FATİH KERİMȊ’NİN “TÂRİH-İ ENBİY” ADLI ESERİ ÜZERİNE

Öz

19. yüzyılın ikinci yarısı ve 20. yüzyılın ilk çeyreği, İdil Ural bölgesinde pek çok yenilik hareketine sahne olmuştur. 15. yüzyılda gelenekçi ve katı bir tahakkümle yönetilen topluluklar 18. yüzyılda kıta Avrupası’nda ortaya çıkan Fransız İhtilali’nin etkisiyle kısmen de olsa serbestlik kazanmış; bu durum Rusya Müslümanları üzerinde belirli bir özgürlük ortamı oluşturmuştur. 17. ve 18. yüzyılda eğitim öğretim faaliyetleri, Buhara Medreseleri merkezinde şekillenmiş ve “usul-i kadim” adı verilen geleneksel öğretim anlayışı çerçevesinde yürütülmüştür. 18. yüzyılın sonlarına doğru ise hayatın her alanında yeniliği savunan ceditçilik hareketi ortaya çıkmış; 19. yüzyılda geniş bir taraftar kitlesi edinmiştir. Bu hareketle birlikte okulların modernleşmesi hız kazanmış, aydınlanmacı ve özgürlükçü fikirler başta gazete ve dergiler olmak üzere çeşitli kültür ortamlarında dile getirilmiştir. Cedit hareketinin ikinci kuşağının önemli temsilcilerinden Fatih Kerimî, İsmail Gaspıralı’nın usul-i cedit okullarında eğitim almıştır. Gaspıralı’nın yalnızca öğrencisi olmakla kalmayan Kerimî, onun aydınlanmacı ve özgürlükçü fikirlerinden genç yaşlardan itibaren etkilenmiştir. Eğitim merkezli çalışmalarında özellikle kadın özgürlüğü ve toplumun modernleşmesi konularını İdil Ural bölgesinde güçlü şekilde dile getirmiştir. Fatih Kerimî; yazar, siyasetçi, düşünür kimliklerinin yanı sıra en çok eğitimci yönüyle tanınmaktadır. Başta babası Gılman Kerimî olmak üzere, İdil Ural bölgesinde 100’den fazla usul-i cedit mektebin açılmasında etkin rol oynamıştır. Bu okullarda ders vermekle yetinmeyen Kerimî, farklı dillerden yaptığı 40’tan fazla tercüme eserle de eğitime büyük katkıda bulunmuştur. Bu çalışmada, ilkokullarda okutulmak üzere Fatih Kerimî tarafından kaleme alınan ve peygamberlerin tarihini konu edinen Târih-i Enbiyâ adlı eser ayrıntılı biçimde incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Fatih Kerimî
• Târih-i Enbiyâ
• eğitim faaliyetleri
• ceditçilik
• usul-i cedit.

On Fatih Kerimi’s Work Entitled “Târih-i Enbiyâ”

Öz

The second half of the 19th century and the first quarter of the 20th century witnessed numerous reform movements in the Volga-Ural region. Communities that had been governed by a traditional and rigid authority in the 15th century gained a degree of freedom in the 18th century under the influence of the French Revolution, which had emerged in continental Europe; this created a certain atmosphere of freedom amongst the Muslims of Russia. In the 17th and 18th centuries, educational activities were centred on the madrasas of Bukhara and were conducted within the framework of the traditional teaching approach known as ‘usul-i kadim’. Towards the end of the 18th century, the Jadidist movement, which advocated for innovation in all aspects of life, emerged; by the 19th century, it had gained a broad following. With this movement, the modernisation of schools gained momentum, and enlightenment and liberal ideas were expressed in various cultural spheres, primarily through newspapers and journals. Fatih Kerimi, one of the key representatives of the second generation of the Cedit movement, received his education at İsmail Gaspıralı’s Usul-i Cedit schools. Kerimi was not merely a student of Gaspıralı; he was influenced by his enlightenment and liberal ideas from a young age. In his education-focused work, he strongly advocated for women’s freedom and the modernisation of society in the Idil-Ural region. Fatih Kerimi is best known not only for his roles as a writer, politician and thinker, but also for his work as an educator. He played an active role in the establishment of over 100 ‘usul-i cedit’ schools in the Idil Ural region, led by his father, Gılman Kerimi. Not content merely with teaching at these schools, Kerimi also made a significant contribution to education through his work on over 40 translations from various languages. This study will examine in detail the work “Tarih-i Enbiya” (History of the Prophets), written by Fatih Kerimi for use in primary schools, which deals with the history of the prophets.

Anahtar Kelimeler

• Fatih Kerimi
• Tarih-i Enbiya
• educational activities
• jadidism
• usul-i cedit.

Kaynakça

1. Çakmak, Cihan (2018). Fatih Kerimî’nin Mirza Kızı Fatıyma, Şakirt İle Student ve Nuretdin Hoca Hikâyelerinde Ele Alınan Sosyal Temalar. Gazi Türkiyat, 22, s. 39-54.
2. Çakmak, Cihan (2014). Fatih Kerimî’nin Hıyal Mı? Hakıykat Mi? ve Andan Bundan Eserleri Üzerinde Dil ve Üslup İncelemesi (Doktora Tezi), Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Devellioğlu, Ferit (2003). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitabevi.
4. Gaynullin, Möhemmet (2000). Fatıyḫ Kerimi / Fatiḫ Kerimi, Şeḫĭslerĭbĭz. Kazan: Ruḫiyat Neşriyatı, b. 196-212.
5. Xisamov, Nurmöxemmet (1989). Derdmend (Hayatı ve Faaliyeti Hakkında Bir Deneme). Kazan Utları, 12, s. 165-175.
6. Kerimî, Fatih (1911). Târih-i Enbiyâ. Orenburg: Kerimof, Hüseyinof ve Şürekası Matbaası.
7. Kerimî, Fatih (2001). Avrupa Seyahatnamesi. Haz. F. Gökçek. İstanbul: Çağrı Yayınları.
8. Kerimî, Fatih (2001). İstanbul Mektupları. Haz. F. Gökçek. İstanbul: Çağrı Yayınları.