Grubel-Lloyd Endeksi ile Endüstri-İçi Ticaret Analizi: Savunma ve Havacılık Sanayii Sektörü Türkiye Örneği

Yıl 2026, Cilt: 15 Sayı: 1 , 547 - 565 , 31.03.2026

Mehmet Alper Şen , Mahmut Masca

https://doi.org/10.15869/itobiad.1845078

https://izlik.org/JA93LY69UK

Öz

Bu çalışma, Türk savunma ve havacılık sanayiinin 2012-2023 yılları arasındaki dış ticaret yapısını, sektörel derinliğini ve küresel pazardaki stratejik dönüşümünü Grubel-Lloyd (GL) Endeksi kullanarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Sanayileşme süreçleri ve üretim teknolojilerindeki ilerlemelerle birlikte uluslararası ticaret teorileri; geleneksel faktör donanımlarından, ölçek ekonomileri, teknolojik yenilikler ve ürün farklılaşmasına odaklanan endüstri içi ticaret modellerine evrilmiştir. Bu çerçevede, Türkiye’nin son yıllarda milli güvenlik stratejileri ve savunma ilkeleriyle şekillenen sektörel yapısı, yerli üretim kapasitesi ve teknolojik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda kapsamlı bir ampirik incelemeye tabi tutulmuştur. Araştırmada, Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD) tarafından her yıl düzenli yayımlanan resmi performans raporları, mali tablolar ve gümrük tarifesi istatistikleri temel veri seti olarak kullanılmıştır.

Yapılan hesaplamalar, sektörün 2012-2020 döneminde %90’ın üzerinde seyreden oldukça yüksek bir Grubel-Lloyd endeks değerine sahip olduğunu göstermektedir. Bu bulgu, söz konusu yıllarda sanayinin küresel tedarik zincirlerine ileri derecede entegre olduğunu ve karşılıklı bileşen değişimine dayalı yoğun bir ticaret yapısı sergilediğini kanıtlamaktadır. Ancak 2021 yılından itibaren endeks değerinin sistematik bir düşüş eğilimine girerek 2023 yılında %74,67 seviyesine gerilediği tespit edilmiştir. İktisat literatüründe genellikle endüstri içi ticaretin zayıflaması olarak yorumlanabilecek bu düşüş, Türk savunma sanayii özelinde niteliksel bir başarıyı ve yapısal dönüşümü temsil etmektedir. Zira bu değişim, ithalata dayalı modelden, özgün yerli platformların, insansız sistemlerin ve kritik bileşenlerin yüksek katma değerle ihraç edildiği uzmanlaşmış bir modele geçildiğini göstermektedir. Sonuç olarak, Türkiye’nin savunma ve havacılık sanayiinde dış bağımlılığı azaltma ve teknolojik millileşme politikalarının dış ticaret dengesi üzerinde olumlu sonuçlar doğurduğu gözlemlenmiştir. Çalışma, elde edilen bu ivmenin korunması için Ar-Ge yatırımlarının artırılması ve pazar çeşitlendirmesine gidilmesi yönünde stratejik öneriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Endüstri İçi Ticaret , Savunma Sanayi , Havacılık ve Uzay Sanayi , Grubel-Lloyd Endeksi , Dış Ticaret Yapısı

Intra-Industry Trade Analysis Using the Grubel-Lloyd Index: The Case of Turkey in the Defense and Aerospace Industry

https://izlik.org/JA93LY69UK

Öz

This study examines the foreign trade structure and strategic transformation of the Turkish defense and aerospace industry between 2012 and 2023 using the Grubel–Lloyd (GL) Index. In recent decades, international trade has shifted from traditional factor-based models toward more sophisticated structures shaped by technological innovation, economies of scale, product differentiation. Within this evolving framework, Turkey’s defense and aerospace industry has undergone a transformation driven by national security priorities, increasing domestic production capacity, the objective of achieving technological independence. The empirical analysis relies on official annual performance reports, financial statements, customs tariff statistics published by the Defense and Aerospace Industry Manufacturers Association (SASAD). These data sources provide a comprehensive basis for evaluating the sector’s trade dynamics over time. The findings reveal a significant structural change in the industry’s trade pattern, particularly after 2020. During the 2012–2020 period, with limited exceptions, the Grubel–Lloyd Index remained above 90 percent, indicating a high level of intra-industry trade. This reflects strong integration into global supply chains, intensive reciprocal trade in intermediate components.

From 2021 onward, however, the GL Index exhibits a steady decline, reaching 74.67 percent in 2023. Although such a decrease is commonly interpreted in economic literature as a weakening of intra-industry trade, in the context of the Turkish defense and aerospace industry it represents a qualitative structural shift. The declining index signals a transition from an import-dependent structure toward a more specialized, export-oriented model. In this configuration, domestically developed platforms, unmanned systems, critical components are increasingly exported with higher value added. Overall, the results indicate that Turkey’s policies aimed at reducing external dependency, strengthening technological nationalization have yielded positive outcomes in foreign trade performance. To sustain this progress, the study emphasizes the importance of continued investment in research and development, further diversification of export markets.

Anahtar Kelimeler

Intra-industry trade , defense industry , aerospace industry , Grubel-Lloyd Index , Foreign Trade Structure

Kaynakça

• Akalın, Z. ve Bıyıkoğlu, N. (2009). Türk Savunma Sanayi Tarihi. Ankara: Milsoft.
• Aydemir, M. F. (2024). Su Ürünlerinin Endüstri-İçi Ticaretinin Analizi: Türkiye Örneği. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi, 27(4), 984-993.
• Baysal Kurt, D., & Çoban, O. (2021). Türkiye ile Avrupa Birliği ülkeleri arasındaki imalat sanayi endüstri içi ticaretin belirleyicileri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(4), 3369-3397.
• Bernhofen, D. M., & Hafeez, Z. (2001). Oligopolistic competition and intra-industry trade: Evidence from the OECD. Australian Economic Papers, 40(1), 77–90.
• Brander, J. A., & Spencer, B. J. (1984). Export subsidies and international market share rivalry (NBER Working Paper No. 1464). National Bureau of Economic Research.
• Brülhart, M., & Elliott, R. J. R. (1998). Adjustment to the European single market: Inferences from intra-industry trade patterns. Journal of Economic Studies, 25(3), 225–247.
• Chemsripong, S., Lee, J. E., & Agbola, F. W. (2005). Intra-industry trade in manufactures between Thailand and other Asia Pacific Economic Cooperation (APEC) countries for 1980-1999. Applied Econometrics and International Development, 5(4), 61–72.
• Çepni, E. ve Köse, N. (2003). Intra-Industry Trade Patterns of Turkey: A Panel Study (1988–1998). G.Ü. İ.İ.B.F. Dergisi, 3, 13-28.
• Dunne, J. P. (1995). The defense industrial base. In K. Hartley & T. Sandler (Eds.), Handbook of defense economics (Vol. 1, pp. 399-430). Elsevier.
• Ekanayake, E. M., Halkides, M., Ledgerwood, J., & Filyanova, I. (2006). Intra-industry specialization and trade expansion in the U.S. trade with the Free Trade Areas of the Americas (FTAA). Journal of International Business and Economics, 6(1), 21–37
• Emirhan, P. N. (2005). Determinants of Vertical Intra-Industry Trade of Turkey: Panel Data Approach. Dokuz Eylül University Faculty of Business, Department of Economics, Discussion Paper Series No. 05/05.
• Erk, N. ve Tekgül, Y. (2001). Economic Integration and Intra-Industry Trade: Test of Intra-Industry Trade between Turkey and European Union and Determine the Trade Type. Proceedings of the METU.
• Gönel, D. F. (2001a). How Important is Intra-Industry Trade Between Turkey and Its Trading Partners: A Comparison Between the European Union and Central Asia Turkic Republics. Russian and East European Finance and Trade, 37, 61-76.
• Gönel, D. F. (2001b). Tekstil Sektöründe Endüstri-İçi Ticaret. Dış Ticaret Dergisi, 21, 15-31.
• Grubel, H. & Lloyd, P. (1975). Intra-Industry Trade: The Theory and Measurement of International Trade in Differentiated Products. London: MacMillan Press.
• Grubel, H. G. & Lloyd, P. (1971). The Empirical Measurement of Intra-Industry Trade. The Economic Record, 47(4), 494-517.
• Güral, E. İ. (2024). Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki endüstri içi ticaretin teknoloji yoğunluğuna göre analizi (Yüksek Lisans Tezi). Anadolu Üniversitesi.
• Hartley, K. (2000). Defence economics and the industrial base. Centre for Defence Economics, University of York.
• Işık, A. ve Ergün, S. (2025). Endüstri İçi Ticaretin Ölçümü: Taze/Kuru Meyve ve Kabuklu Yemişlere İlişkin Türkiye ve Seçilmiş Ülkeler Üzerine Bir Analiz. Premium E-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 9(51), 192-200.
• Kaya, A. A. ve Atış, A. G. (2007). Türkiye kimya sanayi endüstri içi ticaretinin statik ve dinamik analizi: Avrupa Birliği üye ve aday ülkeleri, Rusya Federasyonu, Ukrayna ve Çin. Ege Academic Review, 7(1), 251-291. Kemer, O. B. ve Aydemir, M. F. (2017). Türk İmalat Sanayinin Endüstri-İçi Ticareti (2001–2014). Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(2), 1159–1180.
• Krugman, P. R. (1979). Increasing returns, monopolistic competition, and international trade. Journal of International Economics, 9, 469–479.
• Küçüksakarya, S. (2016). Türkiye’nin Serbest Ticaret Anlaşmaları Kapsamında Endüstri-İçi Ticareti Üzerine Bir İnceleme. Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(2), 27–41.
• Mangır, F. ve Fidan, A. (2017). Grubel-Lloyd Endeksi İle Endüstri-İçi Ticaret Analizi: Tarım Sektörü Türkiye Örneği. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 19(33), 45–51.
• Özdemir, M. ve Kösekahyaoğlu, L. (2019). Türkiye’nin ihracatçı sektörlerinde endüstri içi ticaretin payı: 1990–2017 dönemi üzerine bir inceleme. Uygulamalı Sosyal Bilimler ve Güzel Sanatlar Dergisi, 1(1), 40–56.
• Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD). (2012–2023). Performans Raporları (2012–2023). https://www.sasad.org.tr/sasad-performans-raporu-1751542776 (Erişim Tarihi: 17.10.2025).
• Schüller, M. K. (1995). The path of intra‐industry trade expansion: The cases of Spain and Turkey. METU Studies in Development, 22(1), 79–99.
• Sezer, Ş. ve Masca, M. (2021). An empirical study on factors affecting intra-industry trade with some selected countries in Turkish manufacturing industry. Review of Management and Economic Engineering, 20(1), 50–60.
• SSB. (2025). Savunma Sanayimiz Tarihçe. Savunma Sanayi Başkanlığı. https://www.ssb.gov.tr/WebSite/contentlist.aspx?PageID=47&LangID=1 (Erişim Tarihi: 05.03.2025).
• Şahin, D. (2015). Tekstil ve Hazır Giyim Sektöründe Endüstri-İçi Ticaretin Analizi: Türkiye ve Çin Örneği. İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 3(1), 1–9.
• Şentürk, C. (2014). Türkiye’nin Seçilmiş Ülkeler İle Endüstri İçi Ticaretinin Endeks Yöntemine Dayalı Analizi (1990–2013). Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20(2), 207–230.
• Temiz, D. (2012). Ekonominin Önemli Bir Parçası: Savunma Sanayii. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 33.
• Tharakan, P. K. M. & Calfat, G. (1996). Empirical Analyses of International Trade Flows. In D. Greenaway (Ed.), Current Issues in International Trade (2nd ed.). London: MacMillan Press.
• Yalçın, E. ve Gürel, S. (2018). Türkiye ile Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü Arasındaki Endüstri-İçi Ticaretin Analizi. Business Economics and Management Research Journal, 1(2), 81–92.