20. YÜZYIL KAZAN TATAR EDEBİYATINDA KADIN HAKLARI SAVUNUCUSU BİR ŞAİR: AÇIKYÖZ

Öz

Kazan Tatar Türkçesi, Türkçenin Kıpçak grubuna dâhil edilen zengin sözlü geleneğe ve köklü bir yazılı edebiyata sahip lehçelerinden biridir. Bu lehçeyle geçmişten bugüne çeşitli konularda sayısız eser yazılmıştır. Bunlardan biri de 1910 yılında Açıkyöz takma ismini kullanan bir şair tarafından yazılmış Bětsün Çapan, Küterělsün Yözden Perdeler “Bitsin Çarşaf Kalksın Yüzden Peçeler” isimli şiir kitabıdır. Eser, 20. yüzyıl Kazan Tatar edebiyatında kadınlara yönelik toplumsal eşitsizliklere, kadınların erkeklerden aşağı bir konumda tutularak çalışma hayatından ve sosyal imkânlardan mahrum edilmesine karşı yazılmıştır. Açıkyöz, kadınların Tatar toplumunda erkeklerden aşağı olmadığını, toplumsal statü bakımından bir farklarının bulunmadığını hem eserin ön sözünde hem de manzum kısımlarda sık sık dile getirmektedir. Dolayısıyla kadınların çarşaf giyerek yüzlerini peçeyle kapatmalarını anlamsız ve küçük düşürücü görmekte ve bu eski geleneğin son bulmasını arzu etmektedir. Eseri diline göre değerlendirecek olursak Arap harfli Kazan Tatar Türkçesiyle yazıldığı için Çağatay imlasının etkisiyle bugünkü Kazan Tatar Türkçesinden farklı dil özellikleri barındırdığını söyleyebiliriz. Bunlar, çalışmada ele alınmış ve metinden örneklerle incelenmiştir. Bu eser, 20. yüzyılın başlarında Kazan Tatar edebiyatında kadın haklarının ele alınıp savunulması açısından dikkate değer olmakla birlikte hem o dönemin çok ilerisinde bir konuyu işlemesi hem de geçiş dönemi Kazan Tatar Türkçesini aydınlatacak dil özellikleri barındırması yönüyle önem arz etmektedir. Bu tür eserler, Kazan Tatar edebiyatının diğer dünya milletlerinin edebiyatlarına karşı ayrıcalıklı hâle gelmesine yardımcı olmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kazan Tatar Türkçesi
• toplumsal eşitsizlikler
• Çağatay imlası
• kadın hakları
• edebiyat

A Poet Who Defends Women’s Rıghts In 20th Century Kazan Tatar Lıterature: Açıkyöz

Öz

Kazan Tatar Turkic is one of the dialects of the Kipchak group of Turkish with a rich oral tradition and a deep-rooted written literature. Countless works on various subjects have been written in this dialect from past to present. One of these is the poetry book called Bětsün Çapan, Küterělsün Yözden Perdeler (Let the Chador Be Ended, Let the Veils Be Lifted) written by a poet using the pseudonym Açıkyöz in 1910. The work was written against the social inequalities against women in 20th century Kazan Tatar literature, and the fact that women were kept in an inferior position to men and deprived of working life and social opportunities. Açıkyöz frequently expresses, both in the preface of the work and in the verse sections, that women are not inferior to men in Tatar society and that they have no difference in terms of social status. For this reason, she finds it meaningless and humiliating for women to wear chadors and cover their faces with veils, and he wants this old tradition to end. If we evaluate the work according to its language, we can say that it has different language features from today's Kazan Tatar Turkic due to the influence of the Chagatai spelling, as it was written in Kazan Tatar Turkic with Arabic letters. These were addressed in the study and examined with examples from the text. This work is notable for addressing and defending women’s rights in Kazan Tatar literature at the beginning of the 20th century, but it is also important for dealing with a subject that was well ahead of its time and for containing linguistic features that will shed light on the transitional Kazan Tatar Turkic. Such works contribute to the privileged position of Kazan Tatar literature among the literatures of other nations of the world.

Anahtar Kelimeler

• Kazan Tatar Turkic
• social inequalitie
• Chagatai spelling
• women’s rights
• literature

Kaynakça

1. Akalın, Şükrü Haluk vd. (Haz.) (2019). Türkçe Sözlük. Ankara: TDK.
2. Buran, Ahmet ve Alkaya, Ercan (2019). Çağdaş Türk Yazı Dilleri 3, Kuzeybatı/Kıpçak Grubu. Ankara: Akçağ.
3. Öner, Mustafa (2015). Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü. Ankara: TDK.
4. Timěrxanov, A. E. (Bşk.) (2015-2019). Tatar Tělěněñ Añlatmalı Süzlěgě (1-6 Tom). Kazan: Tatarstan Rěspublikası Fenner Akademiyesě.
5. Yavi, Fecri (2024). Geçiş Dönemi Kazan Tatar Türkçesiyle Yazılmış Bir Aşk Hikâyesi Ma‘şûk-Nâme (İnceleme-Transkripsiyonlu Metin-Dizin-Tıpkıbasım). Çanakkale: Paradigma Akademi.