A Cultural Heritage that Did Not Survive to the Present Day in Istanbul University Beyazıt Campus: Bâb-ı Seraskerî Telegraph Building

Yıl 2025, Sayı: 24, 361 - 386, 12.08.2025

Cemil Akçay , N. Çiçek Akçıl Harmankaya , Neşe Karaçay

https://doi.org/10.26650/artsanat.2025.24.0007

Öz

Located in the center of the Historical Peninsula, the Beyazıt Campus of Istanbul University was allocated to the Asakir-i Mansure-i Muhammediyye (Ottoman Army) following the abolition of the Janissary Corps in 1826 and served as the Daire-i Umur-ı Askeriyye (The Office of Military Affairs). The building, which was first transferred to the Ministry of War and is currently used as the Rectorate Building, was allocated to the Istanbul Darülfünun (The House of Science) in 1924 after the ministries were relocated to Ankara following the proclamation of the Republic. After the university reform in 1933, it was renamed Istanbul University. The former Bab-ı Seraskeri (The Gate of the Army) Square, which is now used as the Beyazıt Campus of Istanbul University, and some of the buildings located in this area have disappeared over time. This study focuses on the Bab-ı Seraskeri Telegraph Office building, which disappeared over time following the establishment of Istanbul University. The building in question, which has not been previously studied, is introduced here for the first time and examined in detail in terms of its historical and architectural characteristics. The fact that telegraph office buildings serve as historical documents and examples of cultural heritage within their surroundings makes this study distinctive and meaningful. Trial excavation work was carried out under the supervision of the Istanbul Archeological Museum, and the measured drawings and restitution projects were commissioned by the Directorate of Construction and Technical Works of Istanbul University. Considering these data, the architectural features and cultural heritage value of the building were evaluated.

Anahtar Kelimeler

Istanbul University , Beyazıt Campus , Bâb-ı Serasker , Cultural Heritage , Telegraph Office

İstanbul Üniversitesi Beyazıt Yerleşkesinde Yok Olan Bir Kültürel Miras: Bâb-ı Seraskerî Telgrafhane Binası

Öz

Tarihî Yarımada’nın merkezinde konumlanan İstanbul Üniversitesi Beyazıt Yerleşkesi, 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasının ardından Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’ye tahsis edilerek Dâire-i Umûr-ı Askeriyye (Askerî Emir Dairesi) olarak işlev görmüştür. Önce Harbiye Nezaretine devredilen ve günümüzde Rektörlük Binası olarak kullanılan yapı, Cumhuriyet’in ilanından sonra bakanlıkların Ankara’ya taşınmasıyla birlikte 1924 yılında İstanbul Dârülfünûnu’na tahsis edilmiş ve 1933 yılındaki üniversite reformunu takiben ise İstanbul Üniversitesi adını almıştır. Günümüzde İstanbul Üniversitesi Beyazıt Yerleşkesi olarak kullanılan eski Bâb-ı Seraskerî meydanı ve bu alanda yer alan bazı yapılar zamanla yok olmuştur. Bu çalışma İstanbul Üniversitesinin kuruluşunu takiben zamanla yok olan Bâb-ı Seraskerî Telgrafhane binasını konu edinmektedir. Daha önce çalışılmayan söz konusu yapı, ilk kez tanıtılmış, tarihî ve mimari özellikleri bakımından detaylı bir şekilde incelenmiştir. Telgrafhane binalarının bulundukları çevre açısından tarihî bir belge ve birer kültürel miras örneği olmaları bu çalışmayı özel ve anlamlı kılmaktadır. İstanbul Üniversitesi Yapı İşleri ve Teknik Daire Başkanlığı tarafından, İstanbul Arkeoloji Müzesi denetiminde temel araştırma kazıları gerçekleştirilerek rölöve ve restitüsyon projeleri hazırlatılmıştır. Bu veriler ışığında yapının mimarisi ve kültürel miras değeri değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

İstanbul Üniversitesi , Beyazıt Yerleşkesi , Bâb-ı Seraskerî , Kültürel Miras , Telgrafhane

Kaynakça

• Acar, Kadir. “Seraskerlik’ten Harbiye Nezareti’ne: Türkiye’de GeneL Kurmay BaşkanLığı ve Milli Savunma Bakanlığı’nın Temeli.” Yüksek Lisans tezi, Anadolu Üniversitesi, 2002. google scholar
• Ak, Mahmut, Ahmet Vefa ÇobanoğLu ve Fatih Sarımeşe. Cumhuriyetin 100. Yılında Tarihi Yapılarıyla İstanbul Üniversitesi. İstanbuL: İstanbuL Üniversitesi YaYınevi, 2023. google scholar
• Akıncan, Aziz. Türkiye’de Posta ve Telgrafçılık. İstanbuL: ÜLkü Basımevi, 1946. google scholar
• Alman Mavileri: 1913-1914 I. Dünya Savaşı Öncesi İstanbul Haritaları. Haz. İrfan DağdeLen. 2. CiLt. İstanbuL: İstanbuL BüYükşehir BeLediYesi, 2006. google scholar
• ALşan, Reşat. “CumhuriYetimizin KuruLuşu ve İLk Onbeş YıLında PTT İşLetmesi.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi IV/17 (1990): 391-419. google scholar
• ALtun, Ara. “Bâb-ı Seraskerî-Mimari.” TDV İslam Ansiklopedisi. 4. İstanbuL: TürkiYe DiYanet Vakfı YaYınLarı, 1991, 364-365. google scholar
• Amerikan Kongre Kütüphanesi II. Abdülhamid Koleksiyonu. “Bâb-ı Seraskerî TeLgrafhanesi, 1880-1900”. Erişim 21 Ekim 2018. https://www.Loc.gov/pictures/item/2003673180/ google scholar
• Arı, KemaL. “İkinci DünYa Savaşı Sonrasında TürkiYe’nin PTT ALanında YatırımLarı.” Çağdaş Türkiye Araştırmaları Dergisi XIII/27 (2013): 167-184. google scholar
• AsLanapa, OktaY. İstanbul Üniversitesi-Kuruluş, Tarihçe, Teşkilat ve Öğretim Üyesi. 1. ciLt. İstanbuL: İstanbuL Üniversitesi YaYınevi, 1983. google scholar
• AYverdi, Ekrem Hakkı. 19. Asırda İstanbul Haritası. İstanbul: İstanbul Enstitüsü Yayınları, 1958. google scholar
• BiLecik, GüLberk. “AYverdi Haritası’nın Işığında XIX. YüzYıL’da İstanbuL’un Tarihi Yarımadası’nda İnşaat FaaLiYetLeri.” Doktora tezi, İstanbuL Üniversitesi, 2004. google scholar
• Bilecik, Gülberk. “Ayverdi Haritası’nın Işığında Dâire-î Umûr-ı Askeriye ve Bağlı Yapıları.” Turkish Studies 13/3 (2018): 137-161. http://dx. doi.org/10.7827/TurkishStudies.13110 google scholar
• BiLgici, Banu. “SarâY-ı Atîk-i Amîre.” TDV İslam Ansiklopedisi. 36. İstanbuL: TürkiYe DiYanet Vakfı YaYınLarı, 2009, 122-125. google scholar
• Can, Cengiz. “HarbiYe Nezareti Binası.” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 3. İstanbuL: KüLtür BakanLığı ve Tarih Vakfı YaYınLarı, 1994, 550-551. google scholar
• Ceran, İrem ve Nuran Kara PiLehvarian. “OsmanLı DevLeti’nde TeLgraf Mektebi/Fünûn-ı TeLgrafiYe / TeLgrafhâne-i Âmire Mektebi ve Eğitim Verdiği Binalar.” Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi 10/1 (2023): 2-31. Erişim 7 EyLüL 2024, https://doi.org/ 10.30804/cesmicihan.1205782 google scholar
• ÇakıLcı, Diren. “OsmanLı DevLeti TeLgraf Şebekesinde Üsküdar TeLgrafhanesi ve Önemi.” Uluslararası Üsküdar Sempozyumu IX 11-12-13 Kasım 2016 Bildiriler 1. İstanbuL: Üsküdar BeLediYesi, 2017, 131-149. google scholar
• ÇeLik, Gözde. “İstanbuL Tarihi Yarımadası’nda Tanzimat Dönemi İdare YapıLarı.” Doktora tezi, İstanbuL Teknik Üniversitesi, 2007. google scholar
• Çubuk, Mustafa ve Bahar Badem Yanmaz. “OsmanLı DevLeti’nde TeLgraf.” Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 17/47 (2024): 697-723. https://doi.org/10.14520/adYusbd.1484634 google scholar
• Demir, Tanju. Türkiye’de Posta Telgraf ve Telefon Teşkilatının Tarihsel Gelişimi (1840-1920). Ankara: PTT GeneL MüdürLüğü, 2005. google scholar
• Eski İstanbuL. “Beyazıt Meydanı - Seraskerat, G. Berggren, 1880.” Erişim 24 Ekim 2024. http://www.eskiistanbuL.net/2359/beYazit-meYdani-seraskerat-guiLLaume-berggren-1880 google scholar
• EYice, Semavi. “İLk TeLgrafhane-i Âmire’nin Projesi (1855).” Tarih Dergisi 5 (1984): 61-72. google scholar
• GökoğLu, A. Baha. Batı ve Doğuda Telgrafçılık Nasıl Doğdu? Yurdumuzda Telgrafçılık, İlk Hatlar, İlk Telgraf Tarifesi-İlk Telgraf Türesi, (Türk Telgraf ve Posta Tarihine Ait Tetkikler, II). İstanbuL: Bozkurt Basımevi, 1935. google scholar
• GüL, Mustafa. “Bir TeLgraf Memurunun İfadesiYLe Mütâreke Döneminde İstanbuL-AnadoLu HaberLeşmesi.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 13/38 (1997): 427-432. google scholar
• Günergun, Feza ve Sevtap KadıoğLu. “İstanbuL Üniversitesinin YerLeşim Tarihçesi.” Osmanlı Bilimi Araştırmaları VIII/1 (2006): 135-163. google scholar
• Kaçar, Mustafa. “OsmanLı TeLgraf İşLetmesi.” Çağını Yakalayan Osmanlı. Ed. EkmeLeddin İhsanoğLu ve Mustafa Kaçar. İstanbuL: İsLam Tarih, Sanat ve KüLtür Araştırma Merkezi, 1995, 45-210. google scholar
• KoLaY, Emre. “UYguLanmamış Bir Proje: KonYa TeLgraf ve Postahane Binası.” Art-Sanat 23 (2025): 276-291. Erişim 05.05.2025. https://doi. org/10.26650/artsanat.2025.23.0012 google scholar
• Mercan, Mehmet. “Girasun TeLgraf İdaresi ve TeLgrafhane Binası (1869-1904).” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 2/7 (2009): 159-174. google scholar
• Özcan, AbdüLkadir. “Bab-ı Seraskeri.” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 4. İstanbuL: Tarih Vakfı YaYınLarı, 1994, 364. google scholar
• Özdemir, Onur. “TürkiYe’de Modern Posta TeşkiLatının KuruLuşu ve GeLişimi.” Yüksek Lisans tezi, AnadoLu Üniversitesi, 1998. google scholar
• ÖztuncaY, Bahattin. Osmanlı Başkentinde Fotoğrafçı ve Hakkak Robertson. İstanbul: Vehbi Koç Vakfı, 2013. google scholar
• Pervititch, Jacques. Sigorta Haritalarında İstanbul. Çev. ZüLaL Kılıç. İstanbuL: Tarih Vakfı YaYınLarı, 2003. google scholar
• SaLt Araştırma, ALi Saim ÜLgen Arşivi. "HarbiYe Nezareti." TASUH6975. google scholar
• Turgut, Turhan. Osmanlı İmparatorluğu Posta Tarihi Tarifler ve Posta Yolları. İstanbuL: ALfa YaYınLarı, 2018. google scholar
• Türk DiL Kurumu GünceL Türkçe SözLük. “TeLgraf.” Erişim 28 Kasım 2024. https://sozLuk.gov.tr/ google scholar
• Yazıcı, Nesimi. “Tanzimat Döneminde OsmanLı Posta Örgütü.” Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi. 6. İstanbuL: İLetişim YaYınLarı, 1985, 1636-1651. google scholar
• Yazıcı, Nesimi. “Tanzimat’ta HaberLeşme ve Kara TaşımacıLığı.” 150'nci Yıldönümünde Tanzimat Ekonomisi Sempozyumu Bildiriler Kitabı. İstanbuL: Türk Tarih Kurumu, 1994, 339-374. google scholar
• Yazıcı Metin, Nurcan. “İletişimin Mimarisi: Osmanlı’nın Telgrafhane Binaları.” 26. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2023, 1-27. google scholar
• Yurtoğlu, Nadir. “HaberLeşme Sektörünün ÖnemLi Bir TeşekküLü: MiLLi MücadeLe Döneminden 1960 YıLına Türkiye’de Posta, Telgraf ve Telefon (PTT) TeşkiLatı (1920-1960).” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 32/93 (2016): 47-103. google scholar
• ZiYa Şakir. Tanzimat Devrinden Sonra Osmanlı Nizam Ordusu Tarihi. İstanbul: ÇeLtüt Matbaası, 1957. google scholar