AZİZ GURİY KARDEŞLİK CEMİYETİNİN 1872-73 RAPORUNDA İDİL-URAL TATARLARININ DİNİ DURUMU HAKKINDA TESPİTLER

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 221 - 233, 25.12.2025

Yusuf Kılıçaslan

https://doi.org/10.47089/iuad.1826671

Öz

Bu çalışma, Aziz Guriy Kardeşlik Cemiyeti’nin 1872–1873 yılı faaliyet raporu temelinde, İdil-Ural Tatarlarının dini yapısını, Rus Ortodoks misyonerlerinin bakış açısıyla incelemektedir. Çalışma, bölgenin tarihsel arka planını ele alarak Kazan Hanlığı’nın kuruluşu, Rus hâkimiyetine geçişi ve sonrasında artan Ruslaştırma faaliyetlerini kısa bir çerçeve içinde değerlendirmektedir. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Rus Çarlığı’nın Tatarlar üzerindeki politikaları yalnızca idari değil, aynı zamanda kültürel ve dinsel dönüşümü hedefleyen uzun vadeli bir strateji şeklinde yürütülmüştür. Çalışmada, Nikolay İlminskiy’nin öncülüğünde kurulan Aziz Guriy Kardeşlik Cemiyeti’nin misyonerlik faaliyetlerinin kurumsallaşması açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilmiştir. Cemiyet, Tatarların anadilinde eğitim ilkesini kullanarak Ortodoks kimliğini derinleştirmeyi amaçlamış, bu doğrultuda bölge genelinde yeni okul sistemleri ve yayın faaliyetleri yürütmüştür. Raporda, İslam’ın Tatar toplumunda yüksek kurumsal örgütlenme düzeyi, güçlü eğitim geleneği, yaygın okuryazarlık oranı ve sosyal dayanışma gibi etkenler sebebiyle Ortodoks misyonerler açısından en büyük engel olarak görüldüğü vurgulanmaktadır. Rapor ayrıca vaftiz edilmiş Tatar topluluklarının kimlik bunalımı, öğretim eksikliği, dini aidiyet zafiyeti ve kültürel belirsizlik içinde olduklarını ifade ederek, misyonerlik stratejisinin temel hedef grubunu da tanımlamaktadır. Böylece bu belge, hem dönemin dini-sosyolojik durumuna ışık tutmakta hem de Rus Çarlığı’nın Türk-Müslüman topluluklara yönelik uzun vadeli dönüşüm politikalarının ne şekilde yürütüleceğine dair durum tespiti niteliğindedir. Dolayısıyla çalışma misyoner raporu üzerinden 19. Yüzyılda Tatarların dini durumunun daha iyi anlaşılabilmesini hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Kazan , İlminskiy , Aziz Guriy Kardeşlik Cemiyeti , Tatarlar , Misyonerlik

Determinations on the Religious Situation of the Volga-Ural Tatars in the 1872-73 Report of the Saint Guriy Brotherhood Society

Öz

This study examines the religious structure of the Volga-Ural Tatars from the perspective of Russian Orthodox missionaries, based on the activity report of the St. Guri Brotherhood Society for the years 1872–1873. The study examines the region's historical background, briefly assessing the establishment of the Kazan Khanate, its transition to Russian rule, and the subsequent increased Russification efforts. From the second half of the 19th century onward, the Russian Tsarist policies toward the Tatars were implemented as a long-term strategy aimed not only at administrative transformation but also at cultural and religious transformation. The study considers the founding of the St. Guri Brotherhood Society under the leadership of Nikolai Ilminsky as a significant turning point in terms of the institutionalization of its missionary activities. The society aimed to deepen Orthodox identity by utilizing the principle of education in the Tatars' native language, and to this end, it implemented new school systems and publications throughout the region. The report emphasizes that Islam was seen as the greatest obstacle for Orthodox missionaries due to factors such as the Tatar community's high level of institutional organization, strong educational traditions, widespread literacy, and social solidarity. The report also identifies the primary target group of the missionary strategy by stating that baptized Tatar communities face an identity crisis, a lack of education, a lack of religious affiliation, and cultural uncertainty. Thus, this document sheds light on the religious and sociological context of the period and serves as a situational assessment of how the Russian Tsardom's long-term transformation policies toward Turkish-Muslim communities would be implemented. Therefore, the study aims to better understand the religious situation of the Tatars in the 19th century through the lens of missionary reports.

Anahtar Kelimeler

Kazan , Ilmınskıy , Saint Guriy Brotherhood Society , Tatars , Missionary

Kaynakça

• Arık, D. (2003). Çuvaşlarda İslam ve Çuvaş Etniğindeki Değişimde İslam’ın Rolü. Dini Araştırmalar, 6(16), 161-181.
• Devlet, N. (2012). Tataristan’da Siyasal Süreç: Sovyetler Birliği'nin Dağılmasından Yirmi Yıl Sonra Rusya Federasyonu. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• Gulyaeva, E. P. (2004). Kniga v Yakutii (1812-1916). Yakutsk. NB. RSYA.
• Hudyakov, M. (2022). Kazan Hanlığı Tarihi (A. İshaki, Çev.; İ. Kemaloğlu, Haz.; 3. baskı). Türk Tarih Kurumu.
• İzvestiya Po Kazanskoy Eparhii. (1867). No: 6, 161-167.
• Kemaloğlu, İ. (2024). Tatar Tarihi: İdil Bulgarları, Moğollar, Altın Orda, Hanlıklar. Ötüken Neşriyat.
• Koç, D. (2021). İdil Bulgarları. Selenge Yayınları.
• Kılıçaslan, Y. (2023). Ruslar ve Saha Türkleri. Bilgeoğuz Yayınları.
• Kurat, A. N. (1972). IV-XVI. yüzyıllarda Karadeniz’in Kuzeyindeki Türk kavimleri ve Devletleri. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Otçet Bratstva Svyatitelya Guriya za Dvatsat Perviy Bratskıy God (4 Oktyabr 1887-4 Oktyabr 1888). (1888). Tipografiya İmperatorskogo Universiteta. Kazan.
• Otçet o Deytelnosti Soveta Bratstva Sv. Guriya za 28-i Bratskiy God s 4 Oktyabr 1894 Goda Po 4 Oktyabr 1895 Goda. Tip. Lit. İmp. Üni. Kazan.
• Otkritie Pravoslavnogo Tserkovnogo Bratstva Vo İmya Svyatitelya Guriya Pri Kafedralnom Sobore i Pervoe Obşee Sobranie Bratstva. (1867). Kazan.
• Pravoslavnıy Sobesednik. (1864). Cast’ Tretiy. Kazan: Universitetskaya Tipografiya.
• Terzi, H. M. (2020). İdil-Ural bölgesinde Yaşayan Tatar Türklerinin Toplumsal Yapısı ile Kültür ve Aidiyet Sorunsalı. İdil-Ural Araştırmaları Dergisi, 2(2), 299-325.
• Topsakal, İ. (2021). Rus Misyoner Kaynaklarına Göre Rus Çarlığı ve Türkler 1552-1917 (3. baskı). Ötüken Neşriyat.
• Üren, U. (2023). Muhayyel Hanların Gölgesinde İtil Bulgarın Yükselişi. İdil-Ural Araştırmaları Dergisi, 5(2), 249-274.
• Yıldırım, K. (2012). Tatar Adının Kökeni Üzerine. Journal of Turkology, 22(2), 171-190.
• Yıldırım, K. (2021). Tarihî Tatar Kimliği Üzerine Üç Görüş. Avrasya Dosyası, 12(1), 30-39.
• Zametka O Religiozno–Nrastvennom Sostayanii Kreşonnih Tatar v Kazanskoy Gubernii Mamadışskogo Uyezda. (1875). Kazan Üniversitesi Matbaası.
• Juravskiy, A. V. (2006). “Guriya Kazanskogo Svyatitelya Bratstvo”. Pravoslavnaya Entsiklopediya (Cilt 13, s. 490). Moskova.