SERGEY GAVRİLOVİÇ RIBAKOV’UN DERLEME GÜZERGÂHINA GÖRE İDİL-URAL TÜRK AĞIZLARI

Öz

Sergey Gavriloviç Rıbakov (1867-1921), 1895 yılında yayımlanan O poetiçeskom‘ tvorçestve Ural’skih‘ Musul’man‘ (tatar‘, başkir‘ i tipteriy) adlı makalesinde ve 1897 yılında basılan Muzıka i pesni Ural’skih‘ Musul’man‘ s‘ oçerkom‘ ih‘ bıta adlı kitabında 1893-1897 yılları arasında Başkurdistan’ın batı, merkez, doğu, güney ve güneydoğusundan derlediği şarkı, şiir ve beyitleri yayımlamıştır. Rıbakov’un derleme güzergâhı, çağdaş Başkurt ağız sınıflandırmasına göre Kuzeybatı ağzı ile Güney ağzının geçiş bölgelerinden başlar, Doğu ağzı ve Kuzeybatı ağzının geçiş bölgelerinden devam eder ve Doğu ağız bölgelerinde son bulur. Rıbakov’un rotası neredeyse Başkurdistan’ın tamamını kapsasa da makale ve kitapta yer alan şarkılar Başkurdistan’ın merkezinden, doğusundan ve güneydoğusundan derlenmiştir. Rıbakov derlemelerinde Tatarlardan derlenen bir münacat ve kırk iki şarkı; Başkurtlardan derlenen bir münacat, altı beyit ve kırk iki şarkı; Tipterlerden derlenen yedi şarkı ve Nagaybaklardan derlenen iki şarkı yer alır. Çalışmada, Rıbakov derlemelerinde Tatarlardan derlenen kırk iki şarkının ve Başkurtlardan derlenen otuz dört şarkının derleme bölgeleri ve derleme bölgelerinin Çağdaş Başkurt ağız sınıflandırmasında ve Başkurdistan’daki Tatar ağızları sınıflandırmasında nereye tekabül ettiği tespit edilmiştir. Rıbakov’un derleme güzergâhındaki İdil-Ural Türk ağızlarının tespit edilmesinde Rıbakov’un seyahat rotasını gösteren haritadan da yararlanılmıştır. Ayrıca, Rıbakov’un derleme güzergâhında yer alan ağızların öne çıkan dil özellikleri de açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sergey Gavriloviç Rıbakov
• Başkurt Türkçesinin ağızları
• Başkurdistan'da konuşulan Tatar ağızları
• Rıbakov'un derleme güzergâhı

Idil-Ural Turkish dialects based on Sergey Gavriloviç Ribakov's collecting route

Öz

Sergey Gavrilovich Rybakov (1867–1921) published the songs, poems, and couplets he collected between 1893 and 1897 from the western, central, eastern, southern, and southeastern regions of Bashkortostan in his article O poetičeskom tvorčestve Ural’skih Musul’man (tatar, başkir i tipteriy), published in 1895, and in his book Muzyka i pesni Ural’skih Musul’man s očerkom ih byta, published in 1897. Rybakov’s route of collection begins in the transitional zones between the Northwestern and Southern dialects, according to the contemporary Bashkir dialect classification, continues through the transitional areas between the Eastern and Northwestern dialects, and ends in the Eastern dialect regions. Although Rybakov’s route covered almost the entire territory of Bashkortostan, the songs included in the article and the book were collected from the central, eastern, and southeastern parts of Bashkortostan. In Rybakov’s compilations (hereafter RD), there are one munajat and forty-two songs collected from Tatars; one munajat, six couplets, and forty-two songs collected from Bashkirs; seven songs collected from Tipters; and two songs collected from Nagaybaks. In this study, the collection regions of forty-two songs gathered from Tatars and thirty-four songs gathered from Bashkirs in Rybakov’s compilations are identified, and the correspondence of these regions within the contemporary Bashkir dialect classification and the classification of Tatar dialects in Bashkortostan is determined. In identifying the Volga–Ural Turkic dialects along Rybakov’s collection route, a map illustrating Rybakov’s travel route has also been utilized. Furthermore, the prominent linguistic features of the dialects located along Rybakov’s collection route are also explained.

Anahtar Kelimeler

• Sergey Gavriloviç Rıbakov
• Dialects of the Bashkir Turkish
• Tatar Dialects Spoken in Bashkortostan
• Rybakov’s material collecting route.

Kaynakça

1. Baişev, Tagir Gallemoviç (1955). Başkirskiye dialektı v ih otnoşenii k literaturnomu yazıku. Izdatel’stvo Moskovskogo universiteta.
2. Bulatova, Minira Rahimovna (2021). Tatarskiye govorı Başkortostana (arealnıy aspekt). Kazan.
3. İşbulatov Nagim Hajgaliyeviç (2000). Başkort tělě hem unın dialekttarı. Öfö: Kitap.
4. Kiyikbayev, Jelil Giniyatoviç (1958). Başkort dialekttarı hem ularzın tarihina kıskasa iniş. Öfö.
5. Maksutova, Najiba Hayırzamanovna (1976). Vostoçnıy dialekt başkirskogo yazıka. Moskva.
6. Mirjanova, Sariye Fazulllovna (1979). Yujnıy dialekt başkirskogo yazıka. Moskva.
7. Mirjanova, Sariye Fazulllovna (2006). Severo-zapadnıy dialekt başkirskogo yazıka (formirovaniye i sovremennoye sostoyaniye). Ufa: Kitap.
8. Rıbakov, Sergey Gavriloviç (1895). “O poetiçeskom‘ tvorçestve Ural’skih‘ Musul’man‘ (tatar‘, başkir‘ i tipteriy)”. Tipografiye S. N. Hudekova. Viladimirskiy pr. no: 12. St.Petersburg.

9. Rıbakov, Sergey Gavriloviç (1897). Muzıka i pesni Uralskih‘ Musul’man‘ s‘ oçerkom‘ ih‘ bıta. Po istoriko-filologiçeskomu otdeleniyu. s. VIII. Tom II. No:2. Tipografiye Imperatorskoy Akademiy Nauk (no: 12). St. Petersburg.
10. Rıbakov, Sergey Gavriloviç (2012). Muzıka i pesni Ural’skih Musul’man s oçerkom ih bıta (haz. Kutluhujevna, L.S.). Ufa: Kitap.
11. Şekür, Raşit (2012). Başkort dialektologiyahı. Öfö: Zeyneb Biişeva Kitap Neşriyatı.
12. Ünüvar, Dursun (2024). Sergey Rıbakov'un Derlemeleri (1893-1897) ve Rıbakov'un Derleme Güzergâhına Göre İdil-Ural Türk Ağızları. Ankara Üniversites Sosyal Bilimler Enstitüsü (Basılmamış Doktora Tezi).
13. Yuldaşev, Ahnef Ahmetoviç (1950). Yazık tipteriy. Moskva.