The Search for an Alternative Solution to the Problem of Evil: The Theodicy of Love

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 5, 2903 - 2924, 31.12.2025

Zafer Çaylı

https://doi.org/10.15869/itobiad.1781542

Öz

In our study, we will examine the “theodicy of love,” proposed as an alternative to existing theodicies for the problem of evil, from a comparative and descriptive perspective. This proposal has been put forward because existing theodicies fail to provide satisfactory answers to the questions posed by their audience and cannot refute atheist arguments. Rather than a rationalist approach to the God-world-human equation, it draws attention to a “love”-centered conception based on mystical/spiritual acceptance. The theodicy of love has been examined with the claim that it has characteristics such as giving humans the foresight to choose what is good and beautiful, contributing to people’s pursuit of happiness, instilling hope, fortitude, and tolerance in the face of experienced evils, and being a beacon of hope for divine justice. In the search for alternative theodicies, it is possible to interpret thoughts that essentially deny evil or attribute everything to it on an ontological and epistemological basis. Thus, the real/practical aspect of the theodicy of love and the claim that the problem of evil has an existential essence can be grounded on a logical basis. This theodicy, presenting a distinct structure from the perspectives of “love,” “faith,” and “self-discipline,” can offer a new perspective in the philosophy of religion. In our research, we aim to examine the definition, analysis, logical and faith-based justification of the theodicy of love, as well as its relationship with different theodicies, based on fundamental reference sources. Our main goal is to examine this theodicy in a systematic, rational, in-depth, and comprehensive framework and contribute to the Turkish literature on the philosophy of religion by conducting an independent study. We believe it is important to relate the problem to figures such as Yunus Emre, Mevlâna, and Davud-i Kayseri from the tradition of Islamic Sufism and Anatolian wisdom.

Anahtar Kelimeler

Philosophy of Religion , Problem of Evil , Theodicy , Love Theodicy , Love

Kötülük Problemine Alternatif Bir Çözüm Arayışı; Aşk Teodisesi

Öz

Bu çalışmamızda kötülük problemine mevcut teodiselere alternatif olarak teklif edilen, “aşk teodisesi”ni karşılaştırmalı ve betimleyici bir perspektifle inceleyeceğiz. Kötülük problemi karşısında mevcut teodiselerin muhatapların sorularına tatmin edici cevap verememesi ve ateist argümanları çürütememesi gibi nedenlerden dolayı teklif edilen “aşk teodisesi”, Tanrı-âlem-insan denkleminde rasyonalist bir yaklaşımdan ziyade irfanî/mistik bir kabul ile “sevgi” eksenli bir tasavvurla dikkat çekmektedir. Aşk teodisesini, insana iyi ve güzel olanı tercih etme öngörüsü kazandırma, insanların mutluluğa erişme çabasına katkı sağlayabilme ve tecrübe edinilen kötülükler karşısında umut, metanet, hoşgörü tavrı edindirme, ilahî adalet beklentisine umut ışığı olabilme gibi özellikleri olduğu iddiasından dolayı incelemeyi tercih ettik. Kötülük problemine karşı alternatif teodise arayışında kötülüğü özsel olarak inkâr eden veya her şeyi kötülüğe atfeden düşüncelerin ontolojik ve epistemolojik bir zeminde yorum yapmalarına olanak sağlanabilmektedir. İşte bu özellikleriyle aşk teodisesinin reel/pratik yön taşıdığı ve kötülük probleminin de varoluşsal bir öz taşıdığı iddiası mantıksal bir zemine oturtulabilmektedir. Bu teodise diğer teodiselerden “sevgi”, “inanç” “nefs terbiyesi” perspektifiyle ayrı bir yapı arz ederek din felsefesinde alternatif ve yeni bir perspektif sunabilir. Araştırmamızda aşk teodisesinin tanımlaması, analizi, mantıksal ve inançsal temellendirilmesiyle farklı teodiselerle ilişkisi gibi durumları din felsefesi perspektifiyle temel referans kaynaklardan hareketle incelemeyi amaçlamaktayız. Bu teodiseyi sistemli, rasyonel, derinlikli ve şümullü bir çerçevede irdeleyip artı ve eksilerini ortaya koymak ve müstakil bir çalışma yaparak din felsefesine ve Türkçe literatüre katkı sağlamak ana hedefimizdir. Problemle ilgili temel kaynaklara başvurarak bu teodiseyi ontolojik, epistemolojik ve aksiyolojik bir zeminde tartışmanın, İslam tasavvufu ve Anadolu irfanı geleneğinden Yûnus Emre, Mevlânâ ve Dâvûd-i Kayserî gibi isimlerle sınırlandırarak literatüre katkı sağlamanın önemli olduğu kanaatindeyiz.

Anahtar Kelimeler

Din Felsefesi , Kötülük Problemi , Teodise , Aşk Teodisesi , Sevgi

Kaynakça

• Aclûnî, İ. b. M. (1351). Keşfü’l-Hafâ ve Müzîlü’l-İlbâs. Mektebetü’l-Kudsî.
• Adams, M. M. (1999). Horrendous Evils and the Goodness of God. Melbourne University Press.
• Akdağ, Ö. (2021). Mevlânâ’nın Kötülük Sorununa Yaklaşımı. İçinde H. Hemşinli & Y. Kaplan (Ed.), İslâm Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise I (559-574). Elis Yayınları.
• Akti, S. (2021). Teodise Tartışmalarında Optimist Yaklaşımın Bir Örneği Olarak İbn Arabî. İçinde H. Hemşinli & Y. Kaplan (Ed.), İslam Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise (C. 1, 525-557). Elis Yayınları.
• Aydın, M. (1987). Din Felsefesi. İzmir İlahiyat Vakfı Yayınları.
• Aydın, M. (1991). Kant’ta ve Çağdaş İngiliz Felsefesinde Tanrı-Ahlâk İlişkisi TDV Yayınevi.
• Bayrakdar, M. (2021). Yunus Emre ve Aşk Felsefesi. İnsan Yayınları.
• Bilgin, A. (2007). Osmanlı Şiirinde Ölmeden Önce Ölme Temi. Kubbealtı Akademi Mecmuası, 36(142), 42-53.
• Camus, A. (1993). Düşüş (Y. Tura, Çev.). Varlık Yayınları.
• Camus, A. (1997). Sisifos Söyleni (T. Yücel, Çev.). Can Yayınları.
• Cevizci, A. (1999). Paradigma Felsefe Sözlüğü Paradigma Yayınları.
• Cobb, J. B. & Griffin D. R. (1976). Process Theology, The Westminster Press.
• Cook, D. (2004). Filozoflar ve İnanç (L. Güleç, Çev.). Haberci Basın Yayın.
• Dâvûd-i Kayserî. (2011a). Aşk Şarabı ve Hayat: Kaside-i Hamriye Şerhi (T. Koç & M. Çetinkaya, Çev.). İnsan Yayınları.
• Dâvûd-i Kayserî. (2011b). Mukaddemat; Fususu’l-Hikem’e Giriş (T. Koç & M. Çetinkaya, Çev.). İnsan Yayınları.
• Demirli E. (2024). İnsanın Kötülüğünün ve Yıkıcılığının Nedeni Korkuları Olabilir mi? Sabah Ülkesi, 48-51.
• Demirli, E. (2007). İbnü’l-Arabî ve Mevlânâ Arasındaki Bazı Ortak Kavramlar. Darulfunun İlahiyat, 16, 229-247.
• Durant, W. (1993). The Story of Philosophy, Garden City Publishing.
• Emiroğlu, İ. (2010). Mevlânâ’da Aşkı İfade Etme İmkânı ve Aşk Betimlemeleri. International Mevlânâ Symposium, I, 385-432.
• Flew, A. (1958). Theology and Falsification, New Essays in Philosophical Theology, ed. A. Flew- A. MacIntyre, London
• Gökalp, N. (2021). Aşk. İçinde C. A. Cengiz (Ed.), Değerler Üzerine Felsefi Sorgulamalar (ss. 23-37). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Gürsoy, K. (1987). J. P. Sartre Ateizmi’nin Doğurduğu Problemler. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.
• Hair, G. (2009). Manevi Rehberin Sorması Gereken Üç Soru (Ö. Çolakoğlu, Çev.). İçinde R. Frager (Ed.), Manevi Rehberlik ve Ben Ötesi Psikolojisi Üzerine Paylaşımlar. Kaknüs Yayınevi.
• Haklı, Ş. (2002). Kötülük Problemi, Yaklaşımlar ve Eleştiriler. Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(2), 195-211.
• Hick, J. (1963). Philosophy of Religion. Prentice-Hall.
• Hick, J. (1973). God and the Universe of Faiths; Essays in the Philosophy of Religion. St. Martin’s Press.
• Hick, J. (2001). An Irenaean Theodicy. Içinde S. T. Davis (Ed.), Encountering Evil: Live Options in Theodicy (38-72). Westminster John Knox Press.
• Hume, D. (1995). Din Üstüne (M. Tunçay, Çev.). İmge Yayıncılık.
• Inwagen, P. V. (1994). Quam Dilecta. Içinde T. V. Morris (Ed.), God and the Philosophers: The Reconciliation of Faith and Reason (31-60). Oxford University Press.
• İbn Sînâ. (2017). Risâle fi Mâhiyeti’l-Işk (A. Ateş, Çev.). Büyüyen Ay.
• İzutsu, T. (1975). Kur’an’da Allah ve İnsan (S. Ateş Çev.). Ankara Üniversitesi Basımevi.
• İzutsu, T. (2001). İslam Mistik Düşüncesi Üzerine Makaleler, (R. Ertürk, Çev.). Anka Yayınları.
• İzutsu, T. (2025). Tasavvufun Özü (N. Yamamato - N. Doğru, Çev.). İnsan Yayınları.
• Kaya, M. C. (2004). Daha Mükemmel Bir Âlem Var Olabilir Mi? Divan Dergisi, 9(16), 239-249.
• Kaya, M. C. (2022). Türk İslam Felsefesi Tarihi II. İstanbul Üniversitesi AUZEF.
• Leibniz, G. W. (t.y.). Theodicy (E. M. Huggard, Çev.). Biblobazaar.
• Mackie, J. L. (1992). Evil and Omnipotence. Içinde M. L. Peterson (Ed.), The Problem of Evil: Selected Readings. University of Notre Dame Press.
• Manafov, R. (2020). John Hick’in Din Felsefesinde Kötülük Problemi ve Günümüz Açısından Teodise. Elis Yayınları.
• Mevlânâ, C. R. (2009). Fîhi Mâ Fîh (A. A. Konuk, Çev.). İz Yayıncılık.
• Nutku, U. (2014). Nietzsche’de Nihilizm Problemi. Felsefe Arkivi, 16, 131-143.
• Özdemir, M. (2001). İslam Düşüncesinde Kötülük Problemi. Furkan Yayınları.
• Öztürk, Y. N. (1997). Hallâc-ı Mansûr ve Eseri. Yeni Boyut.
• Pattabanoğlu, F. Z. (2016). Yeni Platonculuğun Fârâbî’nin Aşk Anlayışına Etkileri. EKEV Akademi Dergisi, XX(65), 211-238.
• Peterson, M. (1991). Reason and Religious Belief; An Introduction to the Philosophy of Religion. Oxford University Press.
• Pinnock, C. H. (2001). Most Moved Mover: A Theology of God’s Openness, Baker Academic Press.
• Platon. (1982). Timaeus (E. Güney & L. Ay, Çev.). MEB Yayınevi.
• Platon. (1986). Diyaloglar (M. Gökberk, Çev.). Remzi Kitapevi.
• Platon. (1993). Şölen (S. Eyüboğlu & A. Erhat, Çev.). Remzi Kitapevi.
• Poidevin, R. L. (2000). Ateizm / İnanma, İnanmama Üzerine Bir Tartışma (A. Yılmaz, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Ramazanoğlu, N. (1983). Kötümserlik ve Hiççilik Sorunu (Pascal, Schopenhauer, Kierkegaard, Nietzsche. İstanbul Üniversitesi SBE.
• Rowe, W. (2001). Skeptical Theism: A Response to Bergmann, Nous 35 (2), 297-303.
• Sanders, J. (2007). The God Who Risks: A Theology of Divine Providence, InterVarsity Press.
• Schopenhauer, A. (1966). The World as Will and Representation. (E. F. Payne, ed.), (C I-II), Dover Publication.
• Stump, E. (1985). The Problem of Evil, Faith and Philosophy 4 (2), 392-423.
• Stump, E. (1993). Reasoned Faith, Cornell University Press.
• Stump, E. (24.11.2025). Wandering in Darkness… Erişim Adresi: https://cct.biola.edu/wandering-in-darkness/
• Suchocki, M. H. (2001. God, Trinity, Process, Dialog: A Journal of Theology, 40(3) 169-174.
• Swinburne, R. (1998). Providence and Problem of Evil, Clarendon Press.
• Şahin, N. (2004). Hegel Felsefesinde Kötülük Problemi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 45(1), 71-83. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000172
• Tanrıverdi, H. (2010). İnancın Rasyonelliği Sorunu (John Hick Örneği): Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi SBE.
• Tatcı, M. (Ed.). (2005). Yunus Emre Divan ve Risaletü’n-Nushiyye. Sahhaflar Kitap Sarayı.
• Taylan, N. (1994). İslam Düşüncesinde Din Felsefeleri. M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
• Timurtaş, F. K. (1986). Yunus Emre Divanı. Kültür Bakanlığı Yayınevi.
• Turhan, G. (2022). Şiddeti Önlemede Aşk Teodisesinin Rolü. Amasya İlahiyat Dergisi, 19, 315-350. https://doi.org/doi.org/10.18498/amailad.1184758
• Uludağ, S. (1991). Aşk. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 4, ss. 11-17). TDV Yayınları.
• Voltaire, M. A. (2019). Lizbon Felaketi Üzerine Şiir (M. Topuz & A. S. Tümkaya, Çev.). Beytülhikme, 9(1), 279-291. https://doi.org/10.18491/beytulhikme.1470
• Walls, J. L. (2021). Heaven and the Goodness of God. Religions, 12(5). https://doi.org/10.3390/rel12050316
• Weber, A. (2000). Felsefe Tarihi (H. V. Eralp, Çev.). Sosyal Yayınları.
• Werner, C. (2000). Kötülük Problemi (S. Umran, Çev.). Kaknüs Yayınevi.
• Whitehead, A. N. (1996). Religion in the Making, The Macmillan Company.
• Yaran, C. S. (2023). Kötülük ve Teodise. Rağbet Yayınları.
• Yasa, M. (2002). Din Felsefesi Açısından Yunus Emre’de Aşk-Yaratılış-Kendi Olma. Ankara Okulu Yayınları.
• Yasa, M. (2007). İbn Arabi’de Tanrı Merkezli Bütünü Anlamaya Yönelik Bir Metot Olarak Paradoksal Konuşmak. Elis Yayınları.
• Yasa, M. (2010). Mevlana’da Aşk ve İşlevi. Elis Yayınları.
• Yasa, M. (2014). Kötülük Sorunu. İçinde R. Kılıç & Mehmet Sait Reçber (Ed.), Din Felsefesi (193-214). Grafiker Yayınları.
• Yasa, M. (2023). Bütüncül ve Eleştirel Din Felsefesi Okumaları 1 Tanrı ve Felsefe. Elis Yayınları.
• Yücekaya, Z. (2019). İbn Sinâ’da Kötülük Çeşitleri ve Ahlâki Kötülüğün Vicdan Açısından Değerlendirilmesi. Pamukkale Üniversitesi SBE.