Diyarbakır Arkeoloji Müzesinde Bulunan Selçuklu Dönemi Kapı Aslanları

Öz

Bu çalışmada Diyarbakır Arkeoloji Müzesinde bulunan 1935 yılında Şırnak’ın Cizre ilçesinden getirilmiş aslan figürlü iki taş eser incelenmiştir. Birçok medeniyette görülen aslan figürü, cesaret, kudret, güç, iktidar, koruyuculuk, asalet, nazarlık ve güneş gibi sembolik ifadelerle mimaride ve el sanatlarında işlenmiştir. Aslan, Selçuklular Dönemi’nde de benzer anlamlarla yapılar üzerinde yerini almasının yanı sıra estetik yönden de dikkat çekmektedir. Kuruluşundan beri birçok medeniyete ev sahipliği yapan Cizre, Sultan Melikşah döneminde 1085 yılında Selçuklu hâkimiyetine girmiştir. Bu dönemde ilçede hem yeni inşa faaliyetleri başlamış hem de önceki medeniyetlere ait yapılar onarılarak veya eklemeler yapılarak tekrar kullanılmıştır. Diyarbakır Arkeoloji Müzesindeki aslan figürlü iki taşın, Cizre’deki hangi yapıdan getirildiği konusunda bilgi bulunmamaktadır. Abidevi ölçülerde olmayan bu taşlar, 12. yüzyıla tarihlendirilmektedir. Taşlar üzerinde kabartma olarak işlenmiş olan aslan figürleri, sembolik anlamları bakımından hayvan üslubu ve Selçuklu geleneği içerisinde değerlendirilmiştir. Aslan figürünün güç, kuvvet ve kudret sembolleri dışında, “Kapı aslanları” ifadesi ile koruyucu, bekçi işleviyle yapılmış olabileceği, Türk-İslam sanatı içerisindeki yeri açıklanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Figür
• Sembolizm
• Diyarbakır
• Selçuklu Sanatı
• Kapı Aslanları

Seljuk Period Gate Lions in Diyarbakır Archaeological Museum

Öz

In the study, two stone artifacts with lion figures, which were found the Diyarbakır Museum and brought from Cizre District of Şırnak in 1935, were examined. The lion figure seen in many civilizations has been embroidered in architecture and crafts with symbolic expressions such as courage, power, protection, nobility, charm eye and sun. In addition to taking its place on structures with similar meanings during the Seljuk period, lion also draws attention to aesthetics. Cizre, which has hosted many civilizations since its establishment, came under Seljuk rule in 1085 during the reign of Malik Shah I. During this period, new construction activities started in the district and the structures belonging to previous civilizations were repaired or reused by making additions. There is no information about from which building in Cizre the two lion-shaped stones the Diyarbakır Archaeology Museum were brought. These stones, which are not monumental, are dated to the 12th century. The lion figures embossed on the stones were evaluated within the animal style and Seljuk tradition regarding their symbolic meanings. Apart from the symbols of power, strength and might, its place in Turkish-Islamic art has been explained as a symbol of protector and guardian.

Anahtar Kelimeler

• Figure
• Symbolism
• Diyarbakır
• Seljuk Art
• Gate Lions

Kaynakça

1. Acun, Hakkın. Bozok Sancağı (Yozgat İli)’nda Türk Mimarisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2005. google scholar
2. Akalın, Fatma Berna. “Bellekteki İz Arslantepe.” International Social Sciences Studies Journal 9 (2023): 6764-6775. google scholar
3. Akok, Mahmut. “Konya’da Alâiddin Köşkü Selçuk Saray ve Köşkleri.” Türk Etnografya Dergisi 61 (1968): 47-75. google scholar
4. Arık, Rüçhan. Kubad Abad: Selçuklu Saray ve Çinileri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2000. google scholar
5. Ayan, Necmettin ve Firdevs Özen. “Tarihsel Süreç İçinde Selçuklular Devrinde Halep Kalesi.” Turkish Studies 12/1 (2017): 33-54. google scholar
6. Bekin, Doğan. Tarihin Işığında Mardin. Ankara: Koza Yayıncılık, 2009. google scholar
7. Bingöl, Yüksel. İshak Paşa Sarayı. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları, 1998. google scholar
8. Çaycı, Ahmet. Anadolu Selçuklu Sanatı’nda Gezegen ve Burç Tasvirleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2002. google scholar

9. Çoruhlu, Yaşar. “Erken Devir Türk Sanatındaki Hayvan Tasviri Geleneğinin Uygurlardaki Devamı Üzerine Notlar.” Türk Kültürü Araştırmaları, Prof. Dr. Muharrem Ergin’e Armağan. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1992. google scholar
10. Çoruhlu, Yaşar. “Türk Sanatında Görülen Hayvan Figürlerine “Gök ve Yer” Sembolizmi Açısından Bir Bakış.” Türk Dünyası Araştırmaları 87 (1993): 17-42. google scholar
11. Çoruhlu, Yaşar. Erken Devir Türk Sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2000. google scholar
12. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2017. google scholar
13. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi. İstanbul: Alfa Yayınları, 2021. google scholar
14. Dalkıran, Ahmet. “İslamiyet Öncesi Türk Sanatı’nda Şamanizm’in Etkisi.” Selçuk Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi 25 (2008): 371-390. google scholar
15. Dede Kodaman, Mehtap. “Orta Asya Hayvan Üslubu’nun Modern Resim Eğitimi’nde Değerlendirilmesi.” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2010. google scholar
16. Deniz, Bekir. Alay Han. Ed. Hakkı Acun. Ankara: Öncü Basım Yayım, 2007. google scholar
17. Denknalbant, Ayşe. “Seyyit Gazi Dergâhı.” TDV İslam Ansiklopedisi. 37. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009, 51-54. google scholar
18. Doğan, Nermin Şaman ve Muhammet Görür. Anadolu Selçuklu Kervansaraylarında Süsleme. Ed. Hakkı Acun. Ankara: Öncü Basım Yayım, 2007. google scholar
19. Duran, Özlem. “Çinili Köşk Koleksiyonu’nda Figürlü Seramikler.” Yüksek Lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2007. google scholar
20. Duru, Refik. Yesemek- Eski Önasya Dünyasının En Büyük Heykel Atelyesi. İstanbul: Türsab, 2004. google scholar
21. Ergin, Atilla. “Gözecik: Sivas’da Yeni Bir Geç Hitit Merkezi ve Kapı Aslanı.” Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 34/2 (2010): 60-68. google scholar
22. Ersoy, Tuğba. “Hitit Devleti’nin Başkentleri.” Yüksek Lisans tezi, Hacı Bayram Veli Üniversitesi, 2019. google scholar
23. Ertuğ, Ahmet. The Seljuks a Journey Therough Anatolian Architecture. İstanbul: Fako İlaçları Yayını, 1991. google scholar
24. Esin, Emel. Türk Kozmolojisine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2001. google scholar
25. Gökce, Bilcan ve Pınar Pınarcık. “Geç Hitit Kent Devletleri Dönemi Dini Yapısı Üzerine Gözlemler.” CEDRUS 8 (2020): 147-176. google scholar
26. Gündoğdu, Hamza. “Kayseri Yapılarında Figürlü Kabartmalar.” I. Uluslararası Selçuklu Sempozyumu Bildirileri, Selçuklu Tarihi, Kültür ve Medeniyet (Bildiriler II). 2. cilt. Haz. M. Metin Hülagü, Abdulkadir Yuvalı, Ali Aktan, Erhan Yoska ve Muhittin Kapanşahin (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014), 21-42. google scholar
27. Güner İnal, Türk Minyatür Sanatı Başlangıcından Osmanlılara Kadar (Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 1995), 4. google scholar
28. Güney, Gamze ve Osman İmamoğlu. “Antik Dönemde Kralların Aslanlarla Olan Mücadelelerin Sportif Yönden İncelenmesi.” International Journal Of Social, Humanities And Administrative Sciences 10/2 (2024): 283-297. google scholar
29. Haspolat, Yusuf Kenan. Diyarbakır İlçelerinde Kaleler. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Yayınları, 2014. Erişim 4 Nisan 2023. https://docplayer.biz.tr/16705882-Diyarbakir-ilcelerinde-prof-dr-yusuf-kenan-haspolat.html google scholar
30. İzgi, Mustafa Cumhur. “Şamanizm ve Şamanlara Genel Bakış.” Lokman Hekim Journal 2/1 (2012): 31-38. google scholar
31. Kalof, Linda. “Paleolitik Mağara Sanatında Hayvan Resimleri.” Aktüel Arkeoloji 44 (2015): 36-45. google scholar
32. Kırkıl, Emin. “Selçuklu Şehri Halep (1086-1183).” I. Uluslararası Selçuklu Sempozyumu: Selçuklu Tarihi, Kültür ve Medeniyet (Bildiriler I). 1. cilt. Haz. M. Metin Hülagü, Abdulkadir Yuvalı, Ali Aktan, Erhan Yoska ve Muhittin Kapanşahin (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014), 325-344. google scholar
33. Külcü, Recep. “Türklerin Kültür Mirası Olarak 12 Hayvanlı Türk Takvimi.” Akademia Disiplinlerarası Bilimsel Araştırmalar Dergisi 1(1) (2015): 1-5. google scholar
34. Meral, Korkmaz. “Erythrai Kapı Aslanları.” Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi 6 (2004), 55- 60. google scholar
35. Oral, Beyza. “Tarihi Han Yapılarının Yeniden İşlevlendirilmesi ve Behram Paşa Hanı Örneği Özelinde İç Mekanlarının İrdelenmesi.” Yüksek Lisans tezi, Konya Üniversitesi, 2022. google scholar
36. Otto-Dorn, Katharina. “Figural Stone Reliefs on Seljuk Sacred Architecture in Anatolia.” Kunst Des Orients 12 (1980): 103-149. google scholar
37. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi 2. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014. google scholar
38. Ögel, Semra. “Selçuk Sanatında Çift Gövdeli Aslan Figürü.” Belleten 26/103 (1962): 529-534. google scholar
39. Öney, Gönül. «Anadolu Selçuklu Mimarisinde Boğa Kabartmaları.» Belleten 34/133 (1970): 83-100. google scholar
40. Öney, Gönül. “Anadolu Selçuk Mimarisinde Arslan Figürü.” Anadolu (Anatolia) 13 (1971): 1-41. google scholar
41. Öney, Gönül. “Anadolu Selçuk Sanatında Ejder Figürleri.” Belleten 33/130 (1969): 171-192. google scholar
42. Öney, Gönül. “Niğde Hüdavent Hatun Türbesi Figürlü Kabartmaları.” Belleten 31/122 (1967): 143154. google scholar
43. Öney, Gönül. Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1992. google scholar
44. Öney, Gönül. Selçuklu Süsleme Sanatı. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayını, 1992. google scholar
45. Özdoğan, Mehmet. “Neolitik Dönem Günümüz Uygarlığının Temel Taşları.” 12000 Yıl Öncesi Uygarlığın Anadolu’dan Avrupa’ya Yolculuğunun Başlangıcı Neolitik Dönem. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007. google scholar
46. Özkul, Kifayet ve Dilek Sönmez. “Anadolu Selçuklu Dönemi Taş İşlemeciliğinde Aslan Figürü.” 3. Uluslararası Sanat ve Estetik Sempozyumu Tam Metin Kitabı, Gaziantep, Türkiye, 04- 06 Nisan 2019 (Elazığ: Asos Yayınevi, 2019): 551- 560. google scholar
47. Özüdoğru, Şükrü. “Arkaik Dönem’den Bir Likya Dynast Mezarı Üzerindeki “Aslan Öldürme” Sahnesi: Anlamı ve Kökeni Üzerine Değerlendirmeler.” Anadolu/ Anatolia 39 (2013): 69-86. google scholar
48. Papuccu, Gonca. Ani’nin Aslanları. Ed. Muhammet Arslan. Konya: Palet Yayınları, 2023. google scholar
49. Parla, Canan. “Diyarbakır Artuklu Dönemi Urfa Kapısı’nın Figürlü Kabartmalarına İkonografik Yaklaşım.” Turkish Studies 10/6 (2015): 763-788. google scholar
50. Parla, Canan. “Niğde Hüdavend Hatun Türbesi’ne İkonografik Yaklaşım.” Turkish Studies 14/3 (2019): 1007-1032. google scholar
51. Parla, Canan. Diyarbakır Suru Selçuklu ve Melikşah Burçlarının Figürlü Bezemelerinde Anlam. Ed. Sahure Yariş. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2023. google scholar
52. Sâbân, Süheyl. “Tarih ve Medeniyet Bağlamında Cizre.” Çev. Hüseyin Güneş. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (2013): 154- 162. google scholar
53. Saklavcı, Fatmagül. “Ortaçağ Anadolu Türk İslam Mimarisinde Kanat ve Kuyrukları Ejderle Biten Figürler.” Turkish Studies 16/5 (2021): 1593-1617. google scholar
54. Selçuklu Mimarisi. “Halep İç Kale.” Erişim 06 Mayıs 2024. https://www.selcuklumirasi.com/ architecture-detail/halep-ic-kale-sarayi google scholar
55. Süslü, Özden. Tasvirlere Göre Anadolu Selçuklu Kıyafetleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1989. google scholar
56. Tekin, Oğuz. Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015. google scholar
57. Temür, Akın. “Grek Sanatında Karışık Yaratıklar.” Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2009. google scholar
58. Tuncer, Akın. “Anadolu Türk Dönemi Sanatında Aslan Figürü.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2012. google scholar
59. Tuncer, Orhan Cezmi. Ankara Evleri. Ankara: Ankara Ticaret Odası Kültür Sanat Yayınları, 2002. google scholar
60. Uraz, Murat. Türk Mitolojisi. İstanbul: Mitologya Yayınları, 1992. google scholar Uysal, Zekiye. “Tarihî Kaynaklara Göre Anadolu Selçuklu Devri Camcılığı.” Erdem 54 (2009): 201- 216. google scholar
61. Ünal, Rahmi Hüseyin. “Az Tanınan ve Bilinmeyen Doğu Anadolu Künbetleri Hakkında Notlar.” Vakıflar Dergisi 11 (1977): 121-163. google scholar
62. Vidal, Jean. “4000 Senelik Bilim Dünyasının Başkenti: Tell-Harmal.” Çev. Memduh Ülgen. Bilim ve Teknik 114 (1977): 13-16. google scholar
63. Yariş, Sahure. Diyarbakır Surlarında Figüratif Yorumlar. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2023. google scholar
64. Yıldırım, Savaş. “Aslan-Boğa Mücadele Kompozisyonu.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi 43/2 (2003): 1-18. google scholar