Türkiye’de Yerel Yönetimler ve Kültürel Miras Yönetimi: Hizmet Biriminden Stratejik Politika Aktörlüğüne

Bu araştırma, Türkiye’deki yerel yönetimlerin kentsel koruma pratiklerindeki konumunu; kenti yalnızca fiziksel bir mekân olarak gören pasif hizmet sağlayıcısı rolünden sıyrılarak, toplumsal hafızayı ve kent kimliğini inşa eden stratejik birer kültür politikası öznesine dönüşme potansiyelleri üzerinden bütüncül bir yaklaşımla mercek altına almaktadır. Küresel ölçekte ivme kazanan neoliberal kentleşme politikaları ve rant odaklı dönüşüm stratejileri, kültürel mirasın ontolojik muhafazası ile kentsel büyüme arasında derin bir diyalektik gerilim yaratmaktadır. Bu yapısal gerilimi odağına alan çalışma; Max Weber’in bürokratik rasyonalite kuramı, Richard Sennett’in esnek kapitalizm eleştirisine dayanan kurumsal hafıza tezi ve Jürgen Habermas’ın kamusal alanın metalaşması kuramları ışığında, yerel yönetimlerin yönetsel kapasitelerini sosyolojik bir perspektifle sorgulamaktadır. Nitel araştırma tasarımına dayanan bu çalışmanın yöntemi; ilgili literatürün eleştirel bir analizi ile teorik ve hukuki metinlerin doküman incelemesi tekniğine dayanmaktadır. Türkiye'de 2000'li yıllar sonrasında uygulanan kamu yönetimi reformları ve mevcut koruma mevzuatı (özellikle 5366 ve 2863 sayılı kanunlar arasındaki çelişkiler) eleştirel bir süzgeçten geçirilmektedir. Çalışma, kentsel koruma eylemini salt anıtsal yapıların fiziksel restorasyonu olarak kodlayan geleneksel yaklaşımları reddederek; bu eylemi "kent hakkı" bağlamında, sosyal belediyeciliğin ve kapsayıcı kimlik inşası süreçlerinin asli bir unsuru olarak yeniden tanımlamaktadır. Kentsel belleği ticarileştiren ve soylulaştırma (gentrification) dalgalarıyla yerel halkı mekândan dışlayan "işletmeci" belediye modelinin yarattığı tahribat açıkça ortaya konmaktadır. Elde edilen bulgular doğrultusunda, yerel idarelerin rant baskılarına direnebilmesi için; "kurumsal zanaatkârlık" ilkesini ve çok aktörlü katılımcı yönetişim modellerini acilen içselleştirmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Sürdürülebilir ve toplumcu bir miras yönetimi için; stratejik zihniyet dönüşümü, liyakata dayalı bürokratik kapasite inşası, müzakereci karar alma mekanizmaları ve hak temelli kaynak yönetimini öngören somut politika önerileri sunulmaktadır.

This research comprehensively examines the evolving role of local governments in Turkey's urban conservation practices, specifically highlighting their necessary transition from passive spatial service providers to proactive, strategic cultural policy actors responsible for constructing urban identity and collective memory. Globally accelerating neoliberal urbanization policies and rent-oriented transformation strategies create a profound dialectical tension between the ontological preservation of cultural heritage and rapid urban growth. Focusing on this structural conflict, the study interrogates the administrative capacities of local governments through a sociological lens, drawing upon Max Weber’s theory of bureaucratic rationality, Richard Sennett’s institutional memory thesis based on the critique of flexible capitalism, and Jürgen Habermas’s theories regarding the commodification of the public sphere. Designed with a qualitative research approach, this study employs a critical literature review and document analysis of theoretical and legal texts as its primary methodology. Post-2000 public administration reforms in Turkey and the current conservation legislation (particularly the contradictions between Laws No. 5366 and 2863) are critically scrutinized. The paper rejects traditional approaches that encode urban conservation merely as the physical restoration of monumental structures; instead, it redefines this act as a fundamental component of "social municipalism" and inclusive identity construction processes within the framework of the "right to the city." The destruction caused by the entrepreneurial municipal model, which commercializes urban memory and displaces local populations through waves of gentrification, is systematically demonstrated. Based on the findings, the study emphasizes that local administrations must urgently internalize the principle of "institutional craftsmanship" and multi-actor participatory governance models to effectively resist rent-seeking pressures. To achieve a sustainable and socially oriented cultural heritage management, concrete policy recommendations are provided, encompassing a strategic mindset transformation, merit-based bureaucratic capacity building, deliberative decision-making mechanisms, and rights-based resource management.