkısı. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Asker, A. (2024). Modernleşme öncüsü M. F. Ahundzade’yi (1812–1878) yeniden okumak (?): Aydın Balayev ve Kamil Veli Nerimanoğlu’nun yaklaşımları üzerine eleştirel bir bakış. In Z. Taştan & E. Alaşbayev (Eds.), Türk Dünyası Yenileşme Dönemi Fikir Hareketleri Uluslararası Sempozyumu (29–31 Mayıs 2024, Türkistan), Bildiri Kitabı (pp. 248–439). Hiperyayın.
• Bağrıaçık, Y. I. (2024). Batılı değerlerin doğulu temsilcisi: Mîrzâ Feth Ali Ahundzâde. Journal of Academic Studies in World Languages, Literatures and Translation (WOLLT), 5(1), 18–42.
• Barkan, Ö. L. (1975). Türkiye’de din ve devlet ilişkisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Bauman, Z. (2003). Modernlik ve müphemlik (İ. Türkmen, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Beriş, H. E. (2003). Moderniteden postmoderniteye. In M. Türköne (Ed.), Siyaset içinde (ss. 485–496). Ankara Lotus Yayınevi.
• Berkes, N. (1996). Türkiye’de çağdaşlaşma (A. Kuyaş, Ed.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Bourdieu, P. (2015). Devlet üzerine: Collège de France dersleri (1989–1992) (A. Sümer, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Bourdieu, P. (2016). Akademik aklın eleştirisi (P. B. Yalım, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
• Callinicos, A. (2007). Toplum kuramı: Tarihsel bir bakış (Y. Tezgiden, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Cevizci, A. (2002). Aydınlanma felsefesi tarihi. Bursa: Ezgi Kitabevi.
• Çakır Korkmaz, P. (2023). Modern yaşamların karanlık yüzü: Modern gözetim. Akademik İletişim Araştırmaları Dergisi, 1, 24–43.
• Denghan Khangahi, F. (2011). İran’da Meşrutiyet öncesi aydınlar ve düşünce akımları (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Devebakan, M. (2018). İran’ın modernleşme ve meşrutiyete geçiş sürecinde önemli bir aktör: Mirza Malkum Han (1833–1908) (Yüksek lisans tezi). Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tokat.
• Feraği, M. H. (1392). Veziran-ı Umur-u Harice der Devre-i Nasirüddin Şah. Fasılname-i Tarihi Revabıt-ı Harici, 56, 19–47.
• Foucault, M. (1992). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev., 6. baskı). Ankara: İmge Yayınları.
• Haliki, M. (1394). Islahat-ı Nizami-i Abbas Mirza Naibü’s-Saltana. Fasılname-i Parsi, 15(25), 55–78.
• Hambly, G. R. G. (1991). Aghâ Mohammad Khân and the establishment of the Qajar dynasty. In P. Avery, G. R. G. Hambly, & C. P. Melville (Eds.), The Cambridge history of Iran, Volume 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic (pp. 104–143). Cambridge, England: Cambridge University Press.
• Heidegger, M. (2018). Varlık ve zaman (K. H. Ökten, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları.
• İpek, Y. (2021). Kaçarlar dönemi İran coğrafyasında din ve din adamları. In O. Karacan (Ed.), Modern İran tarihi: Kaçar Hanedanı’ndan İslam Devrimi’ne (ss. 493–516). İstanbul: Selenge Yayınları.
• Karacan, O. (2013). 1906 İran Meşrutiyeti (Yüksek lisans tezi). İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya.
• Karadeniz, Y. (2011). İran Batılılaşma hareketinde Mirza Malkum Han’ın rolü (1833–1908). Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23, 104–107.
• Karadeniz, Y. (2017). Islahat görünümlü İngiliz işgali’nin safhaları: İran örneği (1800–1925) (2. baskı). Ankara: Gece Kitaplığı.
• Keddie, N. R. (1983). Iranian revolutions in comparative perspective. The American Historical Review, 88(3), 579–598.
• Lin, X., & Klenkoster, Y. (1362). Hudevendân-ı endişe-i siyasi (A. Ramin, Çev.; Cilt 3/1). Tahran: İntişarat-ı Emir Kebir.
• Mahmid, M. A. (1361). Tarih-i diplomasi-i İran. Tahran, İran: İntişarat-ı Mitra.
• Mardin, Ş. (1991). Türk modernleşmesi: Makaleler IV. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Mardin, Ş. (2009). Yeni Osmanlı düşüncesi. In T. Bora & M. Gültekingil (Eds.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce (Cilt 1, s. 45). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Mardin, Ş. (2019). Jön Türklerin siyasi fikirleri 1895–1908 (22. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Marx, K., & Engels, F. (2013). Alman ideolojisi (T. Ok & O. Geridönmez, Çev.). İstanbul: Evrensel Basım Yayın.
• Melkum Han, M. (1382a). Meclis-i Tanzimat. Tahran: Kitabhane-i Meclis-i Şura-yı Milli.
• Melkum Han, M. (1382b). Nazımü’d-devle: Usul-ı terakki. Tahran: Kitabhane-i Meclis-i Şura-yı Milli.
• Melkum Han, M. (1400). Kitabçe-i Gaybî ve çend risale-i diğer. Tahran: İntişarat-ı Umid-i Ferda.
• Mottahedeh, R. (2003). Peygamberin hırkası: İran’da din ve politika, bilgi ve güç (R. Sezer, Çev.). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Muradi, H. K. (1394). Mirza Malkum Han. Tahran: Neşr-ı Ahtaran.
• Nashat, G. (1982). The origins of modern reform in Iran, 1870–80. Urbana, IL: University of Illinois Press.
• Necimi, N. (1326). İran der meyân-ı tufân: Şerh-ı zendegânîyî Abbas Mirza. Tahran: Çap-ı Kilan.
• Nevaî, A. (1369). İran ve Cihan ez Kaçariye ta payan-ı ahd-ı Nasiri. Tahran: Müessese-i Neşr-i Huma.
• Newman, A. J. (2023). Safevî İranı: Pers İmparatorluğu’nun yeniden doğuşu (D. G. Anar, Çev.). İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
• Öztürk, E., & Çalıcı, C. (2018). Modern toplumda kimlik, ‘siber dissosiyasyon’ ve ‘siber alter’: Teorik ve klinik bir yaklaşım. In E. Öztürk (Ed.), Ruhsal travma ve dissosiyasyon (ss. 39–47). Ankara: Türkiye Klinikleri.
• Pakırdaşı, N. (2022). Türkiye’de çağdaş siyaset düşüncesinde içselleştirilen oryantalist söylem: Abdullah Cevdet örneği (Yüksek lisans tezi). İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
• Rain, İ. (1974). Mirza Melkum Han: Zendegi ve kuşeşhâ-yı siyasi (2. baskı). Tahran: İntişarat-ı Nigah.
• Ramazani, A. (1386). Muahedât-ı tarihi-î İran (Karardad ve muahede-i tarihi ez asr-ı Safeviye ta payan-ı asr-ı Kaçariye). Tahran: İntişarat-ı Torfend.
• Rüstemli, N. (2016). M. F. Ahundzade’nin Arap alfabesinin ıslahıyla ilgili yeni alfabe lâyihası. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 16(3), 163–180.
• Safa, P. (2010). Türk İnkılâbına bakışlar. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• Saray, M. (1987). Türk dünyasında eğitim reformu ve Gaspıralı İsmail Bey (1851–1914). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Sasani, H. M. (1352). Siyasetgerân-ı devre-i Kacar. Tahran: İntişarat-ı Hidayet.
• Schmitt, C. (2002). Siyasi ilahiyat: Egemenlik kuramı üzerine dört bölüm (H. Köse & E. Özcan, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi.
• Swartz, D. (2011). Kültür ve iktidar: Pierre Bourdieu’nün sosyolojisi (E. Gen, Çev., 1. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Tansel, F. A. (1953). Arap harflerinin ıslâhı ve değiştirilmesi hakkında ilk teşebbüsler ve neticeleri (1862–1884). Belleten, 18(66), 223–249.
• Taş, K., & Göksüçukur, B. (2019). Osmanlı dönemi Batıcılık, İslamcılık, Türkçülük fikir akımları ve din. Dini Araştırmalar, 22(56), 463–488.
• Topal, A. E. (2019). Sürgünde muhalefet: Namık Kemal’in Hürriyet Gazetesi 1 (1868–1869). İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
• Tunaya, T. Z. (1960). Türkiye’nin siyasi hayatında Batılılaşma hareketleri. İstanbul: Yedigün Matbaası.
• Türkmenoğlu, M. A. (2019). Osmanlı Devleti’ni kurtarma planı: Osmanlıcılık. Tarih ve Gelecek Dergisi, 5(2), 408–427.
• Yann, R. (2019). Iran under the Qajar. Cambridge: Cambridge University Press.
• Žižek, S. (2011). İdeolojinin yüce nesnesi (T. Birkan, Çev., 4. baskı). İstanbul: Metis Yayınları.