Osmanlı Taşrasında Bir Derebey Ailesinin İzleri: Eskipazar’da (Karabük), Hasan Çavuşzade Ailesi’nin Yaptırdığı Üç Konağın Mimari İncelemesi

Öz

19. yüzyılda, günümüzdeki Karabük il sınırlarının da büyük bir bölümünü kapsayan Viranşehir sancağı, ekonomik açıdan parlak bir dönem yaşamıştır. Bölgedeki ticaret ve üretim faaliyetleri sonucunda çeşitli kişi ve aileler varlık sahibi olmuştur. Aynı dönemde, iltizam sisteminin yaygınlaştırılmasıyla, Osmanlı merkezi otoritesi, yetkilerinin bir bölümünü sancaklara devretmiş, bu sayede bazı zengin kişi ve aileler siyasi ve askerî güç elde etmiştir. O dönem, bu kişilerden bazıları “derebey” olarak da anılmıştır. Bu çalışma kapsamında, 19. yüzyılın başlarında, Osmanlı Devleti’nde, Viranşehir sancağı mütesellimi olarak görev yaparken, siyasi, askerî ve ekonomik açıdan güç kazanan ve sonunda Sultan II. Mahmud ile çatışma yaşayan, Derebey Hasan Çavuşzade Hüseyin Ağa ve ailesinin Viranşehir sancağında inşa veya tamir ettirdikleri yapılar araştırılmıştır. Araştırmada konak, han, hamam, camii, değirmen, çeşme, ahır, ambar, samanlık, fabrika ve askerî tahkimat gibi çeşitli işlevlere sahip, bir kısmı günümüze ulaşmış, toplam yirmi beş adet yapı tespit edilmiştir. Makale, bu yapılar içerisinden, Karabük’ün Eskipazar ilçesine bağlı iki kırsal yerleşimde, özgünlüğünü muhafaza etmiş üç konağa odaklanmaktadır. Arşiv ve kaynak taramaları, kişisel görüşmeler, soyağacı ve alan araştırmaları yapılmış, rölöve ve fotoğraflarla eserler belgelenmiştir. Hasan Çavuşzadeler siyasi ve askerî güçlerini kaybettikten sonra inşa ettirilen bu üç yapıda, ailenin kimliğine uygun olarak Batı ve İstanbul etkisiyle şekillenmiş şehirli bir tarzın kullanıldığı görülmektedir. Bölgede, öncelikli olarak, incelenen yapılara benzer, tarihî belge niteliği olan kültürel mirasın sürdürülebilirliği için bilimsel araştırmaların, bilinçlendirme faaliyetlerinin ve uygulanabilir projelerin geliştirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı-Türk Evi
• İltizam Sistemi
• Derebey
• Eskipazar
• Safranbolu

Traces of a Derebey Family in the Ottoman Countryside: An Architectural Analysis of Three Mansions Built by Hasan Çavuşzade Family in Eskipazar (Karabük/Türkiye)

Öz

Despite the decline of the Ottoman Empire during the 19th century, the Viranşehir Sanjak, which encompassed a large portion of the present-day Karabük province in Türkiye, experienced a period of economic prosperity. Because of trade and production activities in the region, various individuals and families accumulated wealth and power. During the same period, with the expansion of the iltizam system, the Ottoman central authority transferred some of its powers to the sanjaks, allowing some wealthy individuals and families to gain political and military power. At that time, some of these individuals were also called “derebeys” (feudal lords). Derebey Hasan Çavuşzade Hüseyin Ağa served as the mütesellim of the sanjak in the early 19th century, gained political, military and economic power, and ultimately came into conflict with Sultan Mahmud II. This study investigates the structures built or restored by Hasan Çavuşzade Hüseyin Ağa and his family in the Viranşehir Sanjak. The research identified 25 structures with various functions -for instance, mansion, khan, Turkish bath, mosque, water mill, fountain, barn, granary, hayloft, factory, and fortification- some of which have survived to the present day. This study focuses on three mansions that have preserved their authenticity in two rural settlements in the Eskipazar district. Archival and literature reviews, genealogical research, personal interviews, and field studies were conducted, and the structures were documented and evaluated through measured drawings and photographs. We have determined that in these three structures commissioned by the Hasan Çavuşzades after losing their political and military power, they used an urban style shaped by Western and Istanbul influences in accordance with the family’s identity. In the region, we recommend that scientific research, awareness-raising activities, and feasible projects be developed for the sustainability of cultural heritage with historical document value, similar to the structures being studied.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman-Turkish Houses
• Iltizam System
• Ottoman Derebey
• Eskipazar
• Safranbolu

Kaynakça

1. Ainsworth, William Francis. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea and Armenia. Londra: John W. Parker, 1842. google scholar
2. AkIn, Nur. Balkanlarda Osmanlı Dönemi Konutları. İstanbul: Literatür YaYIncIlIk, 2001. google scholar
3. Atar, Abdülkadir. “OsmanlI Döneminde Safranbolu’nun İktisat Tarihi.” İktisadi ve İdari Bilimlerde Teori ve Araştırmalar II. 2. Cilt. Ed. google scholar
4. Mustafa Mete. Ankara: Gece KitaplIğI, 2020, 449-496. google scholar
5. Babuçoğlu, Murat ve Orhan Özdil. Safranbolu'da bir İtalyan Prensesi Cristina Trivulzio Belgiojoso. Ankara: Altiva YaYInlarI, 2022. google scholar
6. BallIoğlu, Tuğba. “Principles for the Conservation of the Rural Heritage of HacIlarobasI (Safranbolu).” Yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 2023. google scholar
7. Batmaz, Eftal. “İltizam Sisteminin XVIII. YüzYIldaki BoYutlarI.” Tarih Araştırmaları Dergisi 18/29 (1996): 39-50. google scholar
8. Börekçi, Ülkü Oğuzhan, Gülcan IşIk ve Filiz Erdemir Göze. “AğalIk Düzeninin Kültürel Ürünlerde Eleştirisi.” Gazi Türkiyat 30 (Haziran 2022): 13-26. 10.34189/gtd.30.002. google scholar

9. Cristina Trivulzio di Belgiojoso. “Maria Belgiojoso Trotti.” Erişim 20 Mart 2023. https://www.cristinabelgiojoso.it/wp/maria-belgiojoso-trotti/. google scholar
10. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri BaşkanIığı Osmanlı Arşivi (BOA). Sadaret Divan Kalemi Evrakı (A. DVN.) 103/39, 29 Recep 1271 [17 Nisan 1855]. google scholar
11. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Hatt-I Hümayun (HAT.) 1324/51669-3, 29 Zilhicce 1250 [28 Nisan 1835]. google scholar
12. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Hatt-I Hümayun (HAT.) 1324/51669-4, 29 Zilhicce 1250 [28 Nisan 1835]. google scholar
13. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Hatt-I Hümayun (HAT.) 698/33702, 29 Zilhicce 1249 [9 MaYIs 1834]. google scholar
14. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi (HR. MKT.) 38/9, 19 Cemazeyilahir 1267 [21 Nisan 1851]. google scholar
15. CumhurbaşkanlIğI Devlet Arşivleri BaşkanlIğI OsmanlI Arşivi (BOA), HariciYe Nezareti Mektubi Kalemi (HR. MKT.) 886/60, 2 Recep 1292 [4 Ağustos 1875]. google scholar
16. CumhurbaşkanlIğI Devlet Arşivleri BaşkanlIğI OsmanlI Arşivi (BOA). İrade Meclis-i Vala (İ. MVL.) 284/11213-11, 19 Zilhicce 1269 [23 EYlül 1853]. google scholar
17. Diest, Walter Von ve Max Anton. Neue Forschungen im Nordwestlichen Kleinasien. Gotha: Justus Perthes, 1895. google scholar
18. e-Devlet KapIsI UYgulamasI. “Alt-Üst SoY Bilgisi Sorgulama.” Erişim 17 Haziran 2023. https://www.turkiYe.gov.tr/nvi-alt-ust-soY-bilgisi-sorgulama. google scholar
19. Erler, Mehmet Yavuz. “An Italian Princess In The Ottoman Empire.” Cristina Trivulzio di Belgiojoso an Italian Princess in the 19th c. Turkish Countryside. Ed. Antonio Fabris. Venedik: Filippi Editore Venezia, 2010, 29-51. google scholar
20. ErsoY, HüseYin Lütfi. Karabük’ün Köyden Kente Dönüş Öyküsü Karabük Tarihi. İstanbul: Kurtiş MatbaacIlIk, 2011. google scholar
21. Eskipazar BelediYesi Arşivi. Eskipazar KasabasIna ait 1/1000 Ölçekli HalihazIr Harita, 1975 (rev. 1988). google scholar
22. Fortunati, Sandro. “The Life of Cristina Trivulzio Di Belgiojoso.” Cristina Trivulzio di Belgiojoso an Italian Princess in the 19th c. Turkish Countryside. Ed. Antonio Fabris. Venedik: Filippi Editore Venezia, 2010, 9-18. google scholar
23. Groupe Suedo-Danois. Construction Des Lignes De Chemins De Fer Irmak-Filyos & Fevzipaşa-Diyarbakır. Göteborg ve Kopenhag: Nohab, SaabYe ve Lerche, Kampsax, 1937. google scholar
24. Gültekin, R. Eser. “Türklerde Bereket Sembolü Olarak Kullanılan Meyve Motifleri ve Mimaride Değerlendirilmesi.” Turkish Studies 3/5 (2008): 9-31. google scholar
25. Günay, Reha. Geleneksel Safranbolu Evleri ve Oluşumu. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989. google scholar
26. Günay, Reha. Türk Ev Geleneği ve Safranbolu Evleri. İstanbul: YEM Yayın, 1998. google scholar
27. Gür, Durmuş ve İbrahim Canbolat. “TürkiYe’de Cristina Trivulzio di Belgiojoso’nun KIzI Maria’Ya Ait Arazi, Çiftlik ve Mülkler.” Journal of Humanities and Tourism Research 13/1 (Mart 2023): 113-135. https://doi.org/10.14230/johut1344. google scholar
28. Karadeniz, Büşra. “Vernacular and Traditional Architecture in Yörük Village, Safranbolu.” Yüksek lisans tezi, Yeditepe Üniversitesi, 2023. google scholar
29. Kaya, Ş. Sena. “1994 YIlı Dünya Miras Kararı Öncesi ve Sonrasında Safranbolu Yerleşmesi, Kentsel ve Mimari Dönüşümü.” Yüksek Lisans Tezi, YIldız Teknik Üniversitesi, 2019. google scholar
30. Kuban, Doğan. Osmanlı Mimarisi. İstanbul: YEM Yayın, 2007. google scholar
31. Kuban, Doğan. Türk Ahşap Konut Mimarisi 17.-19. Yüzyıllar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020. google scholar
32. Kuş, AYtekin. Safranbolu Evleri ve Yaşam Biçimi. Karabük: Safranbolu Hizmet Birliği ve Kültür YaYInlarI, 2010. google scholar
33. Leonhard, Richard. Paphlagonia Reisen und Forschungen im Nördlichen Kleinasien. Berlin: Dietrich Reimer, 1915. google scholar
34. Mert, Özcan. “Âyan.” TDV İslam Ansihlopedisi. 4. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991, 195. Erişim 12 Mart 2023. https://islamans iklopedisi.org.tr/ayan. google scholar
35. Mordtmann, Andreas David. Anatolien: Skizzen und Reisebriefe aus Kleinasien (1850-1859). Hannover: Orienbuchhandlung Heinz Lafaire, 1925. google scholar
36. Özköse, Aysun. Safranbolu Köylerinin Yöresel Mimarisi. İstanbul: YEM Yayın, 2022. google scholar
37. Princesse Belgiojoso. Scenes de la vie Turque. Paris: Michel LevY Freres, 1858. google scholar
38. Princesse Belgiojoso. Asie Mineure et Syrie Souvenirs de Voyages. Paris: Michel LevY Freres, 1858. google scholar
39. SaYdam, Abdullah. “Osmanlıların SiYasi İlticalara Bakışı Ya da 1849 Macar-Leh Mültecileri Meselesi.” Belleten 61/231 (1991): 339-385. google scholar
40. SoYkan, A. Nazlı ve Durmuş Gür. “Safranbolu, YazıköY Kilise (Mimari, Süsleme, Liturjik Elemanlar).” Karabüh Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Özel SaYı: 1 (2015), 103-129, https://doi.org/10.14230/joiss98 google scholar
41. Şenol, Celal. “TürkiYe'de MeYdana Gelen BüYük Depremlerin Yerleşme ve Demografik Yapı Üzerindeki Etkileri (1927-2020).” USBAD Uluslararası Sosyal Bilimler Ahademi Dergisi 2/2 (2020): 620-644, https://doi.org/10.47994/usbad.808881 google scholar
42. Taeschner, Franz. Osmanlı Kaynahlarına Göre Anadolu Yol Ağı. Çev. Nilüfer Epçeli. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2010. google scholar
43. Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Parsel Sorgu Uygulaması. “Öznitelik Bilgisi.” Erişim 21 Mayıs 2023. https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/ cografi/40.964998768892414/32.54105597734452. google scholar
44. Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Parsel Sorgu Uygulaması. “Öznitelik Bilgisi.” Erişim 20 Mart 2023. https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/ cografi/41.01750936794304/32.624169588088996. google scholar
45. Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Parsel Sorgu UYgulaması. “Öznitelik Bilgisi.” Erişim 20 Mart 2023. https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/ cografi/41.02790086224752/32.63882517814637. google scholar
46. T.C. Eskipazar Kaymakamlığı. “Hamamlı Köyü Tarihi Hamamları.” Erişim 29 Mayıs 2023. http://eskipazar.gov.tr/hamamli-koyu-tarihi-hamamlari. google scholar
47. Tunçözgür, Ünsal. Dünü ve Bugünü ile Safranbolu. Safranbolu: IşIl YaYIncIlIk, 2002. google scholar
48. UluçaY, M. ÇağataY. İlk Müslüman Türk Devletleri. İstanbul: Ötüken NeşriYat, 2020. google scholar
49. UzunçarşIlIoğlu, İsmail HakkI. “Kastamonu'da Tahmiscioğlu Vak'asI.” Tarih Semineri Dergisi 1/2 (1937): 139-152. google scholar
50. YazIcIoğlu, Hulusi. Küçük Osmanlı'nın Öyküsü Safranbolu Tarihi. İstanbul: Şa-To TürkiYat, 2001. google scholar
51. Zens, Robert W. “The AYanlik and Pasvanoğlu Osman Paşa of Vidin in the Age of Ottoman Social Change, 1791-1815.” Doktora tezi, Wisconsin-Madison Üniversitesi, 2004. google scholar
52. Ali Doğan (Yerel halk) ile kişisel görüşme, Eskipazar, 11 Haziran 2023. google scholar
53. Ahmet Bostan (araştırmacı Yazar) ile kişisel görüşme, Eskipazar, 29 Mayıs 2023. google scholar
54. Dursun Eken (Hasan Çavuşzade Ailesi üyesi) ile kişisel görüşme, Eskipazar, 30 Mayıs 2023. google scholar
55. Dursun Küçükyılmaz (Hasan Çavuşzade Ailesi üyesi) fotoğraf arşivi, Eskipazar, 30 Mayıs 2023. google scholar
56. Dursun Küçükyılmaz (Hasan Çavuşzade Ailesi üyesi) ile kişisel görüşme, Eskipazar, 19 Haziran 2025. google scholar
57. Hakkı Asmaz (Asmazlar Ailesi üyesi) ile kişisel görüşme, Safranbolu, 6 Haziran 2023. google scholar
58. Halil İbrahim Özkök (Hasan Çavuşzade Ailesi üyesi) ile kişisel görüşme, Eskipazar, 29 Mayıs 2023. google scholar
59. Hamdi Özkök (Hasan Çavuşzade Ailesi üyesi) ile kişisel görüşme, Karabük, 12 Haziran 2023. google scholar
60. Hüseyin Eken (Hasan Çavuşzade Ailesi üyesi) ile kişisel görüşme, Karabük, 30 Mayıs 2023. google scholar
61. Hüseyin Özkök (Hasan Çavuşzade Ailesi üyesi) ile kişisel görüşme, Karabük, 17 Haziran 2023. google scholar
62. İhsan Özkök (Hasan Çavuşzade Ailesi üyesi) ile kişisel görüşme, Eskipazar, 31 Mayıs 2023. google scholar
63. Mithat UyanIk (Hasan Çavuşzade Ailesi üyesi) ile kişisel görüşme, Eskipazar, 31 Mayıs 2023. google scholar
64. Mustafa Ünal (Yerel halk) ile kişisel görüşme, Karabük, 11 Haziran 2023. google scholar
65. Turgut Doğan (Yerel halk) ile kişisel görüşme, Eskipazar, 11 Haziran 2023. google scholar
66. Ünsal Tunçözgür (araştırmacı Yazar) ile kişisel görüşme, Safranbolu, 7 Haziran 2023. google scholar