Ottoman Calligraphy in the Westernization Period: Baroque Influence in Nusretiye Mosque Inscriptions

Öz

This study examines the development of calligraphy, which reached its peak in 19th-century19th century Ottoman Istanbul, within the broader context of the period of Westernization. Unlike other traditional Ottoman arts such as architecture, bookbinding, illumination and miniature painting, calligraphy developed at a later stage, necessitating an examination of its interaction with Western artistic traditions. In this context, the study addresses the stylistic changes introduced by Baroque and Rococo ornamentation after the Tulip Period, with a particular focus on the jali thuluth inscriptions in the Tophane Nusretiye Mosque, a remarkable example of Baroque architecture. The research mainly focuses on the innovations of Mustafa Rakım Efendi (1757-1826), one of the most important calligraphers of the 19th century, who introduced a pictorial perspective to the jali thuluth script. His design approach, influenced by socio-cultural factors, is analyzed using a comparative method, emphasizing his holistic and harmonious integration of optical principles. The study also examines how Baroque aesthetics influenced Mustafa Rakım Efendi’s compositions, illustrating the structural transformation of Ottoman calligraphy from a classical line-oriented tradition to a more dynamic and progressive approach. Finally, the study provides an in-depth evaluation of the Western visual and cultural influences on Ottoman calligraphy through Mustafa Rakım Efendi’s works.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Calligraphy
• Westernization
• Baroque
• Nusretiye Mosque
• Mustafa Rakım Efendi

Batılılaşma Dönemi’nde Osmanlı Hat Sanatı: Nusretiye Camii Yazılarında Barok Etki

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyılda Osmanlı başkenti İstanbul’da zirveye ulaşan hat sanatının Batılılaşma sürecindeki gelişimine odaklanmaktadır. Osmanlı’nın mimariden cilt sanatına, tezhipten minyatüre uzanan geleneksel sanat dalları arasında hat sanatının daha geç tekâmül etmesi, bu alanın Batı sanatıyla etkileşimini incelemeyi zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda, Lâle Devri sonrasında Barok ve Rokoko süsleme tarzlarının Osmanlı sanatına girişinin sebebiyet verdiği üslupsal dönüşümlere temas edilmiş, özellikle Barok mimarinin örneklerinden biri olan Tophane Nusretiye Camii’ndeki celî sülüs hatlar üzerinden bir değerlendirme yapılmıştır. Çalışmanın merkezinde, 19. yüzyılın önde gelen hattatlarından Mustafa Râkım Efendi’nin (1757-1826) celî sülüs yazıda resimsel bir bakış açısını egemen kılarak getirdiği yenilikler yer almaktadır. Onun tasarım yaklaşımını biçimlendiren sosyo-kültürel etmenler ve kendisinden önceki uygulamalardan ayrışan bütüncül, homojen, görsel algı gerekliliklerini cesurca uygulayan yaklaşımı karşılaştırmalı bir yöntemle analiz edilmiştir. Bu çalışmada, Mustafa Râkım Efendi’nin yazı kompozisyonlarında gözlemlenen Barok etkinin temel sanat ilkeleri ışığında nasıl çözümlendiği, hat sanatının klasik çizgi odaklı anlayışından ilerici kompozisyon uygulamalarına doğru yaşadığı dönüşümün yapısal boyutları ortaya konmuştur. Sonuç olarak, Batılılaşma Dönemi’nin görsel ve kültürel akımlarının Osmanlı hat sanatına yansıması, Mustafa Râkım Efendi’nin eserleri ekseninde detaylı biçimde değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hat Sanatı
• Batılılaşma
• Barok
• Nusretiye Camii
• Mustafa Râkım Efendi

Kaynakça

1. Abu Yusuf, Yakub b. Ibrahim. Kitabu’l-Harac. Beirut: Daru’l-Marifa, 1352. google scholar
2. Ad-Darekutni, Abu Hasan Ali b. ümer. Al-Ilal. 4 Vols. RiYadh: Dar TaYYiba, 1985. google scholar
3. Aksu, Hatice. “Rokoko.” The Encyclopedia of Islam. 35. Istanbul: TurkiYe DiYanet Foundation Press, 2008, 159-160. google scholar
4. Al-Bukhari, Muhammed b. Ismail. “Mavakitu’s-Salat.” Sahih Al-Bukhari. Cairo: Daru’t-Tasil, 1445. google scholar
5. Ali, Abdullah Yusuf. The Meaning of The Holy Qur’ân. MarYland: Amana Corporation, 1992. google scholar
6. Alparslan, Ali. “Celî.” The Encyclopedia of Islam. 7. Istanbul: TurkiYe DiYanet Foundation Press, 1993. 265-267. google scholar
7. Alparslan, Ali. “Mimari Yapıların Yazı San’atı Bakımından Önemi.” Beşeri Bilimler Journal, 4-5 (1976-1977): 1-14. google scholar
8. Alparslan, Ali. “Nesta’lik.” The Encyclopedia of Islam. 33. Istanbul: Turkiye Diyanet Foundation Press, 2007. 11-15. google scholar

9. Alparslan, Ali. Osmanlı Hat Sanatı Tarihi. Istanbul: Yapı Kredi Cultur and Art Publication, 1999. google scholar
10. Arslan, Dursun. "Tarihsel Konumu ve Mimarisiyle Nusretiye Camii.” Arış Carpet Weavlng and Processing Arts Journal 13 (2018): 53-85. doi:https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.79. google scholar
11. Aslanapa, Oktay. Osmanlı Devri Mimarisi. Istanbul: Inkilap Publication, 1986. google scholar
12. As-SuYuti, Jalaluddin. Camu’l-Cavami. 1 Vol. Cairo: Al-Azhar, 1426. google scholar
13. At-Tirmizi, Abu Abdullah Al-Hakim. Navadiru’l-Usul. 3 Vols. BaYrout: Daru’l-CeYl, 1431. google scholar
14. AYvansaraYî HüseYin Efendi, Ali Sati Efendi and SüleYman Besim Efendi. Hadîkat’ül Cevâmi: İstanbul Camileri ve Diğer Dini Sivil Mimari google scholar
15. Yapılar. Edited bY Ahmed Nezih Galitekin. Istanbul: Işaret Publication, 2001. google scholar
16. BoYdaş, Nihat. Talik Yazıya Plastik Değer Açısından Bir Yaklaşım. Ankara: MinistrY of National Education Press, 1994. google scholar
17. Can, Selman. Bilinmeyen Aktörleri ve Olayları ile Son Dönem Osmanlı Mimarlığı. Erzurum: Erzurum Directorate of Culture and Tourism Press, 2010. google scholar
18. Çaycı, Ahmet. Oryantalizm Oksidentalizm ve Sanat. Istanbul: Insan Publication, 2015. google scholar
19. Conti, Flavio. Barok Sanatını Tanıyalım. Translated bY Solmaz Turunç. Istanbul: Inkilap and Aka Publication, 1978. google scholar
20. Database for üttoman Inscriptions. "Darüssaade Ağası Çeşmesi." Accessed August 19, 2023. http://www.ottomaninscriptions.com/ information.aspx?ref=list&bid=3243&hid=5560 google scholar
21. Dere, Ömer Faruk. “Batılılaşma Döneminde üsmanlı Hat Sanatı ve Terkib Geleneğinde Batı Sanatı Etkisi.” Phd Thesis, Istanbul UniversitY, 2024. google scholar
22. Dere, Ömer Faruk. Eyüpsultan’da Taşa İşlenen Medeniyet. Istanbul: Istanbul Metropolitan Municipality Press, 2011. google scholar
23. Dere, Ömer Faruk. Hattat Hâfız Osman Efendi. Istanbul: Korpus Publication, 2009. google scholar
24. Derman, M. Uğur. “Celî Yazılar.” İlgi 14/29 (1990): 30-34. google scholar
25. Derman, M. Uğur. Ömrümün Bereketi. 3 Vols. Istanbul: Kubbealtı Publication, 2019. google scholar
26. Derman, M. Uğur. “Türk Hat Sanatında ‘Celî’ Kavramı.” Türkler. 12. Ankara: Yeni TürkiYe Publication, 2002, 256-265. google scholar
27. Derman, M. Uğur. Türk Hat Sanatından Seçmeler. Edited bY Mahmut Sami Kanbaş. Ankara: Atatürk Cultur Center Press, 2017. google scholar
28. EYice, Semavi. “Batı Sanat Akımlarının Değiştirdiği üsmanlı Dönemi Türk Sanatı.” Türkler. 15. Ankara: Yeni TürkiYe Press, 2002, 284-309. google scholar
29. EYice, Semavi. “NusretiYe Camii.” The Encyclopedia of Islam. 33. Istanbul: TurkiYe DiYanet Foundation Press, 2007, 274-276. google scholar
30. EYice, Semavi. Tarih Boyunca İstanbul. Istanbul: Etkileşim Publication, 2006. google scholar
31. Farago, France. Sanat. Translated bY Özcan Doğan. Ankara: Doğu-Batı Publication, 2017. google scholar
32. Habib. Hat ve Hattatân. Istanbul: Matbaa-i EbüzziYa Press, 1305 [1887]. google scholar
33. Inal, Mahmud Kemal. Son Hattatlar. Ankara: MinistrY of National Education Press, 1970. google scholar
34. Istanbul UniversitY CL Rare Works LibrarY. "İstanbul'un Muhtelif Manzaraları: Tophane." Photo bY Clemene Kargopoulo. NEKYA90615/17 google scholar
35. Karal, Enver ZiYa. Osmanlı Tarihi. 5 Vols. Ankara: Turkish Historical SocietY Press, 1995. google scholar
36. Kuban, Doğan. Türk Barok Mimarisi Hakkında Bir Deneme. Istanbul: Istanbul Technical UniversitY, FacultY of Architecture Press, 1954. google scholar
37. Mehmed Raif. Mir’ât-ı İstanbul. Istanbul: Alem Publication, 1314 [1896]. google scholar
38. Mert, Talip. II. Mahmud’un Sanat Çevresi Hattat ve Bestekârlar. Istanbul: ütuken Publication, 2020. google scholar
39. Özkurt, Kemal and Abdülhamit Tüfekçioğlu. "Türk-İslam Sanatında Kitabeler.” TürkİYe Araştırmaları Literatürjournal 7/14 (2009): 275-295. google scholar
40. Renda, Günsel. “Yenileşme Döneminde Kültür ve Sanat.” Türkler. 15. Ankara: Yeni TürkiYe Publication, 2002, 265-283. google scholar
41. Serin, Muhittin. Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar. Istanbul: Kubbealti Publication, 2010. google scholar
42. Soısal, Ahmet. Hüsnühat. Istanbul: Norgunk, 2004. google scholar
43. Müstakimzâde Süleıman Sâdeddin. Tuhfe-i Hattatîn. Ankara: Turkish HistorY SocietY Press, 1928. google scholar
44. Tüfekçioğlu, Abdülhamit. Erken Dönem Osmanlı Mimarisinde Yazı. Ankara: Republic of Turkiye Ministry of Culture Press, 2001. google scholar
45. Warszawi Muzeum. "Fontaine dans la Cour de la Mosquee de Tophanna" [Stambul. Fontanna w Tophane], James Robertson (1813-1888) -photograph. Accessed JulY 13, 2025, https://cYfrowe.mnw.art.pl/pl/zbiorY/49101 google scholar
46. Wölfflin, Heinrich. Sanat Tarihinin Temel Kavramları. Istanbul: Haıalperest Publication, 2020. google scholar