17. Yüzyıl Arnavutluk/Elbasan’da Bir Fütüvvetnâme Örneği

Fütüvvet, temeli İslam öncesi döneme kadar uzanan bir erdemli olma karakteristiğidir. Anadolu’dan Balkanlara uzanan esnaf teşkilâtı Ahîliğin ruhunu oluşturan bu karakter, fütüvvetnâme denilen eser türleriyle tezahür etmiştir. Ahîlik kurumunun belki de en önemli mesleği, deri tabaklama zanaati şeklinde ifade edebileceğimiz debbağlıktır. Ahîliğin kurucu isminin de mesleği olarak takdim edilen debbağlık, zanaatın icrâ edildiği meslek grubu içinde debbağlık erkânı olarak tanımlanan kurallar çerçevesinde yürütülmektedir ki bunlar da bir nevi fütüvvetnâme olarak görülür. Bu makalede, 17. yüzyıl Arnavutluk Devlet Arşivi Elbasan Kadı Sicilleri arasında bulunan ve debbağlık erkânını izah eden bir fütüvvetnâme, hem tanıtım hem de muhtevasındaki siyer ve tarih malzemesi açısından ele alınmıştır. Mezkûr arşiv malzemesi, 15 sayfadan müteşekkildir. Fütüvvetnâmenin mühründe Şeyh Seyyid Mustafa ismi vardır. Amacının debbağlık erkânını ortaya koymak olduğunu girizgâh kısmında belirtmiştir. Hem Sünnî hem Alevî geleneğe yönelik referanslar kullanılmıştır. Abdülkâdir Geylânî ve Kadirî büyüklerinin adları geçmekte bununla birlikte Bektâşî erkânnâmelerinde görülen on iki imama da atıflar bulunmaktadır. Hz. Peygamber’in şemaili müellifin yorumlarıyla fütüvvetnâmede yer almıştır. Ardından eşlerine, erkek ve kız çocuklarına ayrı ayrı başlıklar halinde yer verilmiştir. Aşere-i mübeşşere, on iki imam isimlerine yer verildikten sonra diğer konulara geçilmiştir. Siyer ve Tarihe dair bilgi sunumlarında kimi erkânnâmelerde olduğu gibi eleştirel bir dil kullanılmamıştır. Debbağlık mesleğinin şeceresi Hz. Âdem’den başlayarak Ahî Evrân’a kadar bağlantılanmaktadır. Müellif, bu metnin debbağlık erkânını ifade ettiğini açıkça belirtmiştir. Hz. Peygamber’in, derinin tabaklanması ile temizlenmiş olacağına dair hadisi ile başlanmış, mesleğin tarihî şeceresi ortaya konulmuştur. Ardından mesleğin icrâsında dikkat edilecek usuller, gelir paylaşımları ve cezalara yer verilmiştir. Debbağlık erkânını ortaya koyan bu fütüvvetnâmenin bir nevi tüzük olduğu görülmektedir.

Futuwwa (Turkish-Islamic guild) is a virtuous characteristic that dates back to the pre-Islamic period. This character, which constitutes the spirit of the “Ahî community” that enhancing the tradesmen extending from Anatolia to the Balkans, expressed itself through the types of works called futuwwanama (rules and regulations of Turkish-Islamic guild). Perhaps the most important profession of the “Ahî organization” is tanning, which we can express as the art of leather tanning. The aforementioned work is carried out within the framework of the rules defined by tanners, which are seen as a kind of futuwwanama. A futuwwanama, which is among the Albanian State Archives - Elbasan Kadî Registries, explaining the tanner, is discussed in this article in terms of the History of Islamic Institutions, prophetic biography and history material in its content. The name of Sheikh Kara Ba Sayyid Mustafa is on the seal of the Futuwwanama. There are references to both the Sunni and Alawite tradition. The name Abdulqadir Jeelani is mentioned a lot, however, there are references to twelve imams seen in Bektashi Erkannamas. Faith elders are connected from Adam to Akhi Avran. The author has clearly stated that this text expresses the authority of tanning. In the article, the historical genealogy of the profession is revealed, which is started with the hadith that the leather will be cleaned by tanning. Then, the methods to be considered in the execution of the profession, income sharing and penalties are given. It is also possible that this Futuwwanama, which reveals the tanners, can be seen as a kind of statute.