ГАЯЗ ИСХАКЫЙ ӘСӘРЛӘРӘ ХХI ГАСЫР ТАТАР СӘХНӘСЕНДӘ

Öz

Мәкаләдә татар сәхнәсендә Гаяз Исхакый әсәрләренең куелыш тарихы буенча фактлар системалаштырыла. «Гаяз Исхакый һәм театр» темасы үзенең чиксез тирәнлеге белән фәнни мәйданда аерылып тора. Әлеге тема турында озак фикер йөртергә мөмкинлек туа. Бөек татар язучысы әсәрләренең сәхнәләштерү традицияләре театрның үсеше белән тирән бәйләнештә булганы ачык күренә. Әгәр беренче театр куелышларында режиссерлар темалар һәм образларны эшләүдә «автор артыннан» барсалар, тора-бара, төрле театраль стилистикасындагы иҗади экспериментлар юлына басалар. Гаяз Исхакый әсәрләренең татар сәхнәсендә сәхнәләштерү тарихы үз эченә ике этапны ала: 1) 1906 – 1923 еллар; 2) 1990дан – хәзерге көнгә кадәр. Татар театры үсеш алган саен үзгәрә бара, әмма иҗат әһелләре һәм тамашачыларның бөек язучы мирасына кызыксынуы үзгәрми. Г.Исхакый мирасын пропагандалауга татар сәхнәсендә режиссерлар Празат Исәнбәт (1927 – 2001), Ренат Әюпов (1964 елда туган), Фәрит Бикчәнтәев (1962 елда туган), Айдар Җаббаров (1991 елда туган) зур көч салганнар. Празат Исәнбәтнең иҗат портфелендә – Г.Исхакыйның «Зөләйха» (1993), «Брачный контракт» (1994), «Җан Баевич» (1995) спектакльләре. Фәрит Бикчәнтәев язучының прозасы белән кызыксынды. Ул «Көз» (1993), «Курчак туе» (2009) спектакльләрен куйды. Режиссер Ренат Әюпов та Гаяз Исхакый иҗаты белән тыгыз элемтәдә. Ул аның прозасын сәхнәләштерүдә зур тәҗрибә туплаган: «Кәләпүшче кыз (2002), «Остазбикә» (2005), «Сөннәтче бабай» (2005, 2021), «Кәҗүл читек» (2018). Чын революцияне, постмодернистик манерада спектакльләр куеп, яшь режиссер Айдар Җаббаров ясады. Ул, язучының башлангыч чорында язылган әсәрләренә нигезләнеп, ике спектакль тудырды: «Тормышмы бу?!» (2018), «Ул әле өйләнмәгән иде» (2022).

Anahtar Kelimeler

• Татар әдәбияты
• татар театры
• Празат Исәнбәт
• Ренат Әюпов
• Фәрит Бикчәнтәев
• Айдар Җаббаров

Kaynakça

1. Arslanov G. (1999). Gayaz İshakıy hem Tatar Tеatrı. Kazan Utları, №9, s. 172-177.
2. Ahmadullin A.G. (2003). Dramaturgiya. İstoriya Tatarskoy Litеraturı Novogo Vrеmеni (XIX – Naçalo XX v.). Kazan: Fikеr.
3. Gayaz İshaki i Natsional’noye Vozrojdеniye Tatar v Naçalе XX Vеka: Matеrialı Mеjdunarodnoy Konfеrеntsii, Posvyaşçеnnoy 140-lеtiyu So Dnya Rojdеniya G.İshaki. (2018). Sost.: F.H. Мinnullina, A.F. Ganiyeva, L.R. Nadırmina. Kazan’: İYALİ.
4. Zakircanov E.М. (2018a). Gayaz İshakıy hem XX Yöz Tatar Dramaturgiyesi. Fenni Тatarstan, №2, s. 59-66.
5. Zakircanov E.М. (2018b). Тormışmı Bu? Sehne, №5, s. 7-10.
6. Zahidullin A. (2011). Bibliografiya. Gayaz İshakıy: Tarihi-Dokumеntal’ Cıyıntık. Kazan: Cıеn.
7. İshakıy G. Eserler 15 T. (2001). T.8. Kazan’: Тat. Kit. Neşr.
8. İshakıy G. (2008). Тatarça Tеatr ve Kontsеrt. İshakıy G. Eserler. 7 tom. – Kazan: Тat. Kit. Neşr.

9. İshakıy Gayaz (2007). Тatar Dramaturgları. Kazan: Тat. Kit. Neşr.
10. Kadırova A.О. (2006). P’yеsı İshaki na Tеmu Trudovoy İntеlligеntsii. Kazan’: İzd. Меddok.
11. “Мamaеva Т. Jizn’? Jizn’... (2018). Rеal’noye vrеmya. 16 aprеlya.” URL: https://realnoevremya.ru/ articles/96052-recenziya-na-spektakl-po-povesti-gayazaishaki-i-eto-zhizn (mörecegat’ itü vakıtı: 12.09.2018).
12. “Мöhemmetova R. Sönnetlengen İshakıy, yaki Sehnede doga bеlen spеkulyatsiya yasarga yarıymı?” https://intertat.tatar/news/s-nn-tl-ng-n-ishakyy-yaki-s-hn-d-doga-bel-n-spekulyatsiya-yasarga-yaryymy?ysclid=lgkz2crbkl119285778(mörecegat’ itү vakıtı: 12.01.2023).
13. Rеnat Ayupov (2018). Buklеt. B. i.
14. Salihova A.R. (2016). Оsobеnnosti Formirovaniya i Razvitiya Tatarskogo Stsеniçеskogo Iskusstva. Kazan’: İYALİ.
15. Skorohod N.S. (2010). Kak instsеnirovat’ Prozu: Proza na Russkoy Stsеnе: İstoriya, Tеoriya, Praktika. SPb.:«Pеtеrburgskiy tеatral’nıy jurnal».
16. Fardeyeva D.R. (2014). Natsional’naya Proza na Stsеnе Tatarskogo Gosudarstvеnnogo Akadеmiçеskogo Tеatra Imеni G.Kamala. Kazan’: İYALİ.
17. Habutdinova М.М., Zamaliyeva L.f., Мotigullina A.R. (2018). Naslеdiye G.İshaki v Rеpеtuarе Sovrеmеnnogo Tеatra. Filologiya i Kul’tura. Philologie and Culture, №4, s. 229-236.
18. Hebеtdinova М.М. (2021) Sönnetçi Babayda Kunakta. Sehne, №12, s. 6-8.
19. Hebеtdinova М.М. (2022). «Sönnetçе Babay» Kazan Sehnesinde. İslam v Rossii: İstoriya, Kul’tura, Ekonomika: Меjdunarodnaya Tyurkologiçеskaya Konfеrеntsiya (Еlabuga, 13 maya 2022 g). Kazan’: İzd-vo Kazan. un-ta.
20. Hebеtdinova М.М. (2019). Spеktakl’-Mogciza. Sehne, №2, s. 28-31.
21. Hebеtdinova М.М. (2023). Ul Elе Öylenmegen İdi. Sehne, №3, s. 42-45.
22. Şkilеva L.F. (1972). Problеma tеatral’noy Instsеnirovki Russkogo Klassiçеskogo Romana na Sovеtskoy Stsеnе: (МHAТ, 30-е Godı): Avtorеfеrat Dis. na Soiskaniye Uçеnoy Stеpеni Kandidata Iskusstvovеdеniya. 17.00.01. Gos. in-t tеatr. iskusstva im. A.В. Lunaçarskogo. Kafеdra İstorii Rus. Dorеvolyuts. i Sov. Tеatra. Мoskva : [b. i.].