19. Yüzyıl Doğu Trakyası’nda Gayrimüslim Yapılarına İlişkin Bir Okuma: Tarihî-Mimari Arka Plan ve Koruma Sorunları

Öz

Osmanlı Devleti'nin çok kültürlü toplum yapısı, 19. yüzyıl başlarından itibaren yayılan milliyetçilik akımı sebebiyle çözülmeye başlamıştır. Tanzimat Fermanı’nın ilanıyla başlayan süreçte, özellikle Islahat Fermanı ile kültürlerarası eşitlik ilkesi vurgulanmış ve gayrimüslim cemaatler yeni haklar elde etmiştir. Bu çalışma, Tanzimat dönemi sonrasında Doğu Trakya bölgesinde inşa edilen ve tarihî süreçte farklı mimari düzenlerde biçimlenerek dinî, eğitim amaçlı ve yardımcı işlevlere sahip 19. yüzyıl gayrimüslim yapı gruplarına odaklanmaktadır. 

Çalışmanın temel amacı, söz konusu yapıların inşa süreçlerinin arka planındaki yasal çerçeveyi, süreçte rol alan kurum ve aktörleri ile birlikte ortaya koymak ve arşiv belgeleri ile ilk yapım sonrası durumlarını karşılaştırarak mimari özellikleri ve teknik bilgileri incelemektir. Çalışmada, Osmanlı arşiv belgeleri temel kaynak olarak kullanılmış, yapıların inşa süreçlerine ait vaziyet planları, kat planları, cephe çizimleri, izinler ve ilgili yazışmalar incelenmiştir. Ayrıca, kilise vakıflarına ait özel arşiv ve kütüphanelerde yürütülen araştırmaların yanı sıra, ilgili resmî ve yerel kurumsal arşivler de değerlendirmeye alınmıştır. Son olarak 19. yüzyıl gayrimüslim yapılarına ilişkin, özgün işlevlerini yitirdikten sonraki güncel kullanımları, mülkiyet bilgileri, yasal durumları ve restorasyon süreçleri değerlendirilmiş, bu doğrultuda bütüncül bir koruma yaklaşımının gerekliliği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Doğu Trakya
• Gayrimüslim Yapıları
• Yapım-Dönüşüm Süreci
• Koruma
• Mimarlık Tarihi

An Evaluation of Non-Muslim Buildings in the 19th Century Eastern Thrace: Historical-Architectural Background and Conservation Issues

Öz

The multicultural social structure of the Ottoman State began to unravel with the spread of nationalist movements in the early 19th century. Following the proclamation of the Tanzimat Edict, and particularly the Islahat Edict, the principle of intercultural equality was emphasized, granting new rights to non-Muslim communities. This study focuses on 19th-century non-Muslim building groups established in the Eastern Thrace region from the beginning of the Tanzimat period, shaped through diverse architectural forms that integrated religious, educational, and auxiliary functions. 

The primary aim of this study is to analyze the legal framework underlying the construction processes of 19th-century non-Muslim building groups, the institutions and actors involved, and the archival documents related to their designs by comparing these with their post-construction conditions to assess their architectural characteristics and technical features. In the study, Ottoman archive documents, including site plans, floor plans, facade drawings, permits, and related correspondences, served as the main source. The research also includes private archives and libraries of church foundations, as well as relevant official and local institutional archives. Finally, the study evaluates the contemporary functions, ownership status, legal protection state, and restoration processes of 19th-century non-Muslim buildings after they lost their original purposes, emphasizing the significance of a holistic conservation approach.

Anahtar Kelimeler

• Eastern Thrace
• Non-Muslim Buildings
• Construction-Transformation Process
• Conservation
• Architectural History

Kaynakça

1. Ağasyan, Hagop. Ադրիանապոլսոյ Հայ Գաղութը (Adrianapolsoy Hay Gaghutʿě). Filibe: Nor Tar Yayınevi, 1935. google scholar
2. Alemdar, Süheyl. “Osmanlı Devleti’nde Kiliselerin Tamiri ve İnşası (1839-1856).” Doktora tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2012. google scholar
3. Andreasyan, Hrand ve Ğugas P. İnciciyan. “Osmanlı Rumelisi Tarih ve Coğrafyası (Devam).” Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi 4-5 (2012): 101-152. google scholar
4. Andreasyan, Hrand ve Ğugas P. İnciciyan. “Osmanlı Rumelisi Tarih ve Coğrafyası.” Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi 2 (1974): 11-88. google scholar
5. Arakelian, Roy. Edirne (Adrianupolis) ve Ermeni Toplumu. İstanbul: Paros Yayıncılık, 2016. google scholar
6. Arslan Çinko, Merve. “Edirne’de Tarihî Bir Eğitim Yapısı: Bulgar Katolik Okulu ve Mimari Özellikleri.” Art-Sanat 21 (Ocak 2024): 69-102. Erişim 7 Haziran 2024. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1344027. google scholar
7. Arslan Çinko, Merve. “Kültür Varlıklarında İşlevsel Sürdürülebilirliğe Bir Örnek: Bir Osmanlı Eğitim Kurumu Olarak Edirne Ermeni Mekteplerinden Şehit Asım İlkokulu’na Doğru Değişimin Değerlendirilmesi.” III. Uluslararası Osmanlı İzleri Sempozyumu Bildiri Kitabı. Ed. Selin Arabulan, Banu Gökmen Erdoğan, Tuba Hatipler Çibik. Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları, 2012, 210-221. google scholar
8. Arslan Çinko, Merve. “Kültürel Mirasın Bir Bileşeni Olarak Eğitim Mirası: Trakya Eğitim Yapıları (1839-1923) ve Korunmalarına Yönelik Öneriler.” Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2023. google scholar

9. Bayatlı, Altay. Kuşbakışı Edirne −18. ve 19. Yüzyıla Ait Arşivler’den Edirne Haritaları ve Planları. Edirne: Edirne Belediyesi Yayınları, 2019. google scholar
10. Bozkurt, Gülnihal. Alman–İngiliz Belgelerinin ve Siyasi Gelişmelerin Işığı Altında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu (1839–1914). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996. google scholar
11. Çevik, Hikmet. Tekirdağ Tarihi Araştırmaları. İstanbul: Ahmet Sait Basımevi, 1949. google scholar
12. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Âli Evrak Daire Odası (BEO.), 3244/243231, 03 Muharrem 1326 [6 Şubat 1908]. google scholar
13. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Âli Evrak Daire Odası (BEO.), 3515/263596, 27 Safer 1327 [20 Mart 1909]. google scholar
14. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Daire Odası (BEO), 3009/225656, 26 Muharrem 1325 [11 Mart 1907]. google scholar
15. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Daire Odası (BEO), 3021/226552, 14 Safer 1325 [29 Mart 1907]. google scholar
16. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hariciye Nezareti İdare (HR.İD), 2043/42, 5 Kanun-i Evvel 1322 [12 Aralık 1906]. google scholar
17. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 107/10, 27 Şaban 1330 [11 Ağustos 1912]. google scholar
18. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 111-33, 15 Cemazeyilahir 1331 [22 Mayıs 1913]. google scholar
19. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 16/7, 17 Rabiulevvel 1313 [7 Eylül 1895]. google scholar
20. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 19/30, 30 Zilkade 1313 [13 Mayıs 1896]. google scholar
21. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 50/17, 23 Muharrem 1321 [21 Nisan 1903]. google scholar
22. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 50/17, 23 Safer 1302 [12 Aralık 1884]. google scholar
23. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 50/43, 13 Rabiulevvel 1321 [9 Haziran 1903]. google scholar
24. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 61/23, 16 Rabiulahir 1323 [20 Haziran 1905]. google scholar
25. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 69/5, 12 Şevval 1324 [29 Kasım 1906]. google scholar
26. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 76/28, 20 Zilhicce 1325 [24 Ocak 1908]. google scholar
27. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 77/18, 7 Muharrem 1326 [10 Şubat 1908]. google scholar
28. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 81/21, 13 Şevval 1326 [8 Kasım 1908]. google scholar
29. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 83/22, 26 Muharrem 1327 [17 Şubat 1909]. google scholar
30. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 95/37, 28 Cemazeyilahir 1328 [7 Temmuz 1910]. google scholar
31. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Dahiliye (İ.DH.), 1215/95123, 02 Rabiulevvel 1308 [16 Ekim 1890]. google scholar
32. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Dahiliye (İ.DH.), 961/75979, 20 Zilkade 1302 [31 Ağustos 1885]. google scholar
33. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Dahiliye (İ.DH.), 979/77360, 6 Cemazeyievvel 1303 [10 Şubat 1886]. google scholar
34. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Maarif (İ.MF.), 18/38, 03 Zilkade 1329 [26 Ekim 1911]. google scholar
35. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Sadaret Amedi Kalemi Evrakı (A.}.AMD.) 80/28, 23 Safer 1321 [21 Mayıs 1903]. google scholar
36. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Şûrâ-yı Devlet (SD.), 1929/24, 06 Safer 1318 [27 Mart 1901]. google scholar
37. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Şura-yı Devlet (ŞD.), 2654/31, 16 Muharrem 1313 [9 Temmuz 1895]. google scholar
38. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Şura-yı Devlet (ŞD.), 1932/24, 09 Zilkade [7 Şubat 1903]. google scholar
39. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), BOA, Şura-yı Devlet (ŞD.), 1941/12, 22 Zilkade 1325 [27 Aralık 1907]. google scholar
40. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Şura-yı Devlet (ŞD.), 1944/3, 23 Ramazan 1326 [19 Ekim 1908]. google scholar
41. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Şura-yı Devlet (ŞD.), 1953/34, 29 Zilkade 1330 [9 Kasım 1912]. google scholar
42. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Resmi Maruzat (Y.A.RES), 147/32, 28 Rabiulahir 1325 [10 Haziran 1907]. google scholar
43. Davison, H. Roderic. Reform in the Ottoman Empire 1856-1876. New Jersey: Princeton Üniversitesi Yayınları, 1963. google scholar
44. Demircan, Esranur ve Altay Bayatlı. “Turizmde Mimarlığın İzleri: “Arşiv Belgeleri Işığında Edirne İlindeki Azınlık Yapılarının Turizme Kazandırılmasına Yönelik Öneriler.” Cumhuriyetimizin 100. Yılında Edirne ve Turizm. Ed. Emel Gönenç Güler ve Başak Özyurt. Edirne: Trakya Üniversitesi Matbaası, 2023, 152-191. google scholar
45. Doğan, Cenk. “Tekirdağ Kent Merkezindeki Son Dönem Osmanlı Kamu Yapıları (XIX.-XX. yy.).” Yüksek Lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, 2016. google scholar
46. Ergin, Osman Nuri, Türk Maarif Tarihi. 2. cilt. İstanbul: Eser Matbaası, 1977. google scholar
47. Fortna, Benjamin C. Imperial Classroom: Islam, the State, and Education in the Late Ottoman Empire. Oxford: Oxford Üniversite Yayınları, 2002. google scholar
48. GeoPortOst. “Carte des Écoles et Églises du Vilayet d'Andrinople du Sandjak de Tchataldja et de la Partie Européenne du Vilayet de Constantinople (1908).” Erişim 20 Şubat 2022. http://geoportost.ios-regensburg.de/viewer/BV042751176. google scholar
49. Girit Üniversitesi Tarih ve Arkeoloji Bölümü Araştırma Faaliyetleri. “Dijital Rekonstrüksiyon-Temsili Arhigenya Enstitüsü Trakya Epivates’te (Selimpaşa).” Erişim 23 Temmuz 2020. “https://www.history-archaeology.uoc.gr/drastiriotites-kai-ereyna/ereynitiki-drastiriotita/psifiaki-anastilosi-anaparastasi-ton-archigeneion-kathidrymaton-epivaton-selimpasa/”,. google scholar
50. Gümüş, Dila M. “Edirne ’de Geç Dönem Osmanlı Mimarlığının İki Örneği: Rum Erkek Okulu ve Zapyon Rum Kız Okulu.” TÜBA-KED 31 (2025): 155-168. Erişim 7 Aralık 2025. https://doi.org/10.22520/tubaked.1564071. google scholar
51. Hanioğlu, M. Şükrü. A Brief History of the Late Ottoman Empire. New Jersey: Princeton Üniversitesi Yayınları, 2008. google scholar
52. Huşamadyan Osmanlı Ermeni Yaşamını Yeniden Kurma Projesi. “Rodosto/Tekirdağ-Kiliseler.” Erişim 02 Mayıs 2025. https://www.houshamadyan.org/tur/haritalar/edirne-vilayeti/tekirdag sancagi/din/kiliseler.html google scholar
53. Kevorkian, Raymond H. ve Paul B. Paboudjian. 1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler. İstanbul: Aras Yayıncılık, 2012. google scholar
54. Kiriazis, Konstantinos Ks. “Το Εν Αδριανουττολει Ελληνικον Γυμνασιον 1883 (To En Adrianoupólei Hellēnikón Gymnásion 1883).” Arheion Tou Thrakikou Laografikou Kai Glossikou Thisavrou 23 (1958): 362-368. google scholar
55. Konstantinis, George. “Η Εν Αδριανουπολει Ελληνικη Κοινοτησ (Hē En Adrianoupólei Hellēnikḗḗ Koinótēs).” Thrakika 19 (1944): 50-58. google scholar
56. Konstantinov, G. Kourtidou. “Τα Γραμματα Εισ Την Αδριανουττολιν Επι Τουρκοκρατιασ (1365-1912) (Ta Grámmata Eis Tēn Adrianóupolin Epí Turkokratías (1365–1912)).” Arxheion Tou Thrakikou Laografikou Kai Glossikou Thisavrou 40 (1939): 113-131. google scholar
57. Koyuncu, Nuran. Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Din ve Vicdan Hürriyetleri Bağlamında Mabedlerinin Hukuki Statüsü. Ankara: Adalet Kitabevi, 2014. google scholar
58. Kurt, Gülsüm. “Edirne’de Yıkılmaya Yüz Tutmuş Bir Yapı: İtalyan Kilisesi.” Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi 10 (1991): 77-78. google scholar
59. Levanten Miras Vakfı. “Edirneli Levantenler.” Erişim 12 Mart 2023. https://www.levantineheritage.com/levantines-of-edirne.html. google scholar
60. Macar, Elçin. “Edirne’nin Katolik Bulgarlarının Tarihteki Yeri.” Uluslararası Edirne’nin Fethi’nin 650. Yılı Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Ed. İbrahim Sezgin, Cengiz Fedakâr ve Hasan Demiroğlu. Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları, 2012, 185-192. google scholar
61. Millas, Herkül. “Rumlar.” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 6. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 1994, 360-368. google scholar
62. Nikolaidi, P. Nikou. Η Αδριανού μας (Ē Adrianú mas). Atina, 1993. google scholar
63. Onur, Oral. Edirne Ermeni Kolonisi. Edirne: Trakya Ofset, 1998. google scholar
64. Özil, Ayşe. “Ottoman Reform, Non-Muslim Subjects, and Constitutive Legislation: The Reform Edict of 1856 and the Greek General Regulations of 1862.” Narrated Empires: Perceptions of Late Habsburg and Ottoman Multinationalism. Londra: Palgrave Macmillan, 2021, 69-91. google scholar
65. Paçacıyan, Sarkis K. Յուշամատեան Ռոտոսթոյի հայերուն 1606-1922 (Rodosto Ermenileri). Beyrut: G. Doniguian Matbaası, 1971. google scholar
66. Sakkidu, Zoi. Σαραντης Αρχιγενης ο Εθνικος Ευεργετης και Οσια Παρασκευη Πολιουχος Επιβατων (Sarantis Archigenis, o Ethnikos Evergetis kai i Osia Paraskevi, Poliouchos Epivaton). Atina: Vartsos Basımevi, 1938 google scholar
67. Tekeli, İlhan ve Selim İlkin. Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim ve Bilgi Üretim Sisteminin Oluşumu ve Dönüşümü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1993. google scholar
68. Türk, Fahri. “Edirne Bulgar Cemaati ve Polonya Azınlık Okulu “Polak Mektep”.” Belleten 268 (2009): 705-720. Erişim 21 Kasım 2023. https://doi.org/10.37879/belleten.2009.705. google scholar
69. Valsamidis, Paschalis. “Η πυρκαϊά της Αδριανουπόλεως της 20ής Αυγούστου του 1905 και η μέριμna της Μητροπόλεως Αδριανουπόλεως για τον ελληνισμό της πόλεως : με βάση ανέκδοτο αρχειακό υλικό (Hē pyrkaiá tēs Adrianou póleōs tēs eikostḗḗs Augoústou tou 1905 kai hē Mérimna tēs Mētrópolēōs Adrianou póleōs gia ton Hellēnismó tēs póleōs: me básē anékdoto arkhēiakó hylikó).” Βαλκανικά Σύμμεικτα (Valkaniká Sýmmeikta) 11 (2000): 249-298. google scholar