Yazma Eserlerde Muhallefât-ı Nebî Tasvirleri

The term Muhallefât-ı Nebî refers to the personal belongings left behind by the Prophet Muhammad (pbuh) after he passed away. Since these items were used by the Prophet himself in his everyday life, they have been regarded by Muslims as blessed objects. Believers maintain that any items connected to the the Prophet convey spiritual grace (barakah) and serve as a safeguard against illness, misfortune, and various calamities. Considered as sacred relics and spiritual mementos of the Prophet, these objects were preserved with particular care during the Ottoman period. A special chamber within the imperial palace was designated for their safekeeping. Collectively referred to as Emanât-ı Mukaddese (“Sacred Relics”)—a term that also encompasses relics belonging to other prophets and Companions of the Prophet—these artifacts continue to be preserved in Topkapı Palace today with the same reverence and sensitivity characteristic of the Ottoman era.

For Muslims, these relics are perceived as the Prophet’s enduring spiritual legacy. Over time, they became symbolized and visually represented in Islamic manuscript art. Such symbolic depictions are particularly observable in manuscripts like Dalâʾil al-Khayrât written by Sulayman al-Jazuli, Fatḥ al-Mutaall fi Madh al-Niʿâl written by Ahmad al-Maqqari and Anʿâm al-Sharifs. In these works, stylized motifs depicting the Prophet’s blessed cloak, ewer, staff, prayer rug, tooth-stick (miswāk), sandals, and even his sacred footprint are frequently illustrated.These representations in manuscript illumination were undoubtedly created as expressions of Muslim affection, reverence, and longing for the Prophet Muhammad (pbuh), while also reflecting their hope of attaining spiritual blessing through such imagery. This study will examine selected examples of these manuscripts—both those in the collections of the Presidency of the Manuscripts Institution of Türkiye (Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı) and those housed in libraries and museums abroad. The depictions of the Muhallefât-ı Nebî—illustrated for barakah (out of pious devotion)—will be analyzed in terms of their artistic, aesthetic, and symbolic dimensions. Although a few individual studies have focused on some of these manuscripts, no comprehensive research has yet been conducted specifically examining them through the lens of Muhallefât-ı Nebî representations.

Muhallefât-ı Nebî terimi Hz. Muhammed’in (s.a.s) ahirete irtihâlinden sonra geride bıraktığı şahsi eşyaları için kullanılmaktadır. Bu eşyalar bizzat Efendimiz’in günlük olarak kullandığı eşyalar olduğundan Müslümanlar tarafından mübarek oldukları kabul edilmektedir. Müslümanlar, Hz. Muhammed'e (s.a.s) nisbet edilen şahsî eşyaların manevî bereket taşıdığına ve bu vesileyle hastalık, musibet çeşitli afetlere karşı koruyucu bir işlev gördüğüne inanmaktadır. Hz. Peygamber’den manevi bir hatıra olarak görülen bu eşyalar, özellikle Osmanlı Devleti döneminde ayrı bir özenle muhafaza edilmiş ve sarayda bu eşyalara ait bir daire tahsis edilmiştir. Diğer peygamberlerden ve sahâbelerden kalan eşyaları da kapsayacak şekilde Emanât-ı Mukaddese olarak adlandırılan bu eşyalar hala Topkapı Sarayı Mukaddes Emanetler Dairesi’nde Osmanlı döneminde olduğu gibi hassasiyet ve ihtiram ile muhafaza edilmektedir.

Müslümanlar için Hz. Peygamber’den (s.a.s) kalan manevî miras olarak kabul edilen Muhallefât-ı Nebî zamanla sembolleşerek yazma eserlerde tasvir edilmiştir. Bu sembolleri özellikle Mağribli meşhur sûfî Süleymân el-Cezûlî'nin Delâilü’l-Hayrât’ı, Mağribli edip ve hadis âlimi Ahmed el-Makkârî'nin Fethu'l-Muteâl fi Medhi'n-Niâl’i ile muhtelif sure ve duaların bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş, 18. yüzyılda Osmanlı topraklarında yaygınlaşan En’âm-ı Şerîf yazma eserlerinde görmek mümkündür. Bu eserlerde Hz. Peygamber’in mübarek hırkası, ibriği, asâsı, seccadesi, misvağı, nalinleri gibi kişisel eşyaları ile mübarek ayak izinin stilize edilmiş bir motif olarak kullanıldığı görülmektedir. Yazma eserlerdeki bu tasvirlerin, Müslümanların Hz. Muhammed’e (s.a.s) duydukları sevgi, hürmet ve hasreti yansıtma; aynı zamanda bu yolla manevi bereket elde etme arzusu ile yapıldıkları açıktır. Bu makalede yukarıda isimleri zikredilen yazma eserlerin, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı bünyesindeki nüshaları ile farklı ülkelerdeki kütüphane, müze ve müzayede koleksiyonlarında tespit edilen nüshalarından örnekler incelenecek, teberrüken tasvir edilmiş Muhallefât-ı Nebî, sanat, estetik ve manâ yönü ile ele alınacaktır. Yazmaların birkaçı ile ilgili çalışmalar olmakla birlikte, yazmaları Muhallefât-ı Nebî tasvirleri üzerinden inceleyen bir çalışmaya rastlanmamıştır.