Türkiye’de Dış Ticaret ve Borç İlişkisinin Vektör Hata Düzeltme Modeli ile İncelenmesi: 1990 – 2024 Periyodu

Bu çalışmada Türkiye’de dış ticaret ile borçlanma arasındaki ilişki 1990–2024 dönemi için ekonometrik yöntemler kullanılarak analiz edilmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde dış ticaret açıklarının finansmanında dış borçlanma önemli bir rol oynamaktadır. Türkiye ekonomisi de özellikle üretim yapısının ithal ara mallarına bağımlı olması nedeniyle dış ticaret ve borç dinamiklerinin güçlü biçimde etkileşim içinde olduğu ekonomilerden biridir. Bu çerçevede çalışmanın temel amacı Türkiye’de dış ticaret göstergeleri ile özel sektör borçlanması arasındaki uzun dönemli ve kısa dönemli ilişkileri ortaya koymaktır. Analizde 1990–2024 dönemine ait yıllık veriler kullanılmıştır. Modelde döviz kredileri, özel sektör toplam borcu, ihracat ve ithalat değişkenleri yer almaktadır. Serilerin durağanlık özellikleri ADF ve Phillips–Perron birim kök testleri ile incelenmiş ve tüm değişkenlerin birinci farklarında durağan olduğu belirlenmiştir. Değişkenler arasındaki uzun dönemli ilişkinin varlığı Johansen eşbütünleşme testi ile araştırılmış ve sonuçlar değişkenler arasında anlamlı bir eşbütünleşme ilişkisi bulunduğunu göstermiştir. Bu doğrultuda kısa ve uzun dönem dinamiklerini birlikte analiz edebilmek amacıyla Vektör Hata Düzeltme Modeli (VECM) kullanılmıştır. Elde edilen bulgular ithalatın özel sektör borçlanması üzerinde güçlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Türkiye ekonomisinde üretimin önemli ölçüde ithal ara mallarına dayanması, firmaların üretim faaliyetlerini sürdürebilmek için dış finansman kaynaklarına yönelmesine neden olmaktadır. Döviz kredileri de özel sektör borçlanmasının önemli belirleyicilerinden biri olarak ortaya çıkmaktadır. Buna karşın ihracatın borçlanma üzerindeki etkisinin daha sınırlı olduğu görülmektedir. Ayrıca hata düzeltme katsayısının negatif olması kısa dönemli dengesizliklerin zaman içinde uzun dönem dengeye doğru düzeldiğini göstermektedir. Sonuç olarak Türkiye’de dış ticaret yapısının ithalata bağımlı niteliği, özel sektör borçlanmasının temel belirleyicilerinden biri olarak ortaya çıkmaktadır. Bu durum sürdürülebilir büyüme açısından üretim yapısının yerli ara malı üretimini artıracak şekilde dönüştürülmesinin önemini ortaya koymaktadır.

This study analyzes the relationship between foreign trade and borrowing in Türkiye for the period 1990–2024 using econometric methods. In developing countries, external borrowing plays a crucial role in financing trade deficits. The Turkish economy is among those where trade and debt dynamics interact strongly, particularly due to the production structure's dependence on imported intermediate goods. Accordingly, the main aim of this study is to reveal the long-run and short-run relationships between foreign trade indicators and private sector borrowing in Türkiye. Annual data for the period 1990–2024 are used in the analysis. The model includes foreign currency loans, total private sector debt, exports, and imports. The stationarity properties of the series are examined using the ADF and Phillips–Perron unit root tests, and all variables are found to be stationary at their first differences. The existence of a long-term relationship between the variables is investigated with the Johansen cointegration test, which indicates a significant cointegration relationship. To analyze both short- and long-term dynamics simultaneously, the Vector Error Correction Model (VECM) is employed. The results show that imports have a strong and statistically significant impact on private sector borrowing. The dependence of production on imported intermediate goods leads firms to rely on external financing sources to sustain their production activities. Foreign currency loans also emerge as an important determinant of private sector debt. In contrast, exports appear to have a more limited effect on borrowing. Moreover, the negative error correction coefficient indicates that short-term imbalances gradually adjust toward the long-term equilibrium. In conclusion, the import-dependent structure of Türkiye's foreign trade emerges as a key determinant of private sector borrowing. This highlights the importance of transforming the production structure to increase domestic intermediate goods production for sustainable growth.