David Hume ve Tutkuların Hizmetindeki Akıl: Rasyonaliteyi Yeniden Düşünmek

This study aims to critically reassess the fundamental assumptions underlying the concept of rationality in modern economic theory, particularly the treatment of preferences as given and the instrumental conception of reason. While mainstream rational choice theory assumes that individuals possess stable preferences and act to maximize utility, behavioral economics has challenged this framework by emphasizing cognitive biases, heuristics, and bounded rationality. Despite their significant contributions to the understanding of decision-making processes, both approaches remain limited in explaining the ontological origins of preferences and motivation. The primary contribution of this study is to move the discussion of rationality beyond cognitive constraints and to reconsider it through its motivational foundations. To achieve this objective, the study employs David Hume’s analysis of human nature as its theoretical framework. Drawing on the theory of passions developed in A Treatise of Human Nature, it argues that human actions are driven primarily by passions rather than reason. Reason, according to Hume, performs only an instrumental role by assisting individuals in achieving the ends determined by their passions. From this perspective, economic decisions are not merely the outcome of calculative reasoning but are shaped by structures of passion formed through beliefs, imagination, and associative mental processes. Methodologically, the study adopts a comparative and conceptual analysis. It first examines the cognitively oriented framework of bounded rationality and behavioral economics and then systematically analyzes Hume’s distinction between reason and passion. The findings suggest that rationality should not be understood as a fixed and normative starting principle but rather as an outcome emerging from the interaction of passions, beliefs, and mental processes. In this respect, Hume’s approach provides an alternative ontological foundation for contemporary debates on preference formation and motivation in economic theory and offers new possibilities for rethinking the concept of rationality.

Bu çalışma, modern iktisat teorisinde rasyonalite kavramının dayandığı temel varsayımları, özellikle tercihlerin verili kabul edilmesi ve araçsal akıl anlayışı çerçevesinde eleştirel biçimde yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Ana akım rasyonel seçim teorisi, bireylerin tutarlı tercihlere sahip olduklarını ve bu tercihler doğrultusunda fayda maksimizasyonu gerçekleştirdiklerini varsayarken; davranışsal iktisat literatürü bu modele bilişsel yanlılıklar, sezgisel karar verme süreçleri ve sınırlı rasyonalite kavramları üzerinden önemli eleştiriler getirmiştir. Bununla birlikte her iki yaklaşım da bireysel tercihlerin ve motivasyonların nasıl ortaya çıktığına ilişkin ontolojik temeller konusunda yeterli bir açıklama sunmamaktadır. Çalışmanın temel katkısı, rasyonalite tartışmasını bilişsel sınırlılıklar düzeyinin ötesine taşıyarak insan eylemlerinin motivasyonel kaynaklarını merkeze alan alternatif bir çerçeve geliştirmeye yönelmesidir. Bu doğrultuda çalışma, David Hume’un insan doğasına ilişkin çözümlemelerini teorik bir temel olarak kullanmaktadır. Özellikle İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme’de geliştirilen tutku teorisi çerçevesinde, insan eylemlerinin asıl belirleyicisinin akıl değil tutkular olduğu; aklın ise yalnızca bu tutkuların amaçlarına ulaşmasında araçsal bir işlev gördüğü savunulmaktadır. Hume’un yaklaşımı, ekonomik kararların yalnızca hesaplayıcı ve fayda odaklı bir aklın ürünü olmadığını, aksine inançlar, imgelem, alışkanlıklar ve çağrışım mekanizmalarıyla şekillenen tutku yapıları tarafından yönlendirildiğini göstermektedir. Çalışmada yöntem olarak karşılaştırmalı ve kavramsal analiz benimsenmiştir. Öncelikle sınırlı rasyonalite ve davranışsal iktisat literatürünün bilişsel odaklı çerçevesi incelenmiş, ardından Hume’un akıl–tutku ayrımı sistematik biçimde analiz edilerek bu iki yaklaşım karşılaştırılmıştır. Elde edilen bulgular, rasyonelliğin sabit ve normatif bir başlangıç ilkesi olarak değil, tutkular, inançlar ve zihinsel süreçler arasındaki etkileşimden türeyen bir sonuç olarak anlaşılması gerektiğini göstermektedir. Bu bağlamda Hume’un yaklaşımı, çağdaş iktisat teorisinde tercih oluşumu ve motivasyonun doğasına ilişkin tartışmalar için alternatif bir ontolojik zemin sunmakta ve rasyonalite kavramının yeniden düşünülmesine imkân sağlamaktadır.