Arkeolojik Veriler Işığında Türk Sanatında Sfenks Figürünün Cinsiyet İmgeleri

Öz

Millî ve kültürel belleği yansıtan sembolik figür ve motifler, somut olmayan kültürel mirasın temel bileşenleri arasında yer almaktadır. Bu figürlerden olan sfenks, tarihin eski çağlarına dek uzanan görünümü ve mistik anlamlarıyla öne çıkan mitolojik bir yaratıktır ve Anadolu’dan Mezopotamya’ya uzanan geniş bir coğrafyada, farklı dönem ve milletlerin sanatlarında çeşitli tip ve cinsiyet özellikleri ile yer almıştır. Sfenks figürünün bu toplumlarda üslup özellikleri, cinsiyeti ve taşıdığı anlamlar üzerine çeşitli araştırmalar yapılmasına rağmen figürün İskitler ile başlayıp onları takip eden Türk devletleri tarafından benimsenen kullanımına ilişkin cinsiyet odaklı bir çalışmaya rastlanmamaktadır. 

Bu çalışmada incelenen sfenks figürleri, cinsiyetin yorumlanmasına imkân sağlayan ikonografik unsurlar barındıran örnekler arasından seçilmiştir. Türk sanatında kullanılan sfenks, cinsiyet özellikleri, fiziksel ögeleri, mitolojik bağlamı ve ilgili diğer disiplinlerle kurulan bağlar üzerinden incelenmiştir. Analiz sürecinde figürler, anatomik yapılarının yanı sıra başlık, giysi, takı gibi unsurları ile değerlendirilmiş böylece figürün cinsiyetinin belirlenmesinde hem biçimsel hem de sembolik göstergeler esas alınmıştır. Tüm bu veriler incelendiğinde Türk sanatında kullanılan sfenks figürünün cinsiyetinin dişi/kadın olabileceği kanısına varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sfenks
• Türk Sanatı
• Cinsiyet
• İkonografi
• Figüratif Sanat

Gender Images of the Sphinx Figure in Turkish Art in Light of Archaeological Data

Öz

Symbolic figures and motifs that reflect national and cultural memory are among the fundamental components of intangible cultural heritage. Among these figures, the sphinx stands out as a mythological creature distinguished by its appearance dating back to ancient times and its mystical meanings. It has appeared in the arts of various civilizations and cultures across a vast geography extending from Anatolia to Mesopotamia, exhibiting diverse types and gender characteristics. 

Although numerous studies have examined the stylistic features, gender, and symbolic meanings of the sphinx in these societies, no gender-focused study has been identified concerning its adoption and use by the Scythians and subsequent Turkic states. 

The sphinx figures analyzed in this study were selected from examples containing iconographic elements that allow for the interpretation of gender. The sphinx in Turkish art was examined through its gender characteristics, physical attributes, mythological context, and connections with related disciplines. During the analysis, the figures were evaluated not only in terms of their anatomical structures but also about elements such as headdresses, garments, and ornaments. Thus, both formal and symbolic indicators were considered in determining the gender of the figure. Based on the evaluation of all available data, it has been concluded that the sphinx figure employed in Turkish art may be interpreted as female.

Anahtar Kelimeler

• Sphinx
• Turkish Art
• Gender
• Iconography
• Figurative Art

Kaynakça

1. Abiha Çağlar, Birsel. “Geleneksel Halk Sanatında Şahmaran Motifleri ve Bu Motiflerin Dili.” Folklor/Edebiyat 22/88 (2016): 99-114. google scholar
2. Akylbek, Serik Sh., Erbulat A. Smagulov ve Sergey A. Yatsenko. “Décor of the Eighth-Century Turkic Rulers’ Residence in the Citadel of Kulan Town.” The Silk Road 15 (2017): 65-82. google scholar
3. Arık, Rüçhan. Kubad Abad Selçuklu Saray ve Çinileri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2000. google scholar
4. Atasoy, Nurhan. “Selçuklu Kıyafetleri Üzerine Bir Deneme.” Sanat Tarihi Yıllığı 4 (1971): 111-151. google scholar
5. Avcı, Cahit. “İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesindeki Selçuklu Taş Eserleri.” Sanat Dünyamız 29 (1984): 6-12. google scholar
6. Babayar, Gaybullah. Köktürk Kağanlığı Sikkeleri Kataloğu. Ankara: TİKA Yayınları, 2007. google scholar
7. Barışta, Örcün. Türk El Sanatları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1998. google scholar
8. Baş, Gülse. “Diyarbakır’daki İslam Dönemi Mimarisinde Süsleme.” Doktora Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2006. google scholar

9. Bayat, Fuzuli. Türk Mitolojik Sistemi 2. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2018. google scholar
10. Belli, Oktay. Kırgızistan’da Taş Balbal ve İnsan Biçimli Heykelleri. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2003. google scholar
11. Beydili, Celal. Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. Çev. Eren Ercan. Ankara: Yurt Kitap Yayınları, 2003. google scholar
12. Boratav, Pertev Naili. Türk Mitolojisi. İstanbul: Bilge Su Yayınları, 2012. google scholar
13. Bozcu, Murat Mustafa. “Türk ve İslam Eserleri Müzesi Taş Eserler Koleksiyonu.” Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2017. google scholar
14. Bozer, Rüstem ve Muharrem Çeken. “İstanbul, Türk ve İslam Eserleri Müzesi.” Anadolu Selçuklu Çağı Mirası: Müze Eserleri. 2. cilt (Ankara: Selçuklu Belediyesi, 2016), 341-439. google scholar
15. Çağman, Filiz. “Selçuklu ve Osmanlı Dönemi Katalog.” Çağlar Boyu Anadolu’da Kadın. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993, 202-295. google scholar
16. Çoraklı, Başak. “Sfenks Figürünün Selçuklu Çini ve Seramiğindeki İkonografik Yolculuğu.” AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi 10/27 (2022): 213-232. DOI: 10.31126/akrajournal.1073456. google scholar
17. Çoruhlu, Yaşar. “Göktürk Sanatı.” Türkler Ansiklopedisi. 4. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, 91-99. google scholar
18. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2017. google scholar
19. Dalkesen, Nilgün. “Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk Kültüründe Geyik Kültü.” Millî Folklor 106 (2015): 58-69. google scholar
20. “David Samling Müzesi Kopenhag-Danimarka Krallığı.” Büyük Selçuklu Mirası: Müzeler. 1. cilt. Haz. Haşim Karpuz, Osman Eravşar, İbrahim Dıvarcı, Ahmet Kuş ve Feyzi Şimşek (İstanbul: Konya Aydınlar Ocağı, 2013), 211-292. google scholar
21. Demiriz, Yıldız. “Konya Müzesinde Özel Durumdaki Bir Kabartma Hakkında.” Sanat Tarihi Yıllığı 3 (1970): 221-230. google scholar
22. Demisch, Heinz. Die Sphinx: Geschichte Ihrer Darstellung von den Anfangen bis zur Gegenwart. Stuttgart: Urachhaus, 1977. google scholar
23. Derin, Özlem. “Göbeklitepe’ye Dair Felsefi Bir Okuma: Evrenin Gözü ve Kadın Olarak Khôra.” FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 35 (2023): 237-259. https://doi.org/10.53844/flsf.1200494. google scholar
24. Dessenne, Andre. Le Sphinx: Étude Iconographique I, Des Origines à la Fin du Second Millénaire. Paris: E. de Boccard, 1957. google scholar
25. Diyarbekirli, Nejat. “Diyarbakır Müzesindeki Tunç Sfenks.” Türk Kültürü Dergisi 66 (1968): 367-369. google scholar
26. Diyarbekirli, Nejat. Hun Sanatı. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Kültür Yayınları, 1972. google scholar
27. Dluzhnevskaya, Galina Vatslavovna. “Kudırge Kayası: Eski Türklerdeki Umay Tasvirleri Sorununa Bir Bakış.” Çev. Muvaffak Duranlı. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 1 (1996): 235-240. google scholar
28. Doğanay, Aziz. “Yüzyıllar Sonra Topkapı Sarayında Ortaya Çıkarılan Ejder-Simurg Karşılaşması Üzerine.” Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi 21 (2021): 4-25. google scholar
29. Duydu, Merve ve Ayşe Karabey Tekin. “Türk Mitolojisinde Hayvan Sembolizmi ve Geleneksel ‘Şahmeran’ Figürünün Sanata Yansımaları.” İdil Sanat ve Dil Dergisi 96 (2022): 1208-1217. DOI: 10.7816/idil-11-96-06. google scholar
30. Ebert, Max. “Sphinx.” Reallexikon der Vorgeschichte; Uner Mitwirking Zahlreicher Fachgelehrter. Berlin: Walter de Gruyter, 1924-1932, 336-339. google scholar
31. Erdal, Onurcan. “Selçuklu Silisli Seramik Biblo Geleneğinin Sanatsal Tasarım Açısından Değerlendirilmesi.” Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi, 2017. google scholar
32. Esin, Emel. “Börk.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 6. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992, 327-328. google scholar
33. Esin, Emel. “Burkan ve Mâni Dinleri Çerçevesinde Türk Sanatı (Doğu Türkistan ve Kansu’da).” Türk Kültürü El Kitabı. C. II, Kısım Ia. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1972, 311-417. google scholar
34. Esin, Emel. “İslamiyet’ten Önce Orta Asya’da Türk Resim Sanatı.” Türk Kültürü El Kitabı. C. II, Kısım Ia. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1972, 186-311. google scholar
35. Esin, Emel. İslamiyet’ten Önce Türk Kültür Tarihi ve İslam’a Giriş. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1978. google scholar
36. Esin, Emel. “Katun.” Erdem 7/20 (1991): 485-502. google scholar
37. Esin, Emel. Türk Kozmolojisine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2001. google scholar
38. Esin, Emel. Orta Asya’dan Osmanlıya Türk Sanatında İkonografik Motifler. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2004. google scholar
39. Gülaçtı, Nurettin. “Selçuklu Dönemi Figüratif Dekorlu Seramik ve Çini Örneklerinin Cumhuriyet Dönemi Kütahya Figüratif Çinileriyle Karşılaştırılması.” 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum Eğitim Bilimleri ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 1/1 (2012): 33-48. google scholar
40. Gültepe, Necati. Türk Kadın Tarihine Giriş: Amazonlardan Bacıyan-ı Rum’a. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2008. google scholar
41. Gültepe, Necati. Türk Mitolojisi. İstanbul: Resse Yayınları, 2015. google scholar
42. Gündoğan Aydıngün, Şengül. “Mucizenin Kaynağı, Bereketli ve Her Şeye Hâkim.” Tarih Öncesi Çağlarda Anadolu’da Kadın: Anadolu’da Kadın On Bin Yıldır Eş Anne Tüccar Kraliçe. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018, 43-67. google scholar
43. Gündoğan Aydıngün, Şengül. “Yerleşik Hayat Öncesi: Yaratan Beden.” Tunç Çağı’nın Gizemli Kadınları Sergi Kataloğu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006, 11-28. google scholar
44. Gündoğdu, Hamza. “Türk Mimarisinde Figürlü Taş Plastik.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 1979. google scholar
45. Gürsoy, Ülkü. “Türk Kültüründe Ağaç Kültü ve Dut Ağacı.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 61 (2012): 43-55. google scholar
46. Haral, Hesna. “Osmanlı Minyatüründe Kadın (Levnî Öncesi Üzerine Bir Deneme).” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2006. google scholar
47. İndirkaş, Zühre. “Selçuklularda Taç Geleneği.” Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi 10 (1991): 39-46. google scholar
48. İndirkaş, Zühre. Türklerde Hükümdar Tacı Geleneği. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002. google scholar
49. Kara, Burcu. “Mitoloji ve Toplumsal Cinsiyet: Şahmeran Miti.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2019. google scholar
50. Kındığılı, Muhammed Lütfi ve Muhammed Haluk Özkan. “Taşkent (Çaç) Bölgesi Figürlü Köktürk Sikkelerinin İkonografisi ve Türk Sanatına Yansımaları.” Turcology Research 78 (2023): 377-396. https://doi.org/10.5152/JTRI.2023.23236. google scholar
51. Kodaman Dede, Mehtap. “Şahmeran Resimlerindeki Sembollerin Göstergebilimsel ve Anlambilimsel Çözümlenmesi.” Atlas International Refereed Journal on Social Sciences 4/13 (2018): 1354-1376. DOI: 10.31568/atlas.191. google scholar
52. Kurtuluş, Tuba. “Osmanlı Saray Kadınının Kökleri Orta Asya’ya Dayanan Baş Giyimi Üzerine Bir Değerlendirme ve Yeni Tespitler.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 63 (2017): 452-469. DOI: 10.16992/ASOS.13331. google scholar
53. Kurtuluş, Tuba. “Osmanlı Saray Kadınının Kökleri Orta Asya’ya Dayanan Baş Giyimi Üzerine Bir Değerlendirme ve Yeni Tespitler.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 63 (2017), 463. http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.13331 google scholar
54. Küçük Alparslan, Mehmet. “Geleneksel Türk Dinindeki Ana / Dişil Ruhlara Mitolojik Açıdan Bakış.” İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/1 (2013): 105-134. google scholar
55. Küyel, Mübahat Türker. “Farabi, Hikmet ve Kutadgu Bilig.” Erdem 7/20 (1991): 375-470. google scholar
56. Mahir, Banu. Osmanlı Minyatür Sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2012. google scholar
57. Meskell, Lynn ve Carolyn Nakamura. Topraktan Sonsuzluğa Çatalhöyük. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006. google scholar
58. Ögel, Semra. “Anadolu Selçuklu San’atının Önemli Bir Kaynağı: Gazne Sanatı.” Türk Kültürü Araştırmaları 2 (1964): 197-205. google scholar
59. Oktay Çerezci, Jale Özlem. “Türk Sanatında Ejder ve Su Birlikteliği.” Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 4/2 (2020): 207-227. https://doi.org/10.30692/sisad.756811. google scholar
60. Oktay Çerezci, Jale Özlem. “Türk Sanatında Üç Dişli Başlığa Sahip Şamanlar ve Savaşçılar.” Sanat Tarihi Dergisi 29/2 (2020): 765-781. https://doi.org/10.29135/std.729503. google scholar
61. Okumura, Sumiyo. “Çintemani Motifinin Kökenleri, Gelişimi ve Kullanım Alanları.” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 1998. google scholar
62. Oral, Ebru. “Hitit İmparatorluk Dönemi Sanatında Sfenks Tasvirleri.” Social, Mentality and Researcher Thinkers Journal 7/42 (2021): 390-398. DOI: 10.31576/smryj.812. google scholar
63. Oymak, İskender. “Türk Mitolojisinde Su Kültü.” Türk Mitolojisine Giriş. Ankara: Gazi Kitabevi, 2015, 83-108. google scholar
64. Önder, Mehmet. “Kubad Abad Harpi ve Simurgları.” Türk Etnografya Dergisi 10 (1968): 5-17. google scholar
65. Önder, Mehmet. “Selçuklu Devri Kadın Başlıkları.” Türk Etnografya Dergisi 13 (1973): 1-8. google scholar
66. Önder, Mehmet. “Selçuklu Kubad-Abad Sarayı Çinileri.” Selçuk Üniversitesi Selçuk Araştırmaları Dergisi 3 (1988): 31-39. google scholar
67. Öney, Gönül ve Zehra Çobanlı. Anadolu’da Türk Devri Çini ve Seramik Sanatı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007. google scholar
68. Öney, Gönül. “Anadolu Selçuk Sanatında Ejder Figürleri.” Belleten 33/130 (1969): 171-192. DOI: 10.37879/ttkbelleten.1193855. google scholar
69. Öney, Gönül. “Artuklu Devrinden Bir Hayat Ağacı Kabartması Hakkında.” Vakıflar Dergisi 7 (1968): 117-120. google scholar
70. Öney, Gönül. “Gazneli Saray Süslemelerinin Anadolu Selçuk Saray Süslemelerine Akisleri.” Sanat Tarihi Dergisi 3/3 (1984): 123-132. google scholar
71. Öney, Gönül. “Tarihten Yansımalarla Büyük Selçuklu Seramiklerinde Kadın.” Sanat Tarihi Dergisi 17/1 (2008): 55-75. google scholar
72. Özdemir, Yurdagül. “Karatay Medresesi Çini Eserler Müzesinden Ünik Özellikte İki Siren/Harpi Figürlü Seramik.” Arkhaia Anatolika Anadolu Arkeolojisi Araştırmaları Dergisi 4 (2021):123-140. DOI: 10.32949/Arkhaia.2021.29. google scholar
73. Öztelli, Cahit. “Heredot Tarihinde Bir İskit Efsanesi Şah Maran.” Sivas Folkloru 38 (1976): 3-4. google scholar
74. Pbase. “Evli Beden Burcu.” Erişim 10 Mart 2020. https://pbase.com/dosseman/image/52183892. google scholar
75. Potapov, Leonid Pavlovich. “Etnografik Verilerin Işığında Eski Türklerin Tanrısı Umay.” Çev. Muvaffak Duranlı. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 1 (1996): 213-233. google scholar
76. Roux, Jean-Paul. “Orta Çağ Türk Kadını.” Çev. Gönül Yılmaz. Erdem 6/18 (1990): 693-724. google scholar
77. Roux, Jean-Paul. Eski Türk Mitolojisi. Çev. Mustafa Yaşar Sağlam. İstanbul: Bilge Su Yayınları, 2017. google scholar
78. Salman, Fikri. Tarihi Türk Kumaş Sanatı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2011. google scholar
79. Sarpkaya, Seçkin. “Câmasbnâme’den Masallara Şahmaran: Türkiye Sahası Masallarında Şahmaran Tipi ve Anlatıları.” Doğaüstü Varlıklar ve Anlatılar Üzerine İncelemeler. İstanbul: Kesit Yayınları, 2018, 133-146. google scholar
80. Saydam, Yasir. “Batı Resim Sanatında Sfenks Betimi.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2019. google scholar
81. Schmidt, Klaus. Taş Çağı Avcılarının Gizemli Kutsal Alanı Göbeklitepe: En Eski Tapınağı Yapanlar. Çev. Rüstem Aslan. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2007. google scholar
82. Sökmen, Sultan ve Zeynep Balkanal. “Anadolu Sanatında Şahmeran Figürlü Örnekler.” Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi 6/3 (2021): 417-447. google scholar
83. Sökmen, Sultan ve Zeynep Balkanal. “Anadolu’da Önemli Bir Simge Olan Şahmeran’ın Halk İnanışlarındaki Yeri.” Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 8/15 (2018): 281-296. DOI: 10.29029/busbed.333220. google scholar
84. Sözeri, Tansuğ. Kültürlerde Şahmeran. İstanbul: Özener Yayınları, 2000. google scholar
85. Sümer, Gülnur. “Anadolu’da Neolitik Dönemde Tanrı ve Tanrıça.” Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi, 2007. google scholar
86. Süslü, Özden. Tasvirlere Göre Anadolu Selçuklu Kıyafetleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1989. google scholar
87. Şahin, Nuran. “Korinth Seramiğinde Heraldik Sphinx ve Kutsal Ağaç İkonografisi.” Arkeoloji ve Sanat Tarihi Dergisi 6 (1992): 107-127. google scholar
88. Şahin, Seracettin. Emevi’den Osmanlı’ya 13 Asırlık İhtişam: Türk ve İslam Eserleri Müzesi. İstanbul: Kaynak Kitaplığı, 2012. google scholar
89. Temür, Akın. “Girit-Minos ve Miken Sanatında Sfenks.” Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 20 (2008): 135-146. google scholar
90. Temür, Akın. “Grek Sanatında Karışık Yaratıklar.” Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2009. google scholar
91. Türkoğlu, Sabahattin. Tarih Boyunca Anadolu’da Takı ve Kuyumculuk Kültürü. İstanbul: Kuyumcular Odası Yayınları, 2013. google scholar
92. Uraz, Murat. Türk Mitolojisi. İstanbul: Düşünen Adam Yayınları, 1994. google scholar
93. Uslu, Bahattin. Türk Mitolojisi. İstanbul: Kamer Yayınları, 2014. google scholar
94. Yeşil, Hayrunnisa ve Ahmet Yeşil. “Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemlerinde Ebelik ile Ebelerin Doğuma ve İnfertiliteye Dair Müdahaleleri.” Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 16/3 (2018): 285-317. DOI: 10.18026/cbayarsos.465730. google scholar
95. Yetkin, Suut Kemal. İslam Üülkelerinde Sanat. İstanbul: Cem Yayınevi, 1984. google scholar
96. Yıldıran, Neşe. “Yakın Doğu Sembolizminde Akrep, Yılan: Akrep-Adam ve Şahmeran.” Folklor/Edebiyat 7/27 (2001): 5-18. google scholar
97. Yılmaz, Anıl. “Bilge Kağan’a Atfedilen Taç ve (Doğu) Gök Türklerin Budizm’e Yaklaşımı.” Art-Sanat 11 (2019): 393-414. DOI: 10.26650/artsanat.2019.11.00018. google scholar
98. Yılmaz, Anıl. “Saymalı Taş Petrogliflerindeki Toy (Şenlik) Sahneleri Üzerine.” Tarih İncelemeleri Dergisi 28/1 (2013): 223-248. google scholar
99. Yılmaz, Nalan. “Yunan Sanatında Grifon, Sfenks ve Kentauros.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 1997. google scholar