Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi

Şeyma Kiliç; Gamze Doğdu Yücetürk; Turgay Pekdemir

Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi

Öz

İklim değişikliği, yirmi birinci yüzyılın en kapsamlı ve çok boyutlu küresel krizlerinden biridir. Bu çalışma, yaşanan iklim değişikliğinin etkileri ile bu etkiler karşısında geliştirilen politik eylemler arasındaki yapısal ve kurumsal uyumsuzluğu, ulusal ve küresel ölçeklerde eleştirel bir analiz çerçevesinde incelemektedir. Hükümetler arası İklim Değişikliği Paneli (IPCC)’nin Birinci Değerlendirme Raporu’ndan (1990) Altıncı Değerlendirme Raporu’na (2023) uzanan süreçte yaşanan epistemolojik dönüşüm, iklim değişikliğinin olasılıksal belirsizlikten bilimsel kesinliğe doğru evrildiğini ortaya koymasına rağmen, bu bilimsel bilginin etkili ve bağlayıcı politik eylemlere dönüştürülemediği görülmektedir. Paris Anlaşması kapsamında uygulanan gönüllülük esaslı Ulusal Katkı Beyanları (NDC) sistemi, küresel katılımı artırmış olmakla birlikte, hukuki bağlayıcılığının sınırlı kalması nedeniyle emisyon azaltımında beklenen dönüşümü sağlayamamıştır. Türkiye örneği bu küresel dinamikleri çarpıcı biçimde yansıtmaktadır. Türkiye’de 1990’dan bu yana sera gazı emisyonlarının yaklaşık %160 oranında artmış olması, 2053 net sıfır emisyon hedefi ve 2025 İklim Kanunu’na rağmen kömürden çıkışa yönelik açık ve zamanlandırılmış bir stratejinin hâlen bulunmadığını göstermektedir. Bununla birlikte, atılan bu adımların, Türkiye’nin ev sahipliğinde gerçekleştirilecek olan COP31 sürecinde, bilimsel kanıtlarla daha uyumlu ve politika araçlarıyla desteklenen kararların alınabileceğine dair sınırlı ancak önemli bir beklenti alanı oluşturduğu değerlendirilmektedir. Çalışma ayrıca, gıda sistemleri ve gıda atıklarının küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık %26'sını oluşturmasına rağmen, çoğunlukla teknolojik iyileştirme ve verimlilik temelli çözümlere odaklandığı, buna karşın fosil yakıt bağımlılığı gibi derin yapısal sorunları yeterince sorgulamadığı vurgulanmaktadır. Bu çalışmanın temel katkıları: (1) iklim değişikliğine ilişkin bilimsel bulgular ile politik karar alma süreçleri arasındaki asimetrinin tarihsel ve yapısal dinamikler çerçevesinde eleştirel biçimde ortaya konulması, (2) sürdürülebilir kalkınma, ekolojik modernleşme ve adil geçiş yaklaşımları arasındaki kuramsal uyum ve gerilimleri eleştirel biçimde değerlendirmesi, (3) iklim politikalarında sıklıkla göz ardı edilen ancak emisyon azaltımı açısından yüksek potansiyele sahip gıda atığı meselesini analizin merkezine yerleştirmesi şeklinde özetlenebilir. Sonuç olarak, bilim–politika uçurumunun aşılabilmesi; bağlayıcı hukuki mekanizmaların güçlendirilmesi, yeterli ve öngörülebilir iklim finansmanının sağlanması ve sosyal adalet ilkelerinin politika tasarımına bütüncül biçimde entegre edilmesi ile mümkün görünmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Allan, J. I. (2019). Dangerous incrementalism of the Paris Agreement. Glob. Environ. Politics, 19(1), 4-11. https://doi.org/10.1162/glep_a_00488.
Balsalobre-Lorente, D., Nur, T., & Topaloglu, E. E. (2025). Examining the sustainable development process through the economic complexity, technology, urbanization, and renewable energy in D-8 countries. Qual. Quant. https://doi.org/10.1007/s11135-025-02161-3.
Barrera, E. L., & Vieira, D. (2025). The global convergence of food waste: A growing sustainability challenge. Cell Reports Sustainability, 2(9). https://doi.org/10.1016/j.crsus.2025.100496. Beck, S., & Mahony, M. (2018). The politics of anticipation: The IPCC and the negative emissions technologies experience. Glob. Sustain., 1, e8. https://doi.org/10.1017/sus.2018.7. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qual. Res. J., 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027.
Çağlar, İ., Arı, İ., & Kıral, H. (2025). İklim risk yönetimi: Yerel iklim değişikliği eylem planları üzerinden inceleme. Denetişim Derg., 33, 197–212. https://doi.org/10.58348/denetisim.1712623. Carbon Brief. (2021). In-depth Q&A: The UK’s Glasgow Climate Pact. Carbon Brief. https://www.carbonbrief.org.
Çevre ve Sehircilik Bakanlığı (ÇŞB). (2012). İklim Değişikliği Ulusal Eylem Planı 2011-2023. Ankara. https://webdosya.csb.gov.tr/db/iklim/banner/banner591.pdf Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (ÇŞİDB). (2024a). İklim Değişikliği Azaltım Stratejisi ve Eylem Planı (2024-2030). https://iklim.gov.tr/db/turkce/icerikler/files/%C4%B0klim%20De%C4%9Fi%C5%9Fikli%C4%9Fi%20Azalt%C4%B1m%20Stratejisi%20ve%20Eylem%20Plan%C4%B1%20(2024-2030).pdf
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (ÇŞİDB). (2024b). İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi Ve Eylem Plani (2024-2030). https://iklim.gov.tr/db/turkce/icerikler/files/Iklim%20Degisikligine%20Uyum%20Stratejisi%20ve%20Eylem%20Plan%C4%B1.pdf
Çiftçi, S., & Kayaer, M. (2024). Türkiye’s contribution to the process in fighting climate change within the framework of Turkish environmental legislation. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Derg., https://doi.org/10.11611/yead.1258752
Clement, J., Alenčikienė, G., Riipi, I., Starkutė, U., Čepytė, K., Buraitytė, A., ... & Šalaševičienė, A. (2023). Exploring causes and potential solutions for food waste among young consumers. Foods, 12(13), 2570. https://doi.org/10.3390/foods12132570

Climate Action Tracker. (2024). Turkey country assessment. Climate Action Tracker. https://climateactiontracker.org
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (SBB) (2023).Gıda Güvenliği ve Güvenilirliği Özel İhtisas Komisyonu Raporu (On İkinci Kalkınma Planı 2024–2028). Ankara. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/08/Gida-Guvenligi-ve-Guvenilirligi-Ozel-Ihtisas-Komisyonu-Raporu_01082025.pdf
Demir, E. (2025). Uluslararası sistemde iklim değişikliği: Krizler ve yeni arayışlar. Int. J. Econ., Polit., Humanit. Soc. Sci., 8(1), 81–94. https://doi.org/10.59445/ijephss.1597197
Duran, A. (2025). İklim Değişikliğiyle Mücadelede Türkiye’nin Enerji Politikalarındaki Dönüşümün ve Yenilenebilir Enerji Stratejilerinin Analizi. Akademik İzdüşüm Dergisi, 10(1), 132-167. https://izlik.org/JA48AS25HX Erol, İ. ve Sırıken, B. (2024). Gıda Kayıp ve İsrafının Küresel Boyutları ve Etkileri. K. Şahin ve İ. Erol (Eds.), Gıda, Su Kaybı ve İsrafı (s. 15-38) içinde. Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları https://doi.org/10.53478/TUBA.978-625-6110-08-3 Europe, T. (2024). COP29: incremental but insufficient progress on climate finance. The Lancet Regional Health - Europe, 47. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2024.101169
Falkner, R. (2016). The Paris Agreement and the new logic of international climate politics. Int. Aff., 92(5), 1107–1125. https://doi.org/10.1111/1468-2346.12708 FAO. (2013). Food wastage footprint: Impacts on natural resources. FAO. https://www.fao.org/4/i3347e/i3347e.pdf
FAO. (2022). The state of food and agriculture 2022. FAO. https://www.fao.org
FAO. (2023). Emirates Declaration on Sustainable Agriculture, Resilient Food Systems and Climate Action. FAO. https://sdg2advocacyhub.org/wp-content/uploads/2023/12/COP28-UAE-Declaration-on-Sustainable-Agriculture-Resilient-Food-Systems-and-Climate-Action.pdf
Haraway, D. (2018). Staying with the trouble for multispecies environmental justice. Dialog. Hum. Geogr., 8(1), 102–105. https://doi.org/10.1177/2043820617739208 IPCC. (1990). Climate change: The IPCC scientific assessment (J. T. Houghton, G. J. Jenkins, & J. J. Ephraums, Eds.). Cambridge University Press. https://archive.ipcc.ch/ipccreports/far/wg_I/ipcc_far_wg_I_full_report.pdf
IPCC. (2018). Global warming of 1.5°C: Special report. IPCC. https://www.ipcc.ch/sr15/
IPCC. (2021). AR6 Climate Change 2021: The physical science basis. IPCC. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/
IPCC. (2022a). Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Contribution of WG II to the Sixth Assessment Report. Cambridge Univ. Press. https://doi.org/10.1017/9781009325844 IPCC. (2022b). Climate change 2022: Mitigation of climate change. Contribution of WG III to the Sixth Assessment Report. Cambridge Univ. Press. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/
IPCC. (2023). Climate change 2023: Synthesis report. Contribution of WGs I, II and III to the Sixth Assessment Report. IPCC. https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/
Kavut, S. (2025). İklim Değişikliğinin Türkiye’de Belediyelerin Kurumsal Yapıları Üzerindeki Etkileri. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 27(48), 251-265. https://doi.org/10.18493/kmusekad.1494109
Keeling, C. D. (1998). Rewards and penalties of monitoring the earth. Annual Review of Energy and the Environment, 23, 25-82. https://doi.org/10.1146/annurev.energy.23.1.25
Knopf, J. W. (2006). Doing a literature review. PS: Political Science & Politics, 39(1), 127-132. https://doi.org/10.1017/S1049096506060264
Lapinskienė, G. (2025). Theory and practice of sustainable economic development. Sustainability, 17(10), 4670. https://doi.org/10.3390/su17104670 Latour, B. (2017). Facing Gaia: Eight lectures on the new climatic regime. John Wiley & Sons. ISBN-13: 978-0-7456-8433-8
Maçin, K. E. (2024). Circular food waste management in Türkiye to stay within planetary boundaries. E3S Web Conf., 558, 01034. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202455801034
Malm, A. (2016). Fossil capital: The rise of steam power and the roots of global warming. Verso Books. ISBN: 9781784781293
Mengi Çelik, Ö., Akçakaya, S. D., & Ekici, E. M. (2025). Relationship between sustainable food literacy, organic food consumption and climate change awareness and worry in Türkiye. BMC Public Health, 25, 2491. https://doi.org/10.1186/s12889-025-22482-0
MoEUCC. (2025). Türkiye İklim Kanunu ve gerekçesi. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://csb.gov.tr/haberler/turkiyenin-ilk-iklim-kanunu-tbmm-de-kabul-edildi-302036#:~:text=20%20madde%2C%202%20ge%C3%A7ici%20madde%20ve%203,T%C3%BCrkiye'nin%20ilk%20%C4%B0klim%20Kanunu%2C%20TBMM'de%20kabul%20edildi.
Mol, A. P. J., & Spaargaren, G. (2000). Ecological modernization theory in debate: A review. Environ. Politics, 9(1), 17–49. https://doi.org/10.1080/09644010008414511
Montfort, S., Fesenfeld, L., Ingold, K., Lamb, W. F., & Andrijevic, M. (2025). Political enablers of ambitious climate policies: a framework and thematic review. npj Climate Action, 4(1), 14. https://doi.org/10.1038/s44168-024-00206-1
Morrison, O. (2024). Climate funds fail to get finance to family farmers, COP29 told. AgTech Navigator. https://www.agtechnavigator.com/Article/2024/11/19/Climate-funds-fail-to-get-finance-to-family-farmers-COP29-told/
Morton, T. (2010). The ecological thought. Harvard University Press. ISBN: 9780674064225. Murphy, D. (2024). COP29: Deal to raise $300bn a year by 2035 for poorer countries is hailed and slated. BMJ, 387. https://doi.org/10.1136/bmj.q2651
Newell, P., & Mulvaney, D. (2013). The political economy of the ‘just transition’. Geogr. J., 179(2), 132–140. https://doi.org/10.1111/geoj.12008
Nurunnabi, M. (2025). Reconnecting Climate Governance With Sustainable Development: Evidence From Three Decades of COP1 – COP29. Sustainable Development. https://doi.org/10.1002/sd.70349
Pauw, W., Moslener, U., Zamarioli, L., Amerasinghe, N., Atela, J., Affana, J., Buchner, B., Klein, R., Mbeva, K., Puri, J., Roberts, J., Shawoo, Z., Watson, C., & Weikmans, R. (2022). Post-2025 climate finance target: how much more and how much better?. Climate Policy, 22,1241-1251. https://doi.org/10.1080/14693062.2022.2114985
Pedersen, J. T. S., Gomes, C., O’Rourke, P., van Vuuren, D., Gupta, J., Santos, F. D., & Swart, R. (2025). Science-policy: UNFCCC policymakers’ perspective of scientific scenarios and their policy relevance. npj Climate Action, 4(1), Article 52. https://doi.org/10.1038/s44168-025-00250-5
Poore, J., & Nemecek, T. (2018). Reducing food’s environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987–992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216
Roe, S., et al. (2021). Land-based measures to help fulfill the Paris Agreement. Nature Climate Change. https://doi.org/10.1111/gcb.15873
Sezik, M., & Dokuyucu, E. (2025). İklim Değişikliği ve Türkiye’de Kentlerin İklim Değişikliği Politikalarına Uyum Sorunları. Kent Akademisi, 18(1), 540-562. https://doi.org/10.35674/kent.1481943
Sharm el-Sheikh Joint Initiative. (2022). Food and Agriculture for Sustainable Transformation (FAST). https://www.fao.org/food-agriculture-sustainable-transformation-partnership/en
Steckel, J., Jakob, M., Flachsland, C., Kornek, U., Lessmann, K., & Edenhofer, O. (2017). From climate finance toward sustainable development finance. Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change, 8. https://doi.org/10.1002/wcc.437
Swyngedouw, E. (2010). Apocalypse forever? Post-political populism and the specter of environmental disaster. Theory, Culture & Society, 27(2-3), 213-232. DOI: 10.1177/0263276409358728
TBMM (2025). 7552 Sayılı İklim Kanunu. https://tbmm.gov.tr/Yasama/Kanun/a0d0d465-837b-41f0-bd57-0195237fad31
The Lancet Regional Health – Europe. (2024). COP29: Incremental but insufficient progress on climate finance. The Lancet Regional Health - Europe, 47. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2024.101169
UNEP (United Nations Environment Programme) – Emissions Gap Report 2023 United Nations Environment Programme. (2023). Emissions Gap Report 2023: Broken Record – Temperatures hit new highs, yet world fails to cut emissions (again) (ISBN: 978-92-807-4098-1). UNEP. https://doi.org/10.59117/20.500.11822/43922
UNEP (United Nations Environment Programme) – Emissions Gap Report 2024 United Nations Environment Programme. (2024). Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! (ISBN: 978-92-807-4185-8). UNEP. https://doi.org/10.59117/20.500.11822/46404. UNFCCC. (1992). United Nations Framework Convention on Climate Change. https://unfccc.int/resource/docs/convkp/conveng.pdf
UNFCCC. (1997). Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change. https://unfccc.int/resource/docs/convkp/kpeng.pdf
UNFCCC. (2015). Adoption of the Paris Agreement. https://unfccc.int/resource/docs/2015/cop21/eng/l09r01.pdf
UNFCCC. (2023). Decision -/CMA.5: Outcome of the first global stocktake. https://unfccc.int/sites/default/files/resource/cma5_auv_4_gst.pdf Vermeulen, S. J., Dinesh, D., Howden, S. M., Cramer, L., & Thornton, P. K. (2019). Transformation of food systems under climate change. Frontiers in Sustainable Food Systems, 2, Article 16. https://doi.org/10.3389/fsufs.2018.00065
WCED. (1987). Our Common Future. Oxford University Press. http://www.un-documents.net/our-common-future.pdf
Wen, X., Zhao, X., Zhang, Z., Liu, Y., Li, Z., & Zhang, J. (2025). Strengthening the role and exploring the effectiveness of new climate finance target. Carbon Footprints. https://doi.org/10.20517/cf.2024.57
Yapıcı Sapankaya, F. (2025). İklim değişikliği ile mücadelenin stratejik boyutu: Türkiye’deki büyükşehir belediyelerinin stratejik planları üzerinden bir inceleme. Sayıştay Dergisi, 36(137), 289–320. https://doi.org/10.52836/sayistay.1647561

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Çevre Mühendisliği (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Şeyma Kiliç
0009-0005-3606-3999
Türkiye

Gamze Doğdu Yücetürk ^*
0000-0002-0278-8503
Türkiye

Turgay Pekdemir
0000-0002-7658-5194
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

16 Nisan 2026

Gönderilme Tarihi

21 Eylül 2025

Kabul Tarihi

27 Şubat 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Sayı: 2026

IZ

https://izlik.org/JA56BH62MS

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Kiliç, Ş., Doğdu Yücetürk, G., & Pekdemir, T. (2026). Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik, 2026, 1-11. https://izlik.org/JA56BH62MS

AMA

1.Kiliç Ş, Doğdu Yücetürk G, Pekdemir T. Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi. İTÜ Dergisi-E. 2026;(2026):1-11. https://izlik.org/JA56BH62MS

Chicago

Kiliç, Şeyma, Gamze Doğdu Yücetürk, ve Turgay Pekdemir. 2026. “Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi”. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik, sy 2026: 1-11. https://izlik.org/JA56BH62MS.

EndNote

Kiliç Ş, Doğdu Yücetürk G, Pekdemir T (01 Nisan 2026) Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik 2026 1–11.

IEEE

[1]Ş. Kiliç, G. Doğdu Yücetürk, ve T. Pekdemir, “Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi”, İTÜ Dergisi-E, sy 2026, ss. 1–11, Nis. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA56BH62MS

ISNAD

Kiliç, Şeyma - Doğdu Yücetürk, Gamze - Pekdemir, Turgay. “Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi”. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik. 2026 (01 Nisan 2026): 1-11. https://izlik.org/JA56BH62MS.

JAMA

1.Kiliç Ş, Doğdu Yücetürk G, Pekdemir T. Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi. İTÜ Dergisi-E. 2026;:1–11.

MLA

Kiliç, Şeyma, vd. “Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi”. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik, sy 2026, Nisan 2026, ss. 1-11, https://izlik.org/JA56BH62MS.

Vancouver

1.Şeyma Kiliç, Gamze Doğdu Yücetürk, Turgay Pekdemir. Bilim–Politika Uçurumunu Aşmak: Küresel ve Ulusal İklim Politikalarının Bilimsel Bulgular ve Siyasi Eylemler Bağlamında Eleştirel İncelemesi. İTÜ Dergisi-E [Internet]. 01 Nisan 2026;(2026):1-11. Erişim adresi: https://izlik.org/JA56BH62MS