Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü

Ersen Fazıl Çöllü

doi:10.15869/itobiad.1962588

EN TR

Öz

The Mediating Role of FoMO in the Relationship Between Social Media Self-Presentation and Conspicuous Consumption Tendency

Öz

This study examines the relationship between social media self-presentation and conspicuous consumption tendency and the mediating role of FoMO in this relationship. Designed as a quantitative study, the research employed a relational survey model. The sample consisted of 540 active social media users aged 18–54 living in Konya, Türkiye. Data were collected through face-to-face surveys. The study used the Social Media Self-Presentation Scale, the Conspicuous Consumption Tendency on Social Media Scale, and the FoMO Scale in the Social Media Context. Descriptive statistics, reliability analysis, confirmatory factor analysis, Pearson correlation analysis, full structural equation modeling, bootstrap mediation analysis, independent samples t-test, and one-way ANOVA were used in the data analysis. The findings showed that social media self-presentation was significantly and positively associated with both FoMO and conspicuous consumption tendency on social media. FoMO was also significantly and positively associated with conspicuous consumption tendency on social media. The full structural equation model and bootstrap mediation analysis indicated that FoMO had a significant mediating function in the relationship between self-presentation on social media and conspicuous consumption tendency on social media. Since the direct and indirect paths were significant in the same direction, the findings supported a complementary mediation pattern. The model explained 14.8% of the variance in FoMO and 26.7% of the variance in conspicuous consumption tendency on social media. Additional analyses based on gender, age, education level, and social media use characteristics showed only limited differences. The results indicate that conspicuous consumption tendency on social media is associated not only with consumption interest but also with psychological processes such as digital self-presentation, social visibility, and fear of missing out. Accordingly, digital media literacy and conscious consumption initiatives should address FoMO, social comparison, and self-presentation processes together.

Anahtar Kelimeler

Self-presentation on Social Media, FoMO, Conspicuous Consumption, Social Media, Complementary Mediation

Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü

Öz

Bu araştırma, sosyal medyada benlik sunumu ile sosyal medyada gösteriş tüketimi eğilimi arasındaki ilişkiyi ve bu ilişkide FoMO’nun aracı rolünü incelemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Nicel araştırma deseninde tasarlanan çalışmada ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Araştırmanın örneklemini Konya ilinde yaşayan 18–54 yaş arası 540 aktif sosyal medya kullanıcısı oluşturmaktadır. Veriler yüz yüze anket tekniğiyle toplanmıştır. Araştırmada Sosyal Medyada Benlik Sunumu Ölçeği, Sosyal Medyada Gösteriş Tüketimi Eğilimi Ölçeği ve Sosyal Medya Bağlamında FoMO Ölçeği kullanılmıştır. Verilerin analizinde betimsel istatistikler, güvenirlik analizi, doğrulayıcı faktör analizi, Pearson korelasyon analizi, tam yapısal eşitlik modeli, bootstrap aracılık analizi, bağımsız örneklem t-testi ve tek yönlü varyans analizi uygulanmıştır. Bulgular, sosyal medyada benlik sunumunun FoMO ve sosyal medyada gösteriş tüketimi eğilimiyle pozitif yönde anlamlı ilişkili olduğunu göstermiştir. FoMO’nun da sosyal medyada gösteriş tüketimi eğilimiyle pozitif yönde anlamlı ilişkili olduğu belirlenmiştir. Tam yapısal eşitlik modeli ve bootstrap aracılık analizi sonucunda FoMO’nun sosyal medyada benlik sunumu ile sosyal medyada gösteriş tüketimi eğilimi arasındaki ilişkide anlamlı bir aracı işleve sahip olduğu; modelde doğrudan ve dolaylı yolların aynı yönde anlamlı olması nedeniyle tamamlayıcı aracılık örüntüsünün desteklendiği saptanmıştır. Model, FoMO’daki varyansın %14,8’ini, sosyal medyada gösteriş tüketimi eğilimindeki varyansın ise %26,7’sini açıklamaktadır. Cinsiyet, yaş, eğitim düzeyi ve sosyal medya kullanım özelliklerine göre yapılan ek analizlerde genel olarak sınırlı düzeyde farklılaşma görülmüştür. Bu yönüyle çalışma, sosyal medya ortamlarında benlik sunumu, FoMO ve tüketim temelli görünürlük arasındaki ilişkileri bütüncül bir model içinde açıklamaktadır. Sonuçlar, sosyal medyada gösteriş tüketimi eğiliminin yalnızca tüketim ilgisiyle değil, dijital benlik sunumu, sosyal görünürlük ve gelişmeleri kaçırma korkusu gibi psikolojik süreçlerle de ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu doğrultuda dijital medya okuryazarlığı ve bilinçli tüketim çalışmalarında FoMO, sosyal karşılaştırma ve benlik sunumu süreçlerinin birlikte ele alınması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Sosyal Medyada Benlik Sunumu, FoMO, Gösteriş Tüketimi, Sosyal Medya, Tamamlayıcı Aracılık

Kaynakça

Abel, J. P., Buff, C. L., & Burr, S. A. (2016). Social media and the fear of missing out: Scale development and assessment. Journal of Business & Economics Research, 14(1), 33–44. https://doi.org/10.19030/jber.v14i1.9554
Alt, D. (2015). College students’ academic motivation, media engagement and fear of missing out. Computers in Human Behavior, 49, 111–119. https://doi.org/10.1016/j.chb.2015.02.057
Bayat, M., & Yıldırım, H. (2021). Dini yönelim eğilimi ve sosyal medya kullanımının gösterişçi tüketim üzerine etkisi. Journal of Management and Economics Research, 19(2), 149–172. https://doi.org/10.11611/yead.886937
Belk, R. W. (1988). Possessions and the extended self. Journal of Consumer Research, 15(2), 139–168. https://doi.org/10.1086/209154
boyd, d. m., & Ellison, N. B. (2007). Social network sites: Definition, history, and scholarship. Journal of Computer-Mediated Communication, 13(1), 210–230. https://doi.org/10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x
Buglass, S. L., Binder, J. F., Betts, L. R., & Underwood, J. D. M. (2017). Motivators of online vulnerability: The impact of social network site use and FoMO. Computers in Human Behavior, 66, 248–255. https://doi.org/10.1016/j.chb.2016.09.055
Chua, T. H. H., & Chang, L. (2016). Follow me and like my beautiful selfies: Singapore teenage girls’ engagement in self-presentation and peer comparison on social media. Computers in Human Behavior, 55, 190–197. https://doi.org/10.1016/j.chb.2015.09.011
Çelik, F., & Özkara, B. Y. (2022). Gelişmeleri kaçırma korkusu (FoMO) ölçeği: Sosyal medya bağlamına uyarlanması ve psikometrik özelliklerinin sınanması. Psikoloji Çalışmaları – Studies in Psychology, 42(1), 71–103. https://doi.org/10.26650/SP2021-838539
Dempsey, A. E., O’Brien, K. D., Tiamiyu, M. F., & Elhai, J. D. (2019). Fear of missing out (FoMO) and rumination mediate relations between social anxiety and problematic Facebook use. Addictive Behaviors Reports, 9, 100150. https://doi.org/10.1016/j.abrep.2018.100150
Dinh, T. C. T., & Lee, Y. (2024). Fear of missing out and consumption-sharing behavior on social media: The moderating role of self-presentation desire and social network type. SAGE Open, 14(4), 1–14. https://doi.org/10.1177/21582440241295847

Doğan, İ., Karacan Doğan, P., & Durmuş, G. (2023). Spor bilimleri öğrencilerinin sosyal medyada gösteriş tüketimi eğilimi ile narsistik kişilik özellikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. The Online Journal of Recreation and Sports, 12(4), 668–677. https://doi.org/10.22282/tojras.1330802
Eastman, J. K., Goldsmith, R. E., & Flynn, L. R. (1999). Status consumption in consumer behavior: Scale development and validation. Journal of Marketing Theory and Practice, 7(3), 41–52. https://doi.org/10.1080/10696679.1999.11501839
Elhai, J. D., Levine, J. C., Dvorak, R. D., & Hall, B. J. (2016). Fear of missing out, need for touch, anxiety and depression are related to problematic smartphone use. Computers in Human Behavior, 63, 509–516. https://doi.org/10.1016/j.chb.2016.05.079
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202
Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39–50. https://doi.org/10.1177/002224378101800104
Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Doubleday.
Henseler, J., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2015). A new criterion for assessing discriminant validity in variance-based structural equation modeling. Journal of the Academy of Marketing Science, 43, 115–135. https://doi.org/10.1007/s11747-014-0403-8
Hogan, B. (2010). The presentation of self in the age of social media: Distinguishing performances and exhibitions online. Bulletin of Science, Technology & Society, 30(6), 377–386. https://doi.org/10.1177/0270467610385893
Hu, L., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1–55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
İlhan, T. T., & Uğurhan, Y. Z. C. (2019). Sosyal medyada gösteriş tüketimi eğilimi ölçeği geliştirme çalışması. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 7(1), 28–60. https://doi.org/10.19145/e-gifder.440188
Kline, R. B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling (4th ed.). The Guilford Press.
Köroğlu, A. (2025). Sosyal medya iletişiminin gösterişçi tüketim üzerine etkisinde marka duygusunun aracılık rolü. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(1), 863–876. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1289317
Krämer, N. C., & Winter, S. (2008). Impression management 2.0: The relationship of self-esteem, extraversion, self-efficacy, and self-presentation within social networking sites. Journal of Media Psychology, 20(3), 106–116. https://doi.org/10.1027/1864-1105.20.3.106
Kuşci, İ., Bakır, V., & Arpaci, I. (2025). Adaptation of the social media self-presentation scale to Turkish culture: A psychometric validation study. Current Psychology, 44, 17105–17118. https://doi.org/10.1007/s12144-025-08421-7
Leary, M. R., & Kowalski, R. M. (1990). Impression management: A literature review and two-component model. Psychological Bulletin, 107(1), 34–47. https://doi.org/10.1037/0033-2909.107.1.34
Lee, S. Y. (2014). How do people compare themselves with others on social network sites? The case of Facebook. Computers in Human Behavior, 32, 253–260. https://doi.org/10.1016/j.chb.2013.12.009
Little, T. D., Cunningham, W. A., Shahar, G., & Widaman, K. F. (2002). To parcel or not to parcel: Exploring the question, weighing the merits. Structural Equation Modeling, 9(2), 151–173. https://doi.org/10.1207/S15328007SEM0902_1
Lu, Y., Zhao, T., Song, S., & Song, W. (2024). Can self-presentation on social media increase individuals’ conspicuous consumption tendency? A mixed-method empirical study on WeChat in China. Journal of Theoretical and Applied Electronic Commerce Research, 19(2), 1206–1221. https://doi.org/10.3390/jtaer19020062
Marwick, A. E., & boyd, d. (2011). I tweet honestly, I tweet passionately: Twitter users, context collapse, and the imagined audience. New Media & Society, 13(1), 114–133. https://doi.org/10.1177/1461444810365313
Mehdizadeh, S. (2010). Self-presentation 2.0: Narcissism and self-esteem on Facebook. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 13(4), 357–364. https://doi.org/10.1089/cyber.2009.0257
Milyavskaya, M., Saffran, M., Hope, N., & Koestner, R. (2018). Fear of missing out: Prevalence, dynamics, and consequences of experiencing FOMO. Motivation and Emotion, 42(5), 725–737. https://doi.org/10.1007/s11031-018-9683-5
Nadkarni, A., & Hofmann, S. G. (2012). Why do people use Facebook? Personality and Individual Differences, 52(3), 243–249. https://doi.org/10.1016/j.paid.2011.11.007
O’Cass, A., & McEwen, H. (2004). Exploring consumer status and conspicuous consumption. Journal of Consumer Behaviour, 4(1), 25–39. https://doi.org/10.1002/cb.155
Ong, E. Y. L., Ang, R. P., Ho, J. C. M., Lim, J. C. Y., Goh, D. H., Lee, C. S., & Chua, A. Y. K. (2011). Narcissism, extraversion and adolescents’ self-presentation on Facebook. Personality and Individual Differences, 50(2), 180–185. https://doi.org/10.1016/j.paid.2010.09.022
Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Lee, J.-Y., & Podsakoff, N. P. (2003). Common method biases in behavioral research: A critical review of the literature and recommended remedies. Journal of Applied Psychology, 88(5), 879–903. https://doi.org/10.1037/0021-9010.88.5.879
Preacher, K. J., & Hayes, A. F. (2008). Asymptotic and resampling strategies for assessing and comparing indirect effects in multiple mediator models. Behavior Research Methods, 40(3), 879–891. https://doi.org/10.3758/BRM.40.3.879
Przybylski, A. K., Murayama, K., DeHaan, C. R., & Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841–1848. https://doi.org/10.1016/j.chb.2013.02.014
Rozgonjuk, D., Sindermann, C., Elhai, J. D., & Montag, C. (2021). Individual differences in fear of missing out (FoMO): Age, gender, and the Big Five personality trait domains, facets, and items. Personality and Individual Differences, 171, 110546. https://doi.org/10.1016/j.paid.2020.110546
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
Summak, M. E. (2024). Dijital sosyal kimlik oluşumunda sosyal medya kullanımının etkileri ve dinamikleri. Çatalhöyük Uluslararası Turizm ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, (12), 70–80. https://doi.org/10.58455/cutsad.1503427
Taylor, D. G., & Strutton, D. (2016). Does Facebook usage lead to conspicuous consumption? The role of envy, narcissism and self-promotion. Journal of Research in Interactive Marketing, 10(3), 231–248. https://doi.org/10.1108/JRIM-01-2015-0009
Thoumrungroje, A. (2014). The influence of social media intensity and EWOM on conspicuous consumption. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 148, 7–15. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.07.009
Tifferet, S., & Vilnai-Yavetz, I. (2014). Gender differences in Facebook self-presentation: An international randomized study. Computers in Human Behavior, 35, 388–399. https://doi.org/10.1016/j.chb.2014.03.016
Toma, C. L., & Hancock, J. T. (2010). Looks and lies: The role of physical attractiveness in online dating self-presentation and deception. Communication Research, 37(3), 335–351. https://doi.org/10.1177/0093650209356437
Veblen, T. (2005). Aylak sınıfın teorisi (Z. Gültekin & C. Atay, Çev.). Babil Yayınları. (Orijinal eser 1899’da yayımlanmıştır)
Verduyn, P., Lee, D. S., Park, J., Shablack, H., Orvell, A., Bayer, J., Ybarra, O., Jonides, J., & Kross, E. (2015). Passive Facebook usage undermines affective well-being: Experimental and longitudinal evidence. Journal of Experimental Psychology: General, 144(2), 480–488. https://doi.org/10.1037/xge0000057
Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-evaluation. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–222. https://doi.org/10.1037/ppm0000047
Walther, J. B. (1996). Computer-mediated communication: Impersonal, interpersonal, and hyperpersonal interaction. Communication Research, 23(1), 3–43. https://doi.org/10.1177/009365096023001001
Yalçın, D., & Koçer, M. (2025). Sosyal medyada tüketim iletişimi: Influencerların gösterişçi tüketim eğilimlerinin iletişimsel boyutu üzerine nitel bir inceleme. Erciyes Akademi, 39(2), 374–394. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1571320
Zhao, X., Lynch, J. G., Jr., & Chen, Q. (2010). Reconsidering Baron and Kenny: Myths and truths about mediation analysis. Journal of Consumer Research, 37(2), 197–206. https://doi.org/10.1086/651257
Zhang, Z., Jiménez, F. R., & Cicala, J. E. (2020). Fear of missing out scale: A self-concept perspective. Psychology & Marketing, 37(11), 1619–1634. https://doi.org/10.1002/mar.21406

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İletişim Teknolojisi ve Dijital Medya Çalışmaları

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Ersen Fazıl Çöllü ^*
0000-0001-5871-4928
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

30 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

2 Haziran 2026

Kabul Tarihi

21 Eylül 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 15 Sayı: 3

DOI

https://doi.org/10.15869/itobiad.1962588

IZ

https://izlik.org/JA94FR47AM

APA

Çöllü, E. F. (2026). Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 15(3), 2582-2605. https://doi.org/10.15869/itobiad.1962588

AMA

1.Çöllü EF. Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü. itobiad. 2026;15(3):2582-2605. doi:10.15869/itobiad.1962588

Chicago

Çöllü, Ersen Fazıl. 2026. “Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 15 (3): 2582-2605. https://doi.org/10.15869/itobiad.1962588.

EndNote

Çöllü EF (01 Eylül 2026) Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 15 3 2582–2605.

IEEE

[1]E. F. Çöllü, “Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü”, itobiad, c. 15, sy 3, ss. 2582–2605, Eyl. 2026, doi: 10.15869/itobiad.1962588.

ISNAD

Çöllü, Ersen Fazıl. “Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 15/3 (01 Eylül 2026): 2582-2605. https://doi.org/10.15869/itobiad.1962588.

JAMA

1.Çöllü EF. Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü. itobiad. 2026;15:2582–2605.

MLA

Çöllü, Ersen Fazıl. “Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, c. 15, sy 3, Eylül 2026, ss. 2582-05, doi:10.15869/itobiad.1962588.

Vancouver

1.Ersen Fazıl Çöllü. Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü. itobiad. 01 Eylül 2026;15(3):2582-605. doi:10.15869/itobiad.1962588

İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY NC) ile lisanslanmıştır.

Öz

Öz

Öz

The Mediating Role of FoMO in the Relationship Between Social Media Self-Presentation and Conspicuous Consumption Tendency

Öz

Anahtar Kelimeler

Sosyal Medyada Benlik Sunumu ile Gösteriş Tüketimi Eğilimi Arasındaki İlişkide FoMO’nun Aracı Rolü

Öz

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster