DÎVÂNU LUGÂTİ'T-TÜRK’TEKİ HAYVAN ADLARININ ÇUVAŞ TÜRKÇESİNDEKİ DURUMU

Öz

Öz: Tarihin erken devirlerinde doğa ile iç içe olan konar göçer bir yaşam biçimine sahip olan Türklerin sosyal yaşamında ve kültürlerinde tabii olarak hayvanların özel bir yeri vardır. Türkler, onlardan gıda, giyim-kuşam, ulaşım, ülke sınırlarının korunması ve güvenliğinin sağlanması gibi pek çok alanda fayda sağlamışlardır. Ancak hayvanlar, Türklerin yaşamında yalnızca maddi fayda unsuru olarak yer almamıştır. Onlarla zaman içerisinde duygusal bir bağ kurmuş, hatta gücünden ve cesaretinden etkilendikleri hayvanlara dinî inançları gereği kutsiyet atfederek onları sembol değer hâline getirmişlerdir. Atfedilen bu değer, eski Türkler arasında hayvanlarla ilgili pek çok inanç ve uygulamanın oluşmasına da zemin hazırlamıştır. Göktürk, Uygur ve Kırgızlar gibi bazı Türk kavimleri onlardan türediklerine inanmış, bazı Türk kavimleri ise, kendilerine askerî bir unvan, çocuklarına da ad olarak hayvan adlarını almışlardır. Türklerin sosyal yaşamında ve kültürlerinde hayvanların bu kadar kapsamlı bir yer edinmesi, hayvanların sözlü ve yazılı edebiyat ürünlerinden minyatür, heykel gibi sanatsal yaratmalara kadar pek çok eserde görülebilmesini sağlamıştır. Kâşgarlı Mahmud’un Araplara Türkçe öğretmek maksadıyla kaleme aldığı Dîvânu Lugâti’t-Türk, geniş bir coğrafyaya yayılmış ve farklı kültür çevreleriyle kuşatılmış olan Türk kavimlerinin diline, tarihine, sosyal yaşamına ve folkloruna dair oldukça zengin bir malzeme sunarak Türkoloji araştırmalarının en temel eserleri arasında yer almıştır. Belirtilen bu malzeme içerisinde hayvan adları ile hayvancılık terimleri de önemli bir yere sahiptir. Bu çalışmada, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te tespit edilen 299 hayvan adının Çuvaş Türkçesindeki durumu değerlendirilmeye çalışılmış, bunlardan hangilerinin korunduğu, hangilerinin şekil ya da anlam bakımından ortaklık gösterdiği hakkında bilgi verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Dîvânu Lugâti
• Söz Varlığı
• Hayvan Adları
• Çuvaş Türkçesi
• Anlam Bilimi

The Status of Animal Names in Dîvânu Lugâti't-Türk in Chuvash Turkic

Öz

Abstract: Naturally, animals have a special place in the social life and culture of the Turks, who had a nomadic lifestyle intertwined with nature in the early periods of history. Turks have benefited from them in many areas such as food, clothing, transportation, protection and security of the borders of the country. However, animals were not only an element of material benefit in the lives of Turks. They established an emotional bond with them over time, and even attributed sanctity to the animals, whose strength and courage they were impressed by, in accordance with their religious beliefs, and turned them into symbol values. This attributed value paved the way for the formation of many beliefs and practices related to animals among the ancient Turks. Some Turkish tribes such as the Gokturks, Uighurs and Kyrgyz believed that they were descended from them, while some Turkish tribes took animal names as a military title for themselves and as names for their children. The fact that animals have such a comprehensive place in the social life and culture of the Turks has enabled them to be seen in many works of art, from oral and written literature to artistic creations such as miniatures and sculptures. Dîvânu Lugâti't-Türk, written by Kashgarlı Mahmud in order to teach Turkish to Arabs, has become one of the most fundamental works of Turkology research by providing a very rich material on the language, history, social life and folklore of Turkish tribes spread over a wide geography and surrounded by different cultural environments. Among this material, animal names and animal husbandry terms also have an important place. In this study, the status of 299 animal names identified in Dîvânu Lugâti't-Türk in Chuvash Turkish is tried to be evaluated, and information is given about which of them are preserved and which of them show autism in terms of form or meaning.

Anahtar Kelimeler

• Dîvânu Lugâti
• Vocabulary
• Animal Names
• Chuvash Turkic
• Semantics

Kaynakça

1. Abik, Ayşehan Deniz. (2009). Kutadgu Bilig’de Hayvan Adları. Türklük Bilgisi Araştırmaları Cem Dilçin Armağanı, c. 33, s. 1, s. 1-33.
2. Ak kuyruksallayan. (10.01.2025). Ak kuyruksallayan. Vikipedia. Ak kuyruksallayan. Vikipedi. wikipedia.or).
3. Andreyev, İvan Andreevich vd. (1985). Çuvaşsko – Russkiy Slovar’.Moskva.
4. Arat, Reşit Rahmeti. (1979). Kutadġu Bilig – III İndeks.İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
5. Arık, Durmuş. (2012). Hıristiyanlaştırılan Türkler Çuvaşlar.Ankara: Berikan Yayınları.
6. Aşmarin, Nikolay İvanoviç. (1999). Slovar' Çuvaşskogo Yazıka.Çeboksarı: Çuvaşskiy Nauçno-İccledovatel'skiy İnstitut Sotskul't.Stroitel'stva.
7. Atalay, Besim. (1986). Divanü Lûgati't-Türk Dizini – Endeks.Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
8. Bayram, Bülent. (2019). Çuvaş Türkçesi Sözlüğü.Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Besli, Ertan. (2010). Eski ve Orta Türkçe Hayvan İsimlerinin Etimolojisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul: T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Ceylan, Emine. (1997). Çuvaşça Çok Zamanlı Ses Bilgisi.Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Clauson, Sir Gerhard. (1972). An Etimological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish.Londra: Oxford Clarendon Press.
12. Çetinkaya, Emre. (2021). Eski Türkçeden Çağdaş Türk Lehçelerine Çap- Fiili ve Türevleri. Jots, s. 5(1), s. 48 – 95.
13. Dîvâvu Lugâti't-Türk. (22.01.2025). Dîvâvu Lugâti't-Türk. Türk Dil Kurumu. Dîvânu Lugâti’t-Türk – Türk Dil Kurumu.
14. Doerfer, Gerhard. (1965). Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen – Band: II.Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GMBH.
15. Doerfer, Gerhard. (1967). Türkische Elemente im Neupersischen – Band: III.Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GMBH.
16. Doğan, Levent. (2001). Türk Kültüründe Hayvanlar ve Hayvan isimleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, s. 12, s. 615 – 659.
17. Doğuer Erdağı, Binnur. (2013). Tuhfe-i Mübārizi.Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Eren, Hasan. (2020). Eren Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü (ETDES) Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Ercilasun, Ahmet Bican ve Akkoyunlu, Ziyat. (2020). Kâşgarlı Mahmud- Dîvânu Lugâti’t-Türk, Giriş – Metin – Çeviri – Notlar – Dizin.Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Erkoç, Hayrettin İhsan. (2015). Divanü Lugati't-Türk’te Vahşi Hayvanlarla İlgili Kelimeler ve Terimler. Hacettepe Üniverstesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi Güz, s. 23, s. 177 – 208.
21. Ersoy, Feyzi. (2010). Çuvaş Türkçesinde İkili Biçimler. Türkiyat Araştırmaları Dergisi- Güz, s. 28, s. 31 – 45.
22. Fedotov, Mihail Romanoviç. (1996). Etimologiceskiy Slovar' Çuvaşskogo Yazıka.Çeboksarı: Çuvaşskiy Gosudarstvennıy İnstitut Gumanitarhıh Nauk.
23. Gül, Meltem. (2015). Dîvânü Lugâti’t Türk’teki Hayvan Adları Üzerine Bir İnceleme. İdil, s. 4(15), s. 1-24.
24. Gülensoy, Tuncer. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözlüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü I-II.Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Hamişoğlu, Meryem. (2023). Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Hayvan Adlarının Özbek Türkçesindeki Durumu. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi / International Journal of Turkic Dialects (TÜRKLAD), s. 7(2), s. 437-460.
26. Kanar, Mehmet. (2018). Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü.İstanbul: Say Yayınları.
27. Koca, Ergün. (2013). Divanü Lûgati’t-Türk’teki Yansımalı Sözcüklerin Görev ve Anlamlarına Göre Sınıflandırılması. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, s. 36, s. 55 – 71.
28. Levitskaya, Liya Sergeyevna vd. (1997). Etimologiçeskiy Slovar' Tyurskih Yazıkov – V.Moskva: Yazıki Russkoy Kulturı.
29. Levitskaya, Liya Sergeyevna vd. (2003). Etimologiçeskiy Slovar' Tyurskih Yazıkov obşçetjurkskie i meztjurkskie leksiçeskie osnavı nabukvı “L”, “M”, “N”, “P”, “S”.Moskva: Rossijskaya Akademiya Nauk İnstitut Yazıkoznaniya.
30. Orkun, Hüseyin Namık. (1994). Eski Türk Yazıtları.Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
31. Özden, Muharrem. (2019). Dîvânü Lügâti’t-Türk’te Bulunan Hayvan Adlarının Derleme Sözlüğündeki İzleri. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, s. 8 (2), s. 1479-1502.
32. Ramstedt, Gustaf John. (1935). Kalmückisches Wörterbuch.Helsinki: Suomalais Ugrilainen Seura.
33. Räsänen, Martti. (1955). Uralaltaische Wortforschungen.Helsinki.
34. Räsänen, Martti. (1969). Versuch Eines Etimologischen Wörterbuchs Der Türksprachen.Helsinki: Suomalais Ugrilainen Seura.
35. Sevortyan, Edvard Viladimiroviç. (1974). Etimologiçeskiy Slovar' Tyurskih Yazıkov – I.Moskva: İzdatel'stvo Nauka.
36. Sevortyan, Edvard Viladimiroviç. (1978). Etimologiçeskiy Slovar' Tyurskih Yazıkov – II.Moskva: İzdatel'stvo Nauka.
37. Sevortyan, Edvard Viladimiroviç. (1980). Etimologiçeskiy Slovar' Tyurskih Yazıkov – III.Moskva: İzdatel'stvo Nauka.
38. Skvortsov, Mihail İvanoviç ve Skvortsova, Alevtina Vasilyevna. (2003). Çĭvaşla – Vırĭsla tata Vırĭsla – Çĭvaşla Slovar'.Çeboksarı: Çuvaşskoe Knicnoe İzdatel’stvo.
39. Skvortsov, Mihail İvanoviç ve Skvortsova, Alevtina Vasilyevna. (2004). Vırĭsla-Çĭvaşla tata Çĭvaşla – Vırĭsla Slovar'.Çeboksarı: Çuvaşskoe Kincnoe İzdatel’stvo.
40. Skvortsov, Mihail İvanoviç ve Skvortsova, Alevtina Vasilyevna. (2014). Çĭvaşla – Vırĭsla tata Vırĭsla – Çĭvaşla Slovar'.Çeboksarı: Çuvaşskoe Knicnoe İzdatel’stvo.
41. Skvortsov, Mihail İvanoviç. (2012). Russko – Çuvaşskiy Slovar / Vırĭsla – Çuvaşla Slovar Tom I-II.Çeboksarı: Çuvaşskoe Kincnoe İzdatel’stvo.
42. Starostin, Sergei vd. (2004). An Etymological Dictionary of Altais Languages.Boston – Leiden: Brill.
43. Tekin, Talât. (1988). Volga Bulgar Kitabeleri ve Volga Bulgarcası.Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
44. Tekin, Talât. (1995). Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler.Ankara: TC. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
45. Tekin, Talât ve Ölmez, Mehmet. (2003). Orhun Türkçesi Grameri.İstanbul: Kitap Matbaası.
46. Tekin, Talât. (2023). Türk Dillerinde Önseste y- Türemesi. Makaleler I – Altayistik.Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
47. Tenişev, Edhyam Rahimoviç. (2001). Sravnitel'no – İstoriçeskaya Grammatika Tyurkskih Yazıkov – Leksika.Moskva: Rossiyskaya Akademiya Nauk.
48. Tokyürek, Hacer. (2013). Eski Uygurcada Hayvan Adları ve Bunların Kullanım Alanları. Türklük Bilimi Araştırmaları (TÜBAR), s. XXXIII, s. 221 – 281.
49. Turan, Fikret. (2001). Eski Oğuzca Sözlük – Bahşayiş Lügati.İstanbul: Bay Bilimsel Akademik Yayınlar.
50. Umurzakov, Kanıbek. (2007). Divanu Lugati't-Türk’teki Hayvan ve Bitki Adları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Adbilim Çalışması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bişkek: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
51. Wilkens, Jens. (2021). Eski Uygurcanın El Sözlüğü Eski Uygurca – Almanca – Türkçe.Germany: Akademie der Wissenschaften zu Göttingen.
52. Yavuzarslan, Paşa. (2019). Kamus-ı Türkî – Şemseddin Sami.Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
53. Yegerov, Vasiliy Georgiyeviç. (1935). Çuvaşsko – Russkiy Slovar'.Şupaşkar: Çuvaşsen Patşalık İzdatels'vi.
54. Yegerov, Vasiliy Georgiyeviç. (1964). Etimologiçeskiy Slovar'.Çeboksarı: Çuvaskoe Kinchone İzdatel'stvo.
55. Yırtıcı Balıklar. (25.09.2024). Yırtıcı Balıklar. Vikipedia. Yırtıcı balıklar - Vikipedi (wikipedia.org).