Latmos’ ta Bizans Dönemi’ne Ait Az Bilinen Dört Duvar Resmi Üzerine İncelemeler

Öz

Muğla ve Aydın illeri arasında yer alan Latmos-Herakleia, Antik Karya (Karia) Bölgesi’nin yerleşimlerinden biridir. Bafa gölü kıyısında kurulan kentin etrafı günümüzde Beşparmak, Antik Dönem’de Latmos olarak adlandırılan dağlarla çevrilidir. Diğer Karia bölgesi yerleşimlerinin aksine burada Bizans Dönemi’ne ait izler, 7. yüzyıldan başlayıp 13. yüzyılın sonuna kadar devam etmektedir. Bölgenin Erken Hristiyanlık dönemine işaret eden yapı kalıntıları sınırlı olup duvar resmi örneği ise yoktur. Bölgede yaygın olarak kendinden oyuk kayaların şekillendirilmesi ile oluşturulan ibadet amaçlı mekânlar, duvar resimleri ile kaplıdır. Bu çalışmada Tonozlu Yapı, Kargıcak Mağarası ve Eğri Dere Kayası olarak anılan mevkilerde tespit edilmiş az bilinen dört örnek resim incelenmiştir. Amaç, yayınlarda yer bulmamış bilimsel tanınırlığı olmayan bu resimlerin bölge ve yakın çevredeki örnekler ışığında değerlendirilerek Bizans resim repertuarına dâhil edilmesidir. Bu resimlerden Gölyaka 13. yüzyıl ortalarına tarihlenirken Kargıcak 8. yüzyıldan 10. yüzyılın başlarına kadarki bir zaman dilimi içerisine yerleştirilmiştir. Eğri Deresi kaya resimleri ve kilisedeki tek sahne, 9. yüzyılın sonları ile 10. yüzyılın başlarına tarihlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Latmos
• Duvar Resmi
• Son Yargı
• Maiestas Domini
• Bizans Sanatı

Studies on Four Little-Known Byzantine Wall Paintings in Latmos

Öz

Located between the provinces of Muğla and Aydın, Latmos-Herakleia is a settlement of the Ancient Caria Region. The city, founded on the shores of Lake Bafa, is surrounded by the Beşparmak Mountains, known as Latmos in ancient times. Unlike other settlements in the Karia region, traces of the Byzantine period here continue from the 7th century until the end of the 13th century. The architectural remains indicating the region’s Early Christian period are limited, and there are no examples of wall paintings. The region is dotted with places of worship, created by shaping hollowed-out rocks, which are covered with wall paintings. This study examines four little-known examples of paintings identified in the locations known as the Vaulted Structure, Kargıcak Cave, and Eğri Dere Rock. The aim is to evaluate these paintings, which have not been published and lack scientific recognition, in light of examples from the region and its immediate surroundings and to include them in the Byzantine painting repertoire. These paintings are dated to the mid-13th century for Gölyaka and to a time frame from the 8th to the early 10th century for Kargıcak. The paintings at Gölyaka are dated to the mid-13th century, whereas those at Kargıcak are placed within a timeframe spanning from the 8th to the early 10th century. The rock paintings at Eğri Dere and the single scene in the church are dated to the late 9th and early 10th centuries.

Anahtar Kelimeler

• Latmos
• Mural Painting
• Last Judgment
• Maiestas Domini
• Byzantine Art

Kaynakça

1. A Guide to Christian Iconography: Images, Symbols, and Texts. “Saint Lazarus: The Iconography.” Erişim 3 Aralık 2025. https://www.christianiconography.info/lazarus.html. google scholar
2. Akyürek, Engin. Bizans’ta Sanat ve Ritüel. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 1996. google scholar
3. Albayrak, Kadir. “Dinsel Bir Sembol Olarak Haçın Tarihi.” Dinî Araştırmalar Dergisi 7/1 (2004): 105-129. google scholar
4. Andaloro, Maria. “Küçük Tavşan Adası: Final Report.” 24. Araştırma Sonuçları Toplantısı (29 Mayıs-2 Haziran, Çanakkale 2006), 2. cilt. Çanakkale: Çanakkale Üniversitesi Yayınları, 2007, 1-14. google scholar
5. Ataç, Nergis ve M. Sacid Pekak. Kappadokia’da Kapalı Yunan Haçı Planlı Kiliselerde Apsis Doğu Haç Kolu ve Doğu Köşe Mekanları Resim Programı. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2022. google scholar
6. Beckwith, John. Early Christian and Byzantine Art. New Haven: Yale Üniversitesi Yayınları 1970. google scholar
7. Beckwith, John. The Andrews Diptych. Londra: Her Majestys Stationery Office, 1958. google scholar
8. Carr, Annemarie Weyl. “Maiestas Domini.” The Oxford Dictionary of Byzantium. 10. cilt. Oxford: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1991, 1269-1270. google scholar

9. Conybeare, Frederick Cornwallis F. C. “Christian Demonology IV.” The Jewish Quarterl Review 9/4 (1897): 581-603. google scholar
10. Çorağan, Nilay. “Alakent Kilisesi Duvar Resimleri.” Alakent Kilisesi Myra’da Bir Bizans Yapısı (12.-13. Yüzyıllar). Ed. Engin Akyürek. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2018. google scholar
11. Çorağan, Nilay. “Olympos’taki Bizans Dönemi Duvar Resimleri.” Olympos 2000-2014 Araştırma Sonuçları. Ed. Yelda Olcay Uçkan. İstanbul: Zero Yayınları, 2017, 144-166. google scholar
12. Çorağan, Nilay. Tatların I ve II’Nolu Kiliselerin Duvar Resimleri. İstanbul: y.y., 2014. google scholar
13. Dinkler, Erich ve Von Schubert. “Cross.” Encyclopedia of Christianity. I. Ed. Erwin Fahlbusch. Leiden: Brill; Grand Rapids, MI: Eardmans, 1999, 732. google scholar
14. Evrim, Ercan ve Ersin Çelikbaş. “Hadrianopolis Kiliseleri Zemin Mozaikleri Haç ve Haçvari Motifleri.” Journal of Mosaic Research 16 (2023): 389-408. google scholar
15. Heid, Stefan. “Kreuz.” Reallexikon für Antike und Christentum. 10. cilt. Ed. Friedrich Wilhelm Deichmann. Stuttgart/Leipzig: Hiersemann, 2002, 1140-1142. google scholar
16. Heid, Stefan. “Kreuz.” Reallexikon für Antike und Christentum. 21. cilt. Ed. Anton Hiersemann. Stuttgart: Hiersemann, 2006, 1100-1147. google scholar
17. Imrana, Feride ve Sıddıki Altun. Kapadokya Bölgesi Soğanlıdere Vadisi’nde Üç Kilise. Ankara: Gece Kitaplığı Yayınevi 2020. google scholar
18. Janin, Raymond. Les Églises et Les Monastères Des Grands Centres Byzantins. Paris: Institut Français D'études Byzantines, 1975, 441-451. google scholar
19. Jolivet Levy, Catherine. La Cappadoce Medievale: Images et Spririualite. Paris: Zodiaque, 2001. google scholar
20. Jolivet Levy, Catherine. Les Eglises Byzantines de Cappadoce. Paris: Cnrs Editions, 1991. google scholar
21. Kazhdan, Alexander ve Nancy Ševčenko. “Archangels.” The Oxford Dictionary of Byzantium. 1. cilt. New York: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1991, 155. google scholar
22. Kaya, Metin. “Kapadokya Bölgesi Duvar Resimlerinde Kutsal Anlam Taşıyan ve Apotropaik Etkili Motifler.” Art-Sanat 16 (2021): 409-443. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0016. google scholar
23. Kretschmer, Hildegrad. Lexikon der Symbole und Attribute in der Kunst. Stuttgart: Reclam Yayınevi, 2008. google scholar
24. Kretschmer, Paul. Lexikon der Symbole und Attribute in der Kunst. Stuttgart: Reclam Yayınevi, 1996. google scholar
25. Kutsal Kitap. “Luka 20:35–36.” Erişim 3 Aralık 2025. https://kutsalkitap.info.tr/?q=Luka+20%3A35–36. google scholar
26. Kutsal Kitap. “Luka İncili 21: 5- 36.” Erişim 3 Aralık 2025. https://www.kutsalkitap.org/luka-21-bolum/?utm_source. google scholar
27. Kutsal Kitap. “Markos 12:23.” Erişim 3 Aralık 2025. https://kutsalkitap.info.tr/?q=Markos+12%3A23. google scholar
28. Kutsal Kitap. “Markos İncili 13.” Erişim 3 Aralık 2025. https://www.kutsalkitap.org/markos-13-incil-kutsalkitap-org. google scholar
29. Kutsal Kitap. “Matta 22:23.” Erişim 3 Aralık 2025. https://kutsalkitap.info.tr/?q=Matta+22%3A23. google scholar
30. Kutsal Kitap. “Matta İncili 25: 31-46.” Erişim 3 Aralık 2025. https://kutsalkitap.info.tr/?q=Mat.25:31 google scholar
31. Kutsal Kitap. “Matta 28:18.” Erişim 3 Aralık 2025. https://kutsalkitap.info.tr/?q=Matta+28%3A18. google scholar
32. Kutsal Kitap. “Yuhanna İncili 5: 22- 29.” Erişim 3 Aralık 2025. https://kutsalkitap.info.tr/?q=Yu.5 google scholar
33. Kutsal Kitap. “Yuhanna 11:1–44.” Erişim 3 Aralık 2025. https://kutsalkitap.info.tr/?q=Yuhanna+11%3A1–44. google scholar
34. Kutsal Kitap. “Yuhanna11:24.” Erişim 3 Aralık 2025. https://kutsalkitap.info.tr/?q=Yuhanna+11%3A24. google scholar
35. Lamberton, Clark. Themes from St. John Gospel in Early Roman Catacomb Painting. Princeton: Princeton Üniversitesi Yayınları, 1920. google scholar
36. Matthews, Jane Timken. “The Byzantine Use of Title Pantocrator.” Orientalia Christian Periodica 44 (1978): 442-462. google scholar
37. Matthews, Thomas. “The Transformation Symbolism in Byzantine Architecture and the Meaning of the Pantokrator in the Dome.” Church and People in Byzantium: Society for the Promotion of Byzantine Studies, Twentieth Spring Symposium of Byzantine Studies, Manchester 1986. Ed. Rosemary Morris. Birmingham: Birmingham Üniversitesi Bizans, Osmanlı ve Modern Yunan Çalışmaları Merkezi,1990, 201-212. google scholar
38. Murray, Peter ve Linda Murray Oxford Dictionary of Christian Art. New York: Oxford Üniversitesi Yayınları 2002. google scholar
39. NASSCAL. “Sarcophagus of Marcus Claudianus.” Erişim 3 Aralık 2025. https://www.nasscal.com/materiae- apocryphorum/sarcophagus-of-marcus-claudianus/. google scholar
40. Ötüken, Yıldız Semiha. “Yatağan İlçesine Bağlı Yava Köyü Yakınlarındaki Bizans Freskoları I. İkonografik İncelemeler.” Sanat Tarihi Yıllığı VII (1977): 213-233. google scholar
41. Özyurt Özcan, Hatice. “Karia Bölgesindeki Bizans Dönemi Duvar Resimleri Üzerine İncelemeler-2013.” 32. Araştırma Sonuçları Toplantısı (02-06 Haziran 2014, Gaziantep), 2. cilt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2014, 301- 311. google scholar
42. Özyurt Özcan, Hatice. “Karia Bölgesindeki Bizans Dönemi Duvar Resimleri Üzerine İncelemeler, Latmos Bölgesindeki Çalışmalar.” 34. Araştırmaları Sonuçları Toplantısı (23-27 Mayıs 2016), 2. cilt. Edirne: Trakya Üniversitesi Matbaası, 2017, 691-703. google scholar
43. Özyurt Özcan, Hatice. “Muğla, Sedikemer’de İkonoklast Bezemeli Bir Mağara Şapeli: Bahattin Samanlığı.” OLBAXXXII (2024): 173- 192. google scholar
44. Peker, Nilüfer. “Kapadokya Bölgesi Bizans Dönemi Kiliselerinde Son Yargı Sahnesi.” Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2008. google scholar
45. Pelekanidis, Stylianos ve Manolis Chatzidakis. “Kastoria.” Kastoria, Byzantine Art in Greece: Mosaics, Wall Paintings. Atina: Melissa Yayınevi, 1985: 22-45. google scholar
46. Peschlow-Bindokat, Anneliese. Latmos’da bir Karia Kenti Herakleia. Çev. Fikret Özcan. İstanbul: ABC Yayınevi, 2005, 12-14. google scholar
47. Peschlow-Bindokat, Anneliese. Tarih Öncesi İnsan Resimleri, Latmos Dağları’ndaki Prehistorik Kaya Resimleri. İstanbul: Vehbi Koç Vakfı Sadberk Hanım Müzesi, 2006. google scholar
48. Peschlow, Urs. “Die Latmosregion in Byzantinischer Zeit.” Der Latmos Eine Unbekannt Gebirgslandschaft an der Türkischen Westküste. Ed. Anneliese Peschlow. Mainz am Rhein: Philipp von Zabern, 1996. google scholar
49. Podskalsky, Gerhard. “Cross.” The Oxford Dictionary of Byzantium. 3. cilt. New York: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1991, 549-550. google scholar
50. Podskalsky, Gerhard. “Pantokrator.” The Oxford Dictionary of Byzantium. 3. cilt. New York: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1991, 1574. google scholar
51. Podskalsky, Gerhard. “Parousia.” The Oxford Dictionary of Byzantium. 3. cilt. New York: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1991, 1591. google scholar
52. Podskalsky, Gerhard, ve Anthony Cutler. “Last Judgment.” The Oxford Dictionary of Byzantium. 2. cilt. New York: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1991, 1181. google scholar
53. Prolović, Jadranka. “Die Wandmalereien des Klosters Yediler am Latmos.” Wiene Byzantinistik und Neogräzistik: Beiträge zum Symposion. Ed. Wolfram Hörandner, Johannes Koder ve Maria A. Stassinopoulou. Viyana: Österreichischen Akademie der Wissenschaften Yayınevi, 2004. google scholar
54. Ruggieri, Vincenza ve Alexander Zäh. Visiting the Byzantine Wall Painting in Turkey. Roma: Pontificio Istituto Orientale - Valore Italiano Editore, 2016. google scholar
55. Schiller, Gertrud. Iconography of Christian Art. Çev. Janet Seligman. Greenwich, Connecticut: New York Graphic Society Ltd, 1971 google scholar
56. Smith, Earl Baldwin. Early Christian Iconography and A School of Ivory Carvers in Provence. Princeton: Princeton Üniversitesi Yayınları, 1918. google scholar
57. Taş, Tuba ve Fikret Özcan. “MS 4-7. Yüzyıllar Aarasında Haç Motifinin Gelişimi.” Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21/1 ( 2015): 248-275. google scholar
58. Thierry, Nicole. “La Croix en Cappadoce Typologie et Valeur Representative.” La Site Monastique Copte des Kellia, Sources Historiques et Explorations Archéologiques. Cenevre: Éditeur non Indiqué, 1986, 197- 212. google scholar
59. Thierry, Nicole. “Les Peintures Murales de Six Églises du Haut Moyen Âge en Cappadoce.” Comptes Rendus des Séances de l'Académie des Inscriptions et Belles Lettres, 114ᵉ année, 3 (1970): 444- 480. google scholar
60. Thierry, Nicole. “Mentalité et Formulation Iconoclastes en Anatolie.” Journal des Savants 2 (1976): 81-130. google scholar
61. Thierry, Nicole ve Michel Thierry. Nouvelles Eglises Rupestres De Cappadoce, Region Du Hasan Dağı. Paris: C. Klincksieck, 1963. google scholar
62. Von Bogyay, Thomas. “Deesis.” Reallexikon zur Byzantinischen Kunst. 2. cilt. Stuttgart: Anton Hiersemann, 1966, 1178-1186. google scholar
63. Walter, Christopher. “Two Notes on the Deesis.” Revue Des Etudes Byzantines 26 (1968): 311-336. google scholar
64. Wiegand, Theodor. Der Latmos. Berlin: Reimer Yayınevi, 1913. google scholar
65. Yaşar, Fatma. “Kapadokya Bölgesi Bizans Kiliselerinde Anastasis Sahneleri.” Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2019. google scholar