II. Meşrutiyet’in İlk Yıllarında Aile Tartışmaları: Osman Fahri ve Ahmed Şevki’nin Aile Hakkındaki Görüşleri

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 5, 2453 - 2473, 31.12.2025

Hayrettin Pulat

https://doi.org/10.15869/itobiad.1753770

Öz

Aile, sadece günümüzde değil antik çağlardan beri bütün siyasal oluşumların üzerinde tartıştığı, konuştuğu, birtakım planlamalar yaptığı, hukukî bazı düzenlemeleri yürürlüğe koyduğu olgudur. Bu çalışmada da, II. Meşrutiyet’in ilk yıllarında aile kurumunu ele alan iki yazarın görüşleri ekseninde son dönem Osmanlısında aile hakkındaki tartışmaların cüzi bir kısmının incelenmesi amaçlanmıştır. Ele alınan yazarlardan Osman Fahri Bey, ideal bir Osmanlı ailesinin nasıl olması gerektiği hususunda Arkadaş mecmuasında bir yazı dizisi kaleme almıştır. Yazar, burada aile kurumunun toplumun bekası ve milli varlığın devamı için elzem olduğu savından hareketle aile içerisindeki otorite ilişkileri, ebeveynin çocuklar üzerindeki tesiri, nüfus için evliliklerin gerekliliği, ideal ve mutlu aile için ne zaman evlenilmesi gerektiği gibi hususlar üzerinde durarak toplumu aydınlatıcı bir misyon üstlenmiştir. Buna karşın Beyanü’l-Hak gazetesinde Konyalı Ahmed Şevki’nin kaleme aldığı yazı dizisinde ise Avrupaî/modern aile karşıtı, etnosentrik medeniyetçi bir tavır takınılmış ve modern ailenin Müslüman Osmanlı toplumunda yerinin olmadığı ısrarla savunulmuştur. Her iki yazar da bir şekilde geleneksel ve ataerkil aile yapısının savunusunu yapmışlardır. İki yazar arasındaki temel fark ise biri (Osman Fahri) ideal, mutlu ve huzurlu bir aile profili çizerken, diğeri (Ahmed Şevki) ise modern aile karşıtı bir söylem geliştirerek İslamî kural ve kaideleri esas alan bir aile tipi tasavvur etmiş ve okuyucusunu bilgilendirme gayreti içerisinde olmuştur.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Aile , Modernleşme , Geleneksel , II. Meşrutiyet , İslam.

Family Debates in the Early Years of the Second Constitutional Era: Osman Fahri and Ahmed Şevki’s Perspectives on the Family

Öz

The family is a social institution that has not only been a subject of contemporary discussion but has also been central to political and social discourse since antiquity. It has consistently been the focus of debate, planning, and legal regulation throughout history. Based on this premise, the present study aims to examine a limited portion of the debates surrounding the concept of family in the late Ottoman period, specifically through the perspectives of two authors who addressed the institution of the family during the early years of the Second Constitutional Era. One of these authors, Osman Fahri Bey, published a series of articles in the periodical Arkadaş, outlining his views on what an ideal Ottoman family should look like. Arguing that the family is essential for the survival of society and the continuity of national identity, he took on an enlightening role by addressing issues such as authority relations within the family, parental influence on children, the necessity of marriage for demographic sustainability, and the appropriate timing of marriage for the formation of a happy and ideal family. In contrast, a series of articles by Konyalı Ahmed Şevki, published in the newspaper Beyanü’l-Hak, adopted an ethnocentric and civilizationalist stance against the European/modern family model. He argued that the modern family had no place within the Muslim Ottoman society. Although both authors, in different ways, advocated for a traditional and patriarchal family structure, their approaches differed significantly. While Osman Fahri focused on constructing an ideal, peaceful, and harmonious family model, Ahmed Şevki developed a discourse opposing the modern family and sought to inform his readers by envisioning a family structure grounded in Islamic principles and norms.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Family , Modernization , Traditional , Second Constitutional Era , Islam

Kaynakça

• Acar, M., & Demir, Ö. (2005). Sosyal Bilimler Sözlüğü. Ankara: Adres Yayınları.
• Akagündüz, Ü. (2015). II. Meşrutiyet Döneminde Kadın Olmak. İstanbul: Yeni İnsan Yayınları.
• Alandağlı, M. (2021). Dün’ü Gazetede Aramak, Anlamak: Beyânü’l-Hak Gazetesi (Kuruluşu, Siyasi ve Dinî Mecrası, Ele Aldığı Konular). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 37(104), 43-86.
• Arkadaş. (1325, Kanun-ı Sani 5). Resm-i Takdim. Arkadaş, (1), s. 1-2.
• Aydın, H. (2015). Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Türkiye’de Kadın. Current Research in Social Sciences, 1(3), 84-96.
• Aydın, H. (2025). Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde Ailenin Yeniden İnşası. İçtimaiyat(Aile Özel Sayısı), 409-428.
• Aydın, M. Â. (2003). Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye. TDVİA (Cilt 28, s. 231-235). içinde Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Ayhan, B. (2010). II. Meşrutiyet Döneminde İttihat ve Terakki, Siyaset ve Basın. H. Aydın, İkinci Meşrutiyet Devrinde Basın ve Siyaset (s. 43-71). içinde, Konya: Palet Yayınları.
• Berkes, N. (2012). Türkiye'de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Bora, T. (2014). Türk Sağının Üç Hali: Milliyetçilik, Muhafazakârlık, İslâmcılık. İstanbul: Birikim Yayınları.
• Çetindaş, D. (2020, Kasım 10). Osman Fahri. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü: https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/osman-fahri adresinden alındı
• Duben, A., & Behar, C. (2014). İstanbul Haneleri: Evlilik, Aile ve Doğurganlık 1880-1940. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• İnalcık, H. (2017). Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi I (1300-1600). (H. Berktay, Çev.) İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Keçeci Kurt, S. (2015). II. Meşrutiyet Dönemi Osmanlı Kadın Dergilerinde Aile ve Evlilik Algısı. Belleten, 79(286), 1073-1098.
• Koloğlu, O. (2015). Osmanlı'dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi. İstanbul: Pozitif Yayınları.
• Konyalı Ahmed Şevki, (1326, Eylül 13). Müslümanlarda Aile Hayatı. Beyanü’l-Hak, 3(79), s. 1523-1525.
• Konyalı Ahmed Şevki, (1326, Eylül 6). Müslümanlarda Aile Hayatı. Beyanü’l-Hak, 3(78), s. 1502-1504.
• Konyalı Ahmed Şevki, (1326, Temmuz 19). Müslümanlarda Aile Hayatı. Beyanü’l-Hak, 3(71), s. 1392-1393.
• Konyalı Ahmed Şevki, (1326, Temmuz 26). Müslümanlarda Aile Hayatı. Beyanü’l-Hak, 3(72), s. 1047-1409.
• Mehmed Fatin (1324, Eylül 22). Cemiyetimiz. Beyanü’l-Hak, 1(1), s. 10-11.
• Mustafa Sabri, (1324, Eylül 22). Beyanü’l-Hak'ın Mesleği. Beyanü’l-Hak, 1(1), s. 2-4.
• Nacak, F. (2018). Arkadaş Adlı Çocuk Dergisi (Çeviriyazı-İnceleme). Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Ortaylı, İ. (2009). Osmanlı Toplumunda Aile. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Osman Fahri, (1326, Haziran 18). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(12), s. 383-384.
• Osman Fahri, (1326, Mart 25). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(6), s. 190-191.
• Osman Fahri, (1326, Mart 5). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(5), s. 156-158.
• Osman Fahri, (1326, Mayıs 20). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(10), s. 314-316.
• Osman Fahri, (1326, Mayıs 6). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(9), s. 283-285.
• Osman Fahri, (1326, Temmuz 15). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(14), s. 442-444.
• Osman Fahri, & Midhat Sadullah (1326, Temmuz 15). Arkadaş’ınızın Veda‘ı. Arkadaş, s. 445-448.
• Osman Fahri, (1325, Kanun-ı Sani 10). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(2), s. 60-62.
• Osman Fahri, (1325, Şubat 20). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(4), s. 127-128.
• Osman Fahri, (1325, Şubat 5). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(3), s. 94-95.
• Osman Fahri, (1326, Haziran 3). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(11), s. 346-349.
• Osman Fahri, (1326, Nisan 22). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(8), s. 252-253.
• Osman Fahri, (1326, Nisan 8). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(7), s. 221-222.
• Osman Fahri, (1326, Temmuz 1). Aile: Kadın, Erkek, Bütün Gençlere. Arkadaş, 1(13), s. 414-415.
• Sarı, Ö. (2014). Aile Kurumu ve Ailenin Tanımı. M. Aydın, Sistematik Aile Sosyolojisi (s. 17-39). içinde, Konya: Çizgi Kitabevi.
• Toprak, Z. (2019). Türkiye'de Yeni Hayat: İnkılap ve Travma 1908-1928. İstanbul: Doğan Kitap.
• Yalçınkaya, A. (2022). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Akan Nehir: “Meşrutiyet Dönemi Osmanlı Aydınlarının Aile, Kadın ve Kıyafet Konuları Hakkındaki Bakışları”. Ankara Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5(9), 65-78.