Darülfünun'dan 28 Şubat'a Türk Sosyolojisinde Siyaset ve Tasfiyeler

This study analyzes a century of Turkish sociology, from the late Ottoman period to the February 28, 1997 process, through purges, the sharpest expression of its relationship with political power, asking whether they were disconnected conjunctural events or periodic manifestations of a structural relationship. It covers eight episodes: sociology's founding in the Darülfünun, the 1933 University Reform, the 1948 purge at the Faculty of Language, History and Geography, the "147s," March 12, 1971, the "1402s," the Council of Higher Education regime, and February 28. The framework combines Bourdieu's concepts of scientific field, autonomy and heteronomy with Heper's analysis of the transcendental state tradition, examining each case against four criteria: degree of refraction, conversion of capital, principle of hierarchization, and form of censorship. Qualitative in design, this exercise in interpretive historical sociology triangulates official records, university histories, and first-hand oral history interviews. In no case was political demand refracted into the field's own logic; vacated positions were filled through political and administrative rather than scientific capital; and the same structural operation proceeded under shifting labels, from communism to objectionability to anti-secularism, striking both ends of the ideological spectrum. Censorship that began as overt prohibition became internalized self-censorship, suggesting the true cost lies not in those expelled but in what those who remained did not write or ask. Victimized sociologists are compiled by name, and inconsistencies in the numerical data are read as a finding about the regime of documentation rather than an evidentiary gap. It concludes that the field never attained a threshold of autonomy capable of withstanding purges, and that in the Turkish case field theory can only be read in reverse.

Türk sosyolojisinin Osmanlı son döneminden 28 Şubat 1997 sürecine uzanan yaklaşık yüzyıllık tarihini, disiplinin siyasal iktidarla ilişkisinin en sert görünümü olan tasfiyeler üzerinden çözümlemek ve bu müdahalelerin birbirinden kopuk konjonktürel olaylar mı yoksa yapısal bir ilişkinin dönemsel tezahürleri mi olduğunu sınamak bu çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Çalışma sekiz tarihsel kesiti kapsamaktadır: sosyolojinin Darülfünun bünyesindeki kuruluşu, 1933 Üniversite Reformu, 1948 Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi tasfiyesi, 147'likler olayı, 12 Mart 1971 müdahalesi, 1402'likler, Yükseköğretim Kurulu'nun kurduğu rejim ve 28 Şubat süreci. Kuramsal çerçeve, Bourdieu'nün bilimsel alan, özerklik ve heteronomi kavramlarını Heper'in aşkın devlet geleneği çözümlemesi ve Ünsaldı'nın bu iki çerçeveyi Türkiye sosyolojisi özelinde buluşturan değerlendirmesinde birleştirmektedir. Her vaka refraksiyon derecesi, sermaye tahvili, hiyerarşileştirme ilkesi ve sansür biçimi olmak üzere dört analitik ölçütle taranmaktadır. Nitel desende yürütülen çalışma, yorumlayıcı bir tarihsel sosyoloji denemesi olarak doküman incelemesine dayanmakta, resmî belge ve raporlar, üniversite tarihi monografileri ile sosyologlarla yapılmış birinci ağızdan sözlü tarih görüşmeleri üçgenleme yoluyla birlikte kullanılmaktadır. Bulgular, sekiz vakanın hiçbirinde siyasal talebin alan tarafından kendi mantığına çevrilerek karşılanamadığını, tasfiyelerle boşalan konumların bilimsel itibardan çok siyasal ve idari sermayeyle doldurulduğunu, aynı yapısal işlemin dönemine göre komünistlik, sakıncalılık veya laiklik karşıtlığı gibi farklı damgalarla ve ideolojik yelpazenin her iki ucuna karşı yürütülebildiğini göstermektedir. Açık yasakla başlayan sansürün zamanla içselleştirilmiş bir öz-denetime dönüşmesi ise tasfiyenin asıl maliyetinin ihraç edilenlerde değil, kalanların yazmadıklarında ve soramadıklarında aranması gerektiğini düşündürmektedir. Çalışmada ayrıca her dönemde mağdur olan sosyologlar isim düzeyinde derlenmiş, tasfiyelere ilişkin sayısal verilerdeki tutarsızlıklar bir veri eksikliği olarak değil, tasfiyenin belgelenme rejimine ilişkin bir bulgu olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, alanın hiçbir dönemde tasfiyeye direnebilecek bir özerklik eşiğine ulaşamadığı ve Türkiye örneğinde alan kuramının ancak tersinden okunabileceği sonucuna varmaktadır.