Şur/şuri Yapısının Türk Makam Müziği ve Azerbaycan Muğam Müziği Kaynakları Üzerinden İncelenmesi

This study aims to comparatively examine the theoretical relationships between Turkish makam music and Azerbaijani mugham music through Turkish music edvar and music theory sources. The research first examines the concept of makam through historical sources and establishes that the term makam bears similarities to the term “maqam” in Azerbaijani music. In addition, the concept of mugham in Azerbaijani music refers to a form in which modal structures are employed. The concept of shube is then examined, and it is determined that the term historically refers to melodic organizations constructed around particular pitches. In mugham music, by contrast, shube is understood as one of the sections that constitute a mugham. In brief, shubes can be defined as structures that employ particular pitches and tonal ranges and consist of conventionalized melodic patterns.The primary focus of the study is the Shur/Shuri structure, which underwent transformations as both a pitch and a makam throughout history. Sources spanning from the thirteenth to the twentieth century, including theoretical treatises and modern theoretical studies, were examined through document analysis. The study demonstrates that Shur/Shuri underwent transformations among the functions of pitch, makam, tabaqa, and mugham in different historical periods. Furthermore, while the concept of shube in the Azerbaijani mugham system exhibits similarities to the concept of seyir in Turkish makam music, mugham shubes are found to contain more conventionalized melodic structures. This indicates that the two traditions display not only similarities but also theoretical approaches deriving from a common conceptual root that underwent transformations over the course of history.From a holistic perspective, it can be observed that the Shur/Shuri structure continued to evolve as both a semitone and a makam in makam music, whereas in Azerbaijani mugham music it maintained its place within the tradition at the level of shube. In brief, both the literature and performance practice suggest that, across the centuries, the initial shubes of Azerbaijani mugham music share common features with the Shuri makam structures of Turkish makam music.

Bu çalışma Türk makam müziği ve Azerbaycan muğam müziği arasındaki kuramsal ilişkileri Türk müziği edvar ve müzik teorisi kaynakları üzerinden karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada önce makam kavramı tarihsel kaynaklar üzerinden incelenmiş ve makam teriminin Azerbaycan müziğinde ‘maqem’ terimiyle benzerlik gösterdiği bilgisine ulaşılmıştır. Bunun yanında muğam kavramı, Azerbaycan müziğinde makamsal yapıların kullanıldığı bir form olarak yer almaktadır. Ardından şube kavramı incelenmiş ve kavramın belirli perdelerde yapılan melodik organizasyonlar olduğu tespit edilmiştir. Buna karşılık muğam müziğinde şube, muğamı oluşturan bölümler olarak anlaşılmaktadır. Kısaca şubeler belirli perde ve ses alanlarını kullanan ve kalıplaşmış melodilerden oluşan yapılar olarak tanımlanabilir. Araştırmanın odak noktasını tarihsel süreçte perde, makam olarak değişim gösteren şur/şuri yapısı oluşturmaktadır. Çalışmada 13. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan kaynaklar; nazariyat metinleri ve modern teori çalışmaları doküman analizi yöntemiyle incelenmiştir. Çalışma şur/şuri’nin farklı dönemlerde perde, makam, tabaka ve muğam işlevleri arasında değişim geçirdiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca Azerbaycan muğam sistemindeki şube anlayışının Türk makam müziğindeki seyir kavramlarıyla benzerlik göstermesinin yanında, muğam şubelerinin daha kalıplaşmış melodik yapılar içerdiği tespit edilmiştir. Bu durum iki gelenek arasında yalnızca benzerlik değil aynı kavramsal kökten türeyen fakat tarihsel süreçte değişime uğrayan teorik yaklaşımların bulunduğunu göstermektedir. Bütüncül olarak bakıldığında Şur/şuri yapısının makam müziğinde bir yarım perde ve makam olarak değişimini sürdürdüğü, fakat Azerbaycan muğam müziğinde şube bazında gelenekteki yerini koruduğu görülmektedir. Kısaca Azerbaycan muğam müziğindeki ilk şubelerin Türk makam müziğindeki şuri makam yapılarıyla yüzyıllar doğrultusunda ortaklaştığı literatür ve icra pratiği açısından okunabilmektedir.