Evaluation of Malatya Grand Mosque Ornaments Using the Morphological Analysis Method

Öz

The Malatya Ulu Mosque is one of the unique works of the Seljuk State in Anatolia in terms of its applied plan scheme, technical features, materials and ornaments. The decoration, ornamentation elements and glazed brick technique used in the mosque were influential in the development of Turkish-Islamic decorative art in Anatolia. The aim of this study is to analyze the ornaments of the Malatya Ulu Mosque, one of the architectural works of the Seljuk Period, and in this context, to draw attention to the importance of preserving cultural heritage through decorative elements. Considering the value of the building decorations of the period in terms of Turkish-Islamic architecture, it is understood that buildings with similar characteristics, especially the Malatya Ulu Mosque, need to be evaluated in depth in terms of their decorative features when they are taken under protection. In the study, the forms found in the ornaments on the east and west portals, the mihrab, and the courtyard of the Malatya Ulu Mosque were classified under four separate headings. According to this classification, each ornaments was examined morphologically at microscale using fractal analysis method. Accordingly, the results obtained show that the fractal values of the muqarnas on the crown gates are higher than those of the other decorative elements. These are followed by geometric interlaces and motifs, and vegetal motifs and moldings respectively. The fractal values of these three elements are quite close to each other. These data show that the muqarnas on the crown gate have a more complex geometry than the other decorative elements.

Anahtar Kelimeler

• Malatya Grand Mosque
• Morphological Analysis
• Ornament
• Fractal Analysis
• Geometric Form

Malatya Ulu Camii Bezemelerinin Morfolojik Analiz Yöntemiyle Değerlendirilmesi

Öz

Malatya Ulu Camii, uygulanan plan şeması, teknik özellikleri, malzeme ve süslemeleri açısından Selçuklu Devleti’nin Anadolu’daki eşsiz eserlerinin başında gelmektedir. Cami’de kullanılan süsleme, bezeme ögeleri ve sırlı tuğla tekniği Anadolu’daki Türk-İslam süsleme sanatının gelişiminde etkili olmuştur. Bu çalışmanın amacı, Selçuklu Dönemi mimari eserlerinden biri olan Malatya Ulu Camii’nin bezemelerini analiz etmek ve bu bağlamda tezyinat ögeleri üzerinden kültürel mirasın korunmasının önemine dikkati çekmektir. Dönemin yapı bezemelerinin Türk-İslam mimarisi bakımından değeri göz önünde bulundurulduğunda, başta Malatya Ulu Camii olmak üzere benzer niteliklere sahip yapıların koruma altına alındıklarında tezyinat özellikleri yönünden de derinlemesine değerlendirmelerinin gerekliliği anlaşılmaktadır. Çalışmada, Malatya Ulu Camii’nin doğu ve batı yönündeki taç kapılarında, mihrap ve avlusunda yer alan bezemelerde bulunan biçimler dört ayrı başlık altında sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırmaya göre her bezeme mikro ölçekte, fraktal analiz yöntemi kullanılarak morfolojik açıdan incelenmiştir. Buna göre elde edilen sonuçlar, taç kapılarda yer alan mukarnasların fraktal değerlerinin diğer tezyinat unsurlarından fazla olduğunu göstermektedir. Bunları sırasıyla geometrik geçmeler ve motifler, bitkisel motifler ve silmeler izlemektedir. Bu üç ögenin fraktal değerleri birbirine oldukça yakındır. Bu veriler taç kapıda bulunan mukarnasların, diğer süsleme ögelerine göre daha karmaşık bir geometriye sahip olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Malatya Ulu Camii
• Morfolojik Analiz
• Bezeme
• Fraktal Analiz
• Geometrik Form

Kaynakça

1. Aktur, Hilal. “Ali Saim Ülgen Arşivi Üzerinden Erken Cumhuriyet Dönemi’nin Türk Mimarisi’ne Bakışı: Malatya Ulu Camisi Örneği.” Yüksek Lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2010. google scholar
2. Alptekin, Coşkun. Türkiye Selçukluları. Ed. Kenan Seyithanoğlu, İstanbul: Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, 1989. google scholar
3. Arık, Oluş M. “Eski Malatya Ulu Camiinin Asli Planı ve Tarihi Hakkında.” Vakıflar Dergisi 8 (1969): 141-148. google scholar
4. Arseven, Celâl Esat. “Kabara.” Sanat Ansiklopedisi. 2. Cilt. İstanbul: Millî Eğitim Yayınları, 1965, 884-885. google scholar
5. Arslan, Muhammet. “Anadolu’da Selçuklu Çağı Cami ve Mescit Mimarisi (Plan-Mimari-Süsleme).” Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2017. google scholar
6. Aslanapa, Oktay. Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitapevi, 2005. google scholar
7. Bedirhan, Yaşar ve Zeki Atçeken. Selçuklu Müesseseleri ve Medeniyeti Tarihi, Konya: Eğitim Yayınevi, 2012. google scholar
8. Boran, Ali, Razan Aykaç ve Şengül Bayar. “Selçuklu Başkenti Konya'da Dini Mimari "Cami ve Mescit".” İslam ve Sanat Tartışmalı İlmi Toplantı. Antalya: Akdeniz Üniversitesi Yayınları, 2014, 319-357. google scholar

9. Bovill, Carl. Fractal Geometry in Architecture and Design. Boston: Birkhauser, 1996. google scholar
10. Caner, Çağla ve Ömür Bakırer. “Anadolu Selçuklu Dönemi Yapılarından Medrese ve Camilerde Portal.” Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları 10 (2009): 13-31. google scholar
11. Çağdaş, Gülen, Gaye Gözübüyük ve Özgür Ediz. “Mimari Tasarımda Fraktal Kurguya Dayalı Form Üretimi.” Kültür Üniversitesi, Bilim ve Mühendislik Dergisi 4/2 (2008), 4. google scholar
12. Çam, Ayşen. “Malatya Ulu Cami Mozaik Çinilerinin Koruma Amaçlı Belgelenmesi ve Yeniden Üretimi.” Sanatta Yeterlik tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2023. google scholar
13. Çobanoğlu, Ahmet Vefa. “Ulucami (Malatya Ulucamii),” TDV İslâm Ansiklopedisi. 42. Cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 108-109. google scholar
14. Doğan, Nermin Şaman. “Selçuklu Döneminde Siyasi ve Bani Kimliği ile Mübarizeddin Ertokuş.” Edebiyat Fakültesi Dergisi 27 (2010): 231-251. google scholar
15. Doğan, Özlem Atak ve Gülen Çağdaş. “Karmaşık Kentsel Oluşumları Anlamada Fraktaller: Germir.” Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 31/43 (2017): 25-44. google scholar
16. Ercan, Halil Fazıl. “Malatya Yöresinde Bir Sanat Pratiği Olarak Mozaik Kalıntıları.” İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi 8/1 (2022): 161-174. Erişim 25 Aralık 2024. https:doi.org/10.22252/ijca.1113986. google scholar
17. Eskici, Bekir. Malatya Türk-İslâm Dönemi Mimari Eserleri: Battalgazi (Eski Malatya). Malatya: Malatya Valiliği Yayınları, 2013. google scholar
18. Fraclac. https://www.researchgate.net/profile/Audrey-Karperien/publication/258341589_FracLac_for_ImageJ/links/0c9605285e41abf google scholar
19. 78f000000/FracLac-for-ImageJ.pdf, [ImageJ için FracLac]. Erişim 13 Ocak 2025. https:imagej.net/ij/plugins/fraclac/FLHelp/Introduction.htm. google scholar
20. Gaul, K. Karen ve Jackie Hiltz. Landscapes and Communities on the Pacific Rim: Cultural Perspectives from Asia to the Pacific Northwest. İngiltere: East Gate Book, 2000. google scholar
21. Güzel Mesut, Elif Gülderen Güzel ve Ömer Atabeyoğlu. “Ordu Kent Merkezi Kentsel Alan Değişimlerinin Yeniden Fotoğraflama ve Fraktal Analiz Yöntemi ile Değerlendirilmesi.” Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi 10 (2022), 1006-1023. Erişim 20 Ağustos 2024. https:doi.org/10.29130/dubited.945017. google scholar
22. Hasol, Doğan. Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü. İstanbul: Yapı Endüstri Merkezi Yayınları, 1979. google scholar
23. ICOMOS. “Türkiye Mimari Mirası Koruma Bildirgesi 2013.” Erişim 25 Nisan 2024. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0784192001542192602.pd. google scholar
24. İlhan, Ceyda ve Özgür Ediz. “Kent Dokusu Morfolojik Değişiminin Fraktal Geometri Aracılığıyla Hesaplanması: Bursa Örneği.” Mimarlık ve Yaşam Dergisi 4/1(2019): 117-140. Erişim 20 Ağustos 2024. https:doi.org/10.26835/my.546927. google scholar
25. Kalafat, Murat. “Anadolu Selçuklu Mimarisinde Tipoloji Problemleri (Camiler, Kervansaraylar, Hamamlar, Türbeler).” Doktora tezi, Akdeniz Üniversitesi, 2022. google scholar
26. Kanatlar, Zeynep. “Fraktal Boyuta Dayalı Mimari Bir Analiz: Sedad Hakkı Eldem ve Konut Mimarisi.” Yüksek Lisans tezi, Uludağ Üniversitesi, 2012. google scholar
27. Karamağaralı, Haluk. “Mevlana’nın Türbesi.” Türk Etnografya Dergisi 7-8 (1966): 38-42. google scholar
28. Kartal, Selim ve Emre Ahmet Dinçer. "Tarihi Çevrede Eski-Yeni Yapı Uyumunun 3 Boyutlu Fraktal Analiz Yöntemi İle İncelenmesi: Safranbolu Örneği.’ Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi 13/4 (2023), 1110-1126. Erişim 20 Ağustos 2024. https:doi.org/10.17714/gumusfenbil.1256557. google scholar
29. Kartal, Selim. “Kentsel Dokunun 3 Boyutlu Fraktal Analiz Modeli ile Değerlendirilmesi: Lefkoşa Örneği.” Doktora tezi, Eskişehir Teknik Üniversitesi, 2022. google scholar
30. Kaya, Hasan Serdar. “Kentsel Dokunun Dinamik Yapısının Analizine Yönelik Sayısal Yöntem Önerisi.” Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2010. google scholar
31. Kaya, Serdar H. ve Fulin Bölen. “Kentsel Mekân Organizasyonundaki Farklılıkların Fraktal Analiz Yöntemi İle Değerlendirilmesi.” Journal of İstanbul Kültür University 4 (2006): 153-172. google scholar
32. Kejanlı, D. Türkan. “Anadolu’da Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinde Kent Sistemi, Kale ve Merkez-Çarşı Gelişimi.” Social Sciences 5 (3) (2010): 287-302. Erişim 12 Mayıs 2024. https:doi.org/10.12739/10.12739. google scholar
33. Kiani, Zohreh ve Peyman Amiriparyan. “The Structural and Spatial Analysing of Fractal Geometry in Organizing of Iranian Traditional Architecture.” Procedia-Social and Behavioral Sciences 216 (2016): 766-777. Erişim 20 Ağustos 2024. “https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.12.074. google scholar
34. Kuban, Doğan. 100 Soruda Türkiye Sanatı Tarihi. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1970. google scholar
35. Kuban, Doğan. Çağlar Boyunca Türkiye Sanatının Anahatları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004. google scholar
36. Kuban, Doğan. Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002. google scholar
37. Lorenz, Wolfgang. Fractals and Fractal Architecture. Avusturya: Viyana Teknik Üniversitesi, 2003. google scholar
38. Mandelbrot, Benoit. The Fractal Geometry of Nature. New York: W. H. Freeman and Company, 1983. google scholar
39. Mohtasıb, Israa. “Çok Katmanlı Fraktal Analiz Yöntemi: Şehzade Camisi Örneği.” Yüksek Lisans tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, 2021 google scholar
40. Oestreicher, Christian. “A History of Chaos Theory.” Dialogues in Clinical Neuroscience 9 (3) (2007): 279-289. Erişim 12 Mayıs 2024. https:doi.org/10.31887/DCNS.2007.9.3/coestreicher. google scholar
41. Ostwald, Michael J. ve Josephine Vaughan. “Calculating Visual Complexity in Peter Eisenman’s Architecture: A Computational Fractal Analysis of Five Houses (1968-1976).” Proceedings of the 14th International Conference on Computer Aided Architectural Design Research in Asia. Ed. Ning Gu, Shun Watanabe, Matthas Hank Haeusler, Weikin Huang ve Ricardo Sosa. Yunlin (Taiwan): National Yunlin University of Science and Technology, 2009. google scholar
42. Otto-Dorn, Katharina. Die Kunst Des Islam. Baden: Holle Verlag Yayınevi, 1964 google scholar
43. Ögel, Semra. Anadolu Selçukluları’nın Taş Tezyinatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1987. google scholar
44. Öney, Gönül. “Anadolu Selçuklu Sanatı,” Türkler. 8. Cilt. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, 805-818. google scholar
45. Özbek, Yıldıray. “Ortaçağ Anadolu Türk Mimarisinde Süsleme,” Türkler. 7. Cilt. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, 891-909. google scholar
46. Öztürk, Derya ve Uğur Gündüz. “Samsun İli Arazi Kullanımı/Örtüsünün Mekânsal-Zamansal Değişimlerinin Fraktal Analiz Kullanılarak google scholar
47. Belirlenmesi.” Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi 24/2(2019), 643-60. Erişim 20 Ağustos 2024. https:doi.org/10.17482/uumfd.553486. google scholar
48. Sala, Nicoletta. “Fractals in Architecture: Some Examples.” In Fractals in Biology and Medicine 3. Ed. Gabriele A. Losa, Danilo Merlini, google scholar
49. Theo F. Nonnenmacher ve Ewald R. Weibel Basel: Birkhäuser, 2002, 347-358. google scholar
50. Sözen, Metin ve Uğur Tanyeli. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2005. google scholar
51. Tanman, M. Baha. “İstanbul Tekkelerinin Mimari ve Süsleme Özellikleri Tipoloji Denemeleri.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 1990. google scholar
52. Topbaş, Can Doğan. “Mekansal Dizim ve Fraktal Analiz Yöntemleriyle Mersin ve Tarsus Evlerinin Karşılaştırılması.” Yüksek Lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2022 google scholar
53. Tuncer, Cezmi Orhan. “Orantı ve Modül Üzerine Selçuklu Yapılarından Bazı Örnekler.” Vakıflar Dergisi XIII (1981): 449-488. google scholar
54. Turan, Serap. “Mimaride Görsel Karmaşıklığın Analizi: Fraktal Analiz.” Yüksek Lisans tezi, Konya Teknik Üniversitesi, 2022. google scholar
55. Turhan, Kartal. “Fraktal Geometrinin İç Mimari Kurguda Kullanımına Yönelik Bir Araştırma.” Yüksek Lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2018. google scholar
56. Ulaş, Ümran Aslı. “Malatya Battalgazi Ulu Camii Süslemeleri ve Özgün Tasarımlar.” Yüksek Lisans tezi, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, 2024. google scholar
57. Uyar, Azize ve Derya Öztürk. “Fraktal Analiz Kullanılarak Arnavutköy’ün Kentsel Yayılma Özelliklerinin Zamansal Değişiminin İncelenmesi.” Teknik Bilimleri Dergisi 9/3 (2019), 28-31. Erişim 20 Ağustos 2024. https:doi.org/10.35354/tbed.516116. google scholar
58. Vaughan, Josephine ve Michael J. Ostwald. "Refining a Computational Fractal Method of Analysis: Testing Bovill's Architectural Data." Proceedings of the 15th International Conference on Computer Aided Architectural Design Research in Asia CAADRIA 2010. Ed. Bharat Dave, Andrew I-kang Li, Ning Gu ve Hyoung-June Park. Hong Kong: Chinese University of Hong Kong, 2010. google scholar
59. Yıldırım, Gürbüz Esra. “Kentsel Dokunun Değerlendirilmesi İçin Mekan Dizimi ve Fraktal Analize Dayalı Bir Yöntem: Gaziantep Örneği.” Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2018. google scholar
60. Yılmaz, Dilara, Sevgi Öztürk ve Öznur Işınkaralar. "Kent İmgesinin Yapıtaşı Olarak Sokaklarda Mekânsal Zenginliğin Fraktal Geometri ile Analizi." Kent Akademisi Dergisi 15/3 (2022), 1341-1358. Erişim 20 Ağustos 2024. https:doi.org/10.35674/kent.996119. google scholar
61. Zarif, Mehmet. “Selçuklular.” Türk Ansiklopedisi. XXVIII. Cilt. Ankara: Milli Eğitim Basım Evi, 1980, 282-331. google scholar
62. Zarnowiecka, C. Jadviga. "Chaos, Databases and Fractal Dimension of Regional Architecture," Proceedings of the 16th International Conference on Education and Research in Computer Aided Architectural Design in Europe (eCAADe) Paris, 24-26 September 1998. Ed. Mikhael Porada, Nader Boutros ve Dominique Clayssen, 267-270, erişim 10 Ocak 2025, https:papers.cumincad.org/data/works/ att/ae1b.content.pdf. google scholar