Mürcie’nin Îman Nazariyesinin Türk Dünyası Tarihinin Geçiş Dönemindeki İzdüşümü
Öz
Türk dünyası tarihinde geçiş dönemi olarak görülebilecek birçok aşama söz konusudur. Bu aşamalar içinde geçiş dönemi ifadesini en iyi şekilde ortaya koyabilecek dönüm noktası ise, Türklerin İslâm’ı benimsemeleri sürecidir. Bu süreçte Türkler, kültürel birikim ve yerleşik algılama biçimlerini İslâm potası içerisinde eriterek farklı düşüncelerin bir arada yaşayabileceği bir ortam oluşturma gayreti içerisine girmişlerdir. Ancak Emevî yöneticilerin Arap ırkının üstünlüğünü ön plana çıkaran kabilevî ve ırkçı tutumu, Türklerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerde hayal kırıklığı yaratmış ve bir hayli tepki çekmiştir. Üstelik fethedilen bölgelerde Arap olmayanlardan İslâm’a girenlerin îmanının yönetimce muteberliğinin tanınması için öne sürülen ilahî emir ve yasakların tümünün yerine getirilmesi kriteri, var olan kriz ve sorunu aşılamaz hale getirmiştir. Dolayısıyla toplumda derin yaralar açan bu durumun aşılabilmesi için teorik açılım kaçınılmaz olmuştur. Bu çalışmada Mürcie’nin îman nazariyesinin içeriği ve bu nazariyenin özellikle geçiş döneminde Türkler nezdinde ne şekilde karşılık bulduğu üzerinde durulacaktır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Akbulut, Ahmet, Sahâbe Dönemi İktidar Kavgası, 2. bs., Ankara: Otto Yayınları, 2015. Ardoğan, Recep, ‘‘Mürcie’de Farklı İman Tanımları’’, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16/2 (2014): 131-168. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdulkâhir, el-Fark beyne’l-Fırâk, nşr. Muhammed Muhyiddîn, Beyrut: 1990. ___________ , Usûli’d-Dîn, İstanbul: Matbaatu’d-Devle, 1346/1928. Cook, Michael, Early Muslim Dogma, London: 1981. Demircan, Adnan, İslâm Tarihinin İlk Döneminde Arap-Mevâlî İlişkisi, İstanbul: Beyan Yayınları, 1996. Ebû Ubeyd, Kâsım b. Sellâm, Kitâbu’l-Îman, (min Kunûzi’s-Sünne: Resâilu Erbaa içerisinde, thk. Muhammed Nâsıruddîn Elbânî, Kuveyt: ts. Eş’ârî, Ebu’l-Hasen Ali b. İsmâîl, Makâlâtu’l-İslâmiyyîn ve İhtilâfu’l-Musallîn, çev. Mehmet Dalkılıç ve Ömer Aydın, 1. bs., İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005. Günay, Ünver ve Güngör Doğan, Türk Din Tarihi, Kayseri: Laçin Yayınları, 1998. Güngör, Harun, Türk Bodun Bilimi Araştırmaları, Kayseri: Kıvılcım Yayınları, 1998. Hanefî, Ebu’l-Fedâîl el-Belhî, Kitâbu’l-Huceci’l-Kur’ân, thk. Abbâs Ahmed el-Ba’z, Beyrut: 1986. Hayyât, Ebu’l-Huseyn Abdurrahîm, el-İntisâr ve’r-Reddü alâ İbn Râvendî, nşr. Muhammed Hicâzî, Kahire: Mektebetü’s-Sekâfe, 1988. Işş, Yûsuf b. Reşîd, ed-Devletü’l-Ümemiyye ve’l-Ahdâsü’lletî Sebekathâ ve Mehhedet, nşr. Nizâr Abâza ve Muhammed Sabbâğ, Meşhed: 1994. İbn Fadlân, Ahmed b. Fadlân, Seyehatnâme, çev. Ramazan Şeşen, İstanbul: 1995. İbn Hanbel, Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî, Kitâbu’l-Îman, (Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed el-Hallâl, el-Müsned min Mesâili Ahmed b. Hanbel içerisinde), British Museum Or: 2675, vr. 91b-144b. İbn Teymiyye, Ebu’l-Abbâs Ahmed, Kitâbu’l-Îman, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993. Kafesoğlu, İbrahim, Türk Milli Kültürü, İstanbul: Ötüken Yayınları, 1988. Kazvînî, Ebû Yahya, Asâru’l-Bilâd ve Ahbâru’l-İbâd, Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1956. Kitapçı, Zekeriya, Türkistan’da İslâmiyet ve Türkler, Konya: 1988. Kutlu, Sönmez, İslâmlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002. ___________ , Tarihsel Din Söylemleri Üzerine Zihniyet Çözümlemeleri, 2. bs., Ankara: Otto Yayınları, 2016. Malâtî, Ebu’l-Huseyn Muhammed, et-Tenbîh ve’r-Red alâ Ehli’l-Hevâ, nşr. Muhammed Zâhid el-Kevserî, Bağdat: 1968. Ma’rûf, Nâif Muhammed, el-Havâric fî Asri’l-Emevî, Beyrut: 1981. Mâturîdî, Ebû Mansûr Muhammed, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, ed. Bekir Topaloğlu, İstanbul: Mizan Yayınları, (2004-2010). Öztuna, Yılmaz, Tarih Sohbetleri I, İstanbul: Ötüken Yayınları, 1998. Şehristânî, Ebu’l-Feth Muhammed, el-Milel ve’n-Nihâl, Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1982. Tanyu, Hikmet, İslamlıktan Önce Türklerde Tek Tanrı İnancı, Ankara: 1980. Turan, Osman, Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi, İstanbul: Nakışlar Yayınları, 1981.