Two Sacred Bread Seals from Yalova/ Çobankale Excavation

Öz

Xerigordos (Çobankale), located in the Yalakdere Valley in the Altınova district of Yalova, is a particularly important castle settlement established on the main roads. The name of the castle is frequently mentioned in historical sources between the 11th and 14th centuries. During the archaeological excavations started in the castle with the permission of the Republic of Turkiye Ministry of Culture and Tourism, two terracotta seals with depictions of crosses on them were unearthed in the immediate surroundings of the architectural remains identified as a chapel. The fact that the seals were found around the chapel suggests that they were used for bread, which was believed to have been specially prepared and sealed before being baked and transformed into the body of Christ, to be distributed during the most important religious ceremony of Christianity, the consecration of bread and wine (Eucharist). The impressed surface of the conicalshaped sacramental bread seals is engraved with a gradually framed depiction of a cross. Other artifacts found during the excavations and comparisons with similar seals make it possible to date the bread seals to the Middle Byzantine period (11th-12th centuries). Within the scope of this study, the sacred bread seals unearthed in Çobankale excavations will be introduced, the polytheistic and monotheistic symbolic meaning of bread will be emphasized, and similar examples from the same period found in archaeological excavations will be discussed.

Anahtar Kelimeler

• Çobankale
• Middle Byzantine period
• bread seal
• cross
• Christianity

Yalova/Çobankale Kazısından İki Kutsal Ekmek Mührü

Öz

Yalova’nın Altınova ilçesi, Yalakdere Vadisi üzerinde yer alan Xerigordos (Çobankale), ana yollar üzerinde kurulmuş önemli bir kale yerleşimidir. Kalenin adı 11-14. yüzyıllar arasında tarihî kaynaklarda sıklıkla geçmektedir. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı izniyle kalede başlatılan arkeolojik kazılar sırasında şapel olduğu belirlenen mimari kalıntının yakın çevresinde üzerlerinde haç tasvirleri olan iki adet pişmiş topraktan yapılmış mühür gün ışığına çıkarılmıştır. Mühürlerin şapel çevresinde ele geçmiş olması, Hristiyanlığın en önemli dinî töreni olan ekmek ve şarabın kutsandığı ayinde (ökaristi/ eucharistia) dağıtılmak için özel olarak hazırlanıp pişirilmeden önce mühürlenerek İsa’nın bedenine dönüştürüldüğüne inanılan ekmekler için kullanılmış olduğunu göstermektedir. Konik biçimli kutsal ekmek mühürlerinin baskı yüzeyinde kademeli biçimde çerçeve içine alınmış haç tasvirleri oyulmuştur. Benzerleriyle yapılan karşılaştırmalar ve kazılar sırasında bulunan diğer buluntular ekmek mühürlerinin Orta Bizans Dönemi’ne tarihlendirilmesini (11-12. yüzyıllar arası) olanaklı kılmaktadır. Bu çalışma kapsamında Çobankale kazılarında bulunan kutsal ekmek mühürleri tanıtılıp ekmeğin çok tanrılı ve tek tanrılı simgesel anlamı üzerinde durulmuş ve arkeolojik kazılarda bulunan aynı döneme ait benzer örnekler ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Çobankale
• Orta Bizans Dönemi
• ekmek mührü
• haç
• Hristiyanlık

Kaynakça

1. Acara, Meryem. “Bizans Ortodoks Kilisesinde Liturji ve Liturjik Eserler”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 154 (1998): 183-201. google scholar
2. Suzan Alalu, Klara Arditi, Eda Asayaş, Teri Basmacı, Fani Ender, Beki Haleva, Dalya Maya, Ninet Pardo, Sara Yanarocak. Yahudilikte Kavram ve Değerler, Dinsel Bayramlar-Dinsel Kavramlar-Dinsel Gereçler. Yay. haz. Yusuf Altıntaş. İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., 2001. google scholar
3. Arthur, Paul. “Uno Stampo Eucaristico Byzantino da Soleto”. Archeologia Medievale 24 (1997): 525-530. google scholar
4. Boyd, Susan. “Art in the Service of the Liturgy: Byzantine Silver Plate”. Heaven on Earth, Art and the Church in Byzantium. Ed. Linda Saffron. Pensilvanya: Pennsylvania Devlet Üniversitesi Yayınları, 1998, 152-196. google scholar
5. Cross, Frank Leslie ve Elizabeth Livingstone. “Eucharist”. Oxford Dictionary of the Christian Church. Londra-New York-Toronto: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1974, 475. google scholar
6. Çaylak Türker, Ayşe. “Gelibolu’da Bizans Seramikleri ve Ökaristik Ekmek Damgası”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 22/2 (2005): 87-104. google scholar
7. Davidson, Gladys, Corinth, Results of Excavations Conducted by the American Scholl of Classical Studies at Athens, XII, The Minor Objects. Princeton: The American School of Classical Studies at Athens, 1952. google scholar
8. Demirel Gökalp, Zeliha. “Amorium Kazılarında Bulunan Kutsal Ekmek Mühürleri”. Anadolu’da Bir Çınar, Prof. Dr. Erol Altınsapan’a 60 Yaş Armağanı. Ed. Bedia Yelda Olcay Uçkan. Eskişehir: Eskişehir Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2022, 207-215. google scholar

9. Doğer, Lale. Daskyleion II, Hisartepe/Daskyleion Bizans Seramikleri, Prof. Dr. Tomris Bakır’a Armağan. İstanbul: Ege Yayınları, 2014. google scholar
10. Emmanuel, Melita. “Monumental Painting in Cyprus During the Last Phase of the Lusignan Dynasty”. The Painted Churches of Cyprus. Ed. Andreas Stylianou ve Judith A. Stylianou. Londra: Leventis Foundation, 1985. google scholar
11. Ersin, Şebnem. Bizans Sanatında Yemek Sahneleri. Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2011. google scholar
12. Ersoy, Akın. “Bazı Arkeolojik Buluntu Örnekleri Üzerinden Antik Smyrna/ İzmir’de İnançlar”. Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (2018): 89-107. google scholar
13. Everyday Life in Byzantium. Byzantine Hours, Works and Days in Byzantium. Ed. Demetra google scholar
14. Papanikola-Bakirtzi. Atina: Museum of Byzantine Culture, 2002. google scholar
15. Fındık, Ebru Fatma. “ ‘Eukharistia ve Prosphora’ Ayasuluk Tepesi ve St. Jean Anıtı Kazılarından Kutsal Ekmek Mührü”. Mustafa Büyükkolancı’ya Armağan. Ed. Celal Şimşek, Bahadır Duman ve Erim Konakçı. İstanbul, Ege Yayınevi, 2015, 299-307. google scholar
16. Foss, Clive. Anadolu’daki Ortaçağ Kalelerinin İncelenmesi II Nikomedia. Çev.Yavuz Ulugün. İzmit: Rotary Klübü Kültür Yayınları, 2002. google scholar
17. Galavaris, George. Bread and Liturgy, The Symbolism of Early Christian and Byzantine Bread Stamps. Londra: Wisconsin Üniversitesi Yayınları, 1970. google scholar
18. Gonosova, Anna. “Bread Stamp”. Art of Late Rome andByzantium. Ed. Anna Gonosova ve Christine Kondoleon. Richmond: The Virginia Museum of Fine Arts, 1994, 270-273 google scholar
19. Harrison, Martin. Excavation at Saraçhane in Istanbul. Princeton: Princeton Üniversitesi Yayınları, 1986. google scholar
20. İnalcık, Halil. “Osman Gazi’nin İznik Kuşatması ve Bafeus Muharebesi”. Osmanlı Beyliği (13001389). Ed. Elizabeth Zachariadou. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997, 78-105. google scholar
21. İnanan, Filiz ve Selçuk Seçkin. “Yalova, Çobankale Kazısı Sırlı Seramik Buluntuları: İlk Gözlemler”. Cedrus 9 (2021): 437-458. google scholar
22. Kakish, Randa. “Ancient Bread Stamps From Jordan”. Mediterranean Archaeology and Archaemetry 14/2 (2014): 19-31. google scholar
23. Karauğuz, Güngör. Hititler Dönemi’nde Anadolu’da Ekmek. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2006. google scholar
24. Keskin, Emrah, Tuğba Dağ ve Büşra Dönmez. “Hitit Ekmek Kültürü ve Hitit Ekmekleri”. MTCON’20 Kıtalararası TurizmYönetimi Konferansı Bildiriler Kitabı. Ankara: Detay Yayıncılık, 2020, 283-291. google scholar
25. Kontogiannis, Nikos ve Smaragdi Arvaniti. “The Medieval Kato Katro (Lower Castle) of Andros: Excavation Data and Ceramic Material”. Byzas 7 (2007): 354-355. google scholar
26. Köroğlu, Gülgün. “Yumuktepe Höyüğü Kazısından İki Ekmek Mührü”. Belkıs Dinçol ve Ali Dinçol’a Armağan. Yay. haz. Metin Alparslan, Meltem Doğan Alparslan ve Hasan Peker. İstanbul, Ege Yayınevi, 2007, 433-444. google scholar
27. Köroğlu, Gülgün. “Ortaçağda Yumuktepe”. Yumuktepe, Dokuzbin Yıllık Yolculuk. Ed. Isabella Caneva ve Gülgün Köroğlu. İstanbul, Ege Yayınları, 2010, 79-104. google scholar
28. Köroğlu, Gülgün. “Aizanoi Kazısı’nda Gün Işığına Çıkarılan Ekmek Mührü/Unearthed Holy Bread Stamp in Aizonai Excavation”. Aizanoi II. Ed. Elif Özer. Ankara: Bilgin Kültür-Sanat Yayınları, 2016, 227-244. google scholar
29. Köroğlu, Gülgün. “Yumuktepe Höyüğü Kazısından Ortaçağa Ait Kutsal Ekmek Mühürleri”. 26. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazı ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu (19-22 Ekim 2022, Mersin) (Baskıda) google scholar
30. Köroğlu, Gülgün ve Halûk Perk. “Halûk Perk Müze ve Koleksiyonu’ndaki Örneklerle Orta Bizans Döneminden Kutsal Ekmek Mühürleri”. 1.Uluslararası Sevgi Gönül Bizans Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler. Ed. Ayla Ödekan, Engin Akyürek ve Nevra Necipoğlu. İstanbul, Vehbi Koç Vakfı Yayınları, 2010, 529-544. google scholar
31. Krautheimer, Richard. Early Christian and Byzantine Architecture. New Haven - Londra: Yale Üniversitesi Yayınları, 1986. google scholar
32. Loverdou Tsigarida, Katia. “Byzantine Minor Art”. Treasures of Mount Athos. Ed. Athanasios google scholar
33. Karakatsanis. Selanik: Ministry of Culture Museum of Byzantine Culture, 1997, 325. google scholar
34. Mackie, George M. “Bread”. A Dictionary of Christ and the Gospels. c. 1. Ed. James Hastings, John Selbie ve John Lambert. Edinburg-New York: Brigham Young Üniversitesi Yayınları, 1906, 230-231. google scholar
35. Magdalino, Paul. “Cosmological Confectionery and Equal Oppurtunity in the 11th Century. An Exphrasis by Christopher of Mitylene (Poem 42)”. Byzantine Authors, Literary Activites and Preoccupations. Ed. John Nesbitt. Leiden-Boston: Brill, 2003, 1-20. google scholar
36. Mancinelli, Fabrizio. The Catacombs of Rome and the Origins of Christianity. Floransa: Scala Publication, 2005. google scholar
37. McKendrick, Scot. “Liturgy of St. Basil”. Byzantium, Treasures of Byzantine Art and Culture from British Collections. Ed. David Buckton. Londra: British Museum Press, 1994, 178. google scholar
38. Mercangöz, Zeynep. “Orta Çağ Hristiyanlık İnanışında Ökaristi ve Sanattaki Yansımaları: Bizans Sanatında Ökaristi Sembolleri”. Sanat ve İnanç 2. Ed. Banu Mahir ve Halenur Katipoğlu. İstanbul: MSGSÜ Matbaası, 2004, 43-52. google scholar
39. Mercangöz, Zeynep. “Damga”. “Kalanlar”, 12. ve 13. Yüzyıllarda Türkiye’de Bizans. Ed. Ayla Ödekan. İstanbul: Vehbi Koç Vakfı Yayınları, 2007, 65-75. google scholar
40. Petridis, Platon. “Holy Bread Stamps from Early Byzantine Delphi”. Byzas 15 (2012): 81-89. google scholar
41. Polat, Yasemin ve Gürcan Polat. “Antandros’ta Bizans Bulguları, Yekta Demiralp Anısına, Sanat Tarihi Yazıları. Ed. Şakir Çakmak, Ertan Daş, Bozkurt Ersoy, Sevinç Gök İpekçioğlu, İnci Kuyulu Ersoy ve Hasan Uçar. İstanbul: Ege Yayınları, 2020, 383-395. google scholar
42. “Prof. Dr. İnalcık iddiasini yineledi: Osmanlı Yalova’da kuruldu.” Cumhuriyet Gazetesi, (27.07.2010). Erişim 21 Haziran 2023. https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/prof-dr-inalcik-iddiasini-yineledi-osmanli-yalovada-kuruldu-166274,27 google scholar
43. Seçkin, Selçuk. “Tarihsel Süreçte Yalova/Altınova Çobankale”. Cedrus 6 (2016): 535-553. google scholar
44. Seçkin, Selçuk. “Yalova/Altınova Çobankale’de Yapılan Çalışmalar Hakkında İlk Değerlendirmeler”. google scholar
45. 24. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı. Nevşehir: Hacı Bektaş-ı Veli Üniverstesi Yayınları, 2018, 602-618. google scholar
46. Seçkin, Selçuk. “Yalova/Altınova Çobankale Kazısı 2019-2020 Yılı Çalışmaları”. 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları. C. 4. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2022, 167-176. google scholar
47. Seçkin, Selçuk ve Turhan Doğan. “Yalova/Altınova Çobankale’nin İnşa Tarihi Hakkında Tespitler”. Yalakova’dan Yalova’ya: Prof. Dr. Halil İnalcık Anısına Yalova Tarihi Araştırmaları. Ed. Hatice Karabağ. Bursa: Gaye Kitabevi, 2022, 62-75. google scholar
48. Seçkin, Selçuk ve Barış Sayın. “Conservation and Repair of a Historical Masonry Ruin Belonging to the Middle Byzantine Era: The Case of Ruined Cistern Unearthed in the Çobankale Archeological Site (Yalova, Turkey)”. Structures 41 (2022): 1411-1431. google scholar
49. Söğüt, Bilal. “Stratonikeia ve Lagina 2019-2020 Yılı Çalışmaları”. 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları. google scholar
50. C. 1. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2022, 323-342. google scholar
51. Spitzing, Günter. Lexikon Byzantinisch-Christlicher Symbole: Die Bilderwelt Griechenlands und Kleinasiens. Münih: Eugen Dieterichs, 1989. google scholar
52. Şahin, Derya ve Emine Tok. “Myndos Adası/Tavşan Adası Ekmek Mühür Kalıbı ve Hacı Pulları”. TÜBA-AR 10 (2012): 9-20. google scholar
53. Taft, Robert. “Eucharist”. Oxford Dictionary of Byzantium 1. New York: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1991, 738. google scholar
54. Teall, John. “The Grain Supply of the Byzantine Empire”. Dumbarton Oaks Papers 13 (1959): 87-139. google scholar
55. Ünsal, Ahmet. Nimet Geldi Ekine, Türkiye’nin Ekmeklerinin Öyküsü. İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2021. google scholar
56. Walter, Christopher. Art and Ritual of Byzantine Church. Londra: Variorum, 1982. google scholar
57. Walter, Christopher. “IC XC NI KA. The Apotropaic Function of The Victorious Cross”. REB 55 (1997): 193-220. google scholar
58. Vikan, Gary ve John Nesbitt. Security in Byzantium: Locking, Sealing and Weighing. Washington, D.C: Dumbarton Oaks Publication, 1980. google scholar
59. Yener, Emin. “Alabanda Antik Kenti Kazı, Temizlik ve Çevre Düzenleme Çalışmaları”. 12. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2002, 179-190. google scholar
60. Zoroğlu, Levent. “Kelenderis 2005 Yılı Kazı ve Onarım Çalışmaları/ Excavations and Repair Work at Kelenderis in 2005”. ANMED 4 (2006): 25-30. google scholar