Grubel-Lloyd Endeksi ile Endüstri-İçi Ticaret Analizi: Savunma ve Havacılık Sanayii Sektörü Türkiye Örneği

Bu çalışma, Türk savunma ve havacılık sanayiinin 2012-2023 yılları arasındaki dış ticaret yapısını, sektörel derinliğini ve küresel pazardaki stratejik dönüşümünü Grubel-Lloyd (GL) Endeksi kullanarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Sanayileşme süreçleri ve üretim teknolojilerindeki ilerlemelerle birlikte uluslararası ticaret teorileri; geleneksel faktör donanımlarından, ölçek ekonomileri, teknolojik yenilikler ve ürün farklılaşmasına odaklanan endüstri içi ticaret modellerine evrilmiştir. Bu çerçevede, Türkiye’nin son yıllarda milli güvenlik stratejileri ve savunma ilkeleriyle şekillenen sektörel yapısı, yerli üretim kapasitesi ve teknolojik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda kapsamlı bir ampirik incelemeye tabi tutulmuştur. Araştırmada, Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD) tarafından her yıl düzenli yayımlanan resmi performans raporları, mali tablolar ve gümrük tarifesi istatistikleri temel veri seti olarak kullanılmıştır.

Yapılan hesaplamalar, sektörün 2012-2020 döneminde %90’ın üzerinde seyreden oldukça yüksek bir Grubel-Lloyd endeks değerine sahip olduğunu göstermektedir. Bu bulgu, söz konusu yıllarda sanayinin küresel tedarik zincirlerine ileri derecede entegre olduğunu ve karşılıklı bileşen değişimine dayalı yoğun bir ticaret yapısı sergilediğini kanıtlamaktadır. Ancak 2021 yılından itibaren endeks değerinin sistematik bir düşüş eğilimine girerek 2023 yılında %74,67 seviyesine gerilediği tespit edilmiştir. İktisat literatüründe genellikle endüstri içi ticaretin zayıflaması olarak yorumlanabilecek bu düşüş, Türk savunma sanayii özelinde niteliksel bir başarıyı ve yapısal dönüşümü temsil etmektedir. Zira bu değişim, ithalata dayalı modelden, özgün yerli platformların, insansız sistemlerin ve kritik bileşenlerin yüksek katma değerle ihraç edildiği uzmanlaşmış bir modele geçildiğini göstermektedir. Sonuç olarak, Türkiye’nin savunma ve havacılık sanayiinde dış bağımlılığı azaltma ve teknolojik millileşme politikalarının dış ticaret dengesi üzerinde olumlu sonuçlar doğurduğu gözlemlenmiştir. Çalışma, elde edilen bu ivmenin korunması için Ar-Ge yatırımlarının artırılması ve pazar çeşitlendirmesine gidilmesi yönünde stratejik öneriler sunmaktadır.

This study examines the foreign trade structure and strategic transformation of the Turkish defense and aerospace industry between 2012 and 2023 using the Grubel–Lloyd (GL) Index. In recent decades, international trade has shifted from traditional factor-based models toward more sophisticated structures shaped by technological innovation, economies of scale, product differentiation. Within this evolving framework, Turkey’s defense and aerospace industry has undergone a transformation driven by national security priorities, increasing domestic production capacity, the objective of achieving technological independence. The empirical analysis relies on official annual performance reports, financial statements, customs tariff statistics published by the Defense and Aerospace Industry Manufacturers Association (SASAD). These data sources provide a comprehensive basis for evaluating the sector’s trade dynamics over time. The findings reveal a significant structural change in the industry’s trade pattern, particularly after 2020. During the 2012–2020 period, with limited exceptions, the Grubel–Lloyd Index remained above 90 percent, indicating a high level of intra-industry trade. This reflects strong integration into global supply chains, intensive reciprocal trade in intermediate components.

From 2021 onward, however, the GL Index exhibits a steady decline, reaching 74.67 percent in 2023. Although such a decrease is commonly interpreted in economic literature as a weakening of intra-industry trade, in the context of the Turkish defense and aerospace industry it represents a qualitative structural shift. The declining index signals a transition from an import-dependent structure toward a more specialized, export-oriented model. In this configuration, domestically developed platforms, unmanned systems, critical components are increasingly exported with higher value added. Overall, the results indicate that Turkey’s policies aimed at reducing external dependency, strengthening technological nationalization have yielded positive outcomes in foreign trade performance. To sustain this progress, the study emphasizes the importance of continued investment in research and development, further diversification of export markets.