Semanın Kültürel Yeniden Üretimi

Öz

Kökeni 8. yüzyıla kadar uzanan ve farklı anlam katmanları barındıran sema, 13. yüzyılda Mevlâna Celâleddin-i Rumî tarafından bir ayin biçimi olarak icra edilmiştir. Mevlâna’dan sonra kurumsallaşan Mevlevilik geleneğinde sema, dervişlerin manevi eğitiminde önemli bir rol oynamış, 15-16. yüzyıllarda belirli kurallar çerçevesinde Mevlevi ayini olarak icra edilmeye başlanmıştır. 1925’te tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasına ilişkin çıkarılan kanunla Mevlevi ayininin sürekliliği kesintiye uğramış, Mevlevilerin çabaları sonucunda kamu otoritesiyle uzlaşılarak, 1954 yılında Mevlâna’yı anma etkinlikleri kapsamında Konya’da yeniden Mevlevi ayini düzenlenmiştir. Sema, somut olmayan kültürel miras unsuru olarak icra edilmekle birlikte, zamanla turistik bir gösteri kimliğine bürünmüş, postmodern üretim biçimlerinin etkisiyle metalaşmıştır. Bu çalışmada semanın tarihî sürekliliği, kültürel yeniden üretim örneği olarak ele alınmıştır. Semanın ortaya çıkışından bugüne kadar geçirdiği dönüşüm çoklu durum çalışması deseniyle incelenmiş, tarihî, akademik ve güncel kaynaklar, gözlemler, görsel-işitsel materyaller gibi çeşitli bilgi kaynaklarına tematik analiz uygulanmıştır. Temalar belirlenirken kültürün beş boyutu -medeniyet, eğitim, sanat, din ve ekonomi- dikkate alınmıştır. Çalışmada kurumsallaşma, formasyon, patronaj, yeni dinî hareketler ve turizm gibi kategoriler, Mevlevilik, yüksek kültür tasavvufu, Mevlevi ayini, sema gösterisi ve postmodern üretim biçimleri gibi kodlar ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sema
• Mevlâna
• Mevlevilik
• Kültürel Yeniden Üretim
• Somut Olmayan Kültürel Miras

Cultural Reproduction of Sema (Whirling Dervishes)

Öz

Tracing its origins back to the 8th century and encompassing multiple layers of meaning, the practice of sema was embraced by Mawlana Jalal al-din Rumi in the 13th century as a ritual. After Mawlana, within the institutionalized tradition of Mawlawiyya, sema became a key instrument for the spiritual education of dervishes. By the 15th and 16th centuries, it had taken the form of the Mawlawi ritual performed according to specific rules. The 1925 law that banned tekkes, zawiyas, and tombs interrupted the continuity of the Mawlawi ceremony. Through the efforts of the Mawlawis and an agreement reached with the public authorities, the ritual was held in Konya in 1954 as part of the events commemorating Mevlâna. It is still performed as an intangible cultural legacy, but the postmodernism process has made it a touristy spectacle and commodified it. This study approaches the historical continuity of sema as an instance of cultural reproduction. The transformation of the sema from its origins to its current state has been examined through a multiple-case study design. A thematic analysis was conducted using various types of data sources, including historical, academic, and contemporary sources, as well as observations and audiovisual materials. In determining the themes, five dimensions of culture -civilization, education, art, religion, and economy- were considered. This study revealed categories such as institutionalization, formation, patronage, new religious movements, and tourism, as well as codes including Mawlawiyya, high-cultural mysticism, Mawlawi ritual, sema performance, and postmodern forms of production.

Anahtar Kelimeler

• Sema
• Mawlana
• Mawlawiyya
• Cultural Reproduction
• Intangible Cultural Heritage

Kaynakça

1. Acar, Sibel. “Konstantinopolis Nasıl Görülür: On Dokuzuncu Yüzyıl Seyahatnamelerinde ve Rehber Kitaplarında İstanbul.” İdeal Kent 8/22 (2017): 665-691. google scholar
2. Adorno, Theodor W. Kültür Endüstrisi: Kültür Yönetimi. Çev. Nihat Ülner, Mustafa Tüzel ve Elçin Gen. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011. google scholar
3. Ağaoğlu, Yavuz Selim. “Hz. Mevlâna’yı Anma Törenleri.” Akademik Sayfalar 14/33 (2014), 516-518. google scholar
4. Ağaoğlu, Yavuz Selim. Neyzen Selâmi Bertuğ’un Anılarından Belgelerle Hazret-i Mevlâna’yı Anma Törenleri (1942-1974). Konya: Ömür Matbaacılık, 2013. google scholar
5. Akbaş, Dilşad Nağme. “Kültür Endüstrisi Bağlamında Mevlana’nın Yeniden Üretimi.” Yüksek lisans tezi, Doğuş Üniversitesi, 2016. google scholar
6. Akdoğan, Bayram. “İsmail-i Ankaravî’nin Hüccetü’s-Sema’ Adlı Eserine Göre Mûsîki Anlayışı.” Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, 1991. google scholar
7. Akgündüz, Murat. “Mevlevilik ve Osmanlı Padişahları.” Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 (2007): 37-44. google scholar
8. Akmaz, Abdullah ve Metin Sürme. “Somut Olmayan Kültürel Miras Kapsamında Mevlevi Sema Törenleri.” Asos Journal: The Journal of Academic Social Science 84 (2018): 425-431. 10.16992/ASOS.14391 google scholar

9. Aksüt, Seda. “Mevlevi Sema Törenlerinin Kültürel ve Ekonomik Değerleri Arasındaki Gerilimin Tezahürleri.” RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 35 (2023): 686-702. https://doi.org/10.29000/rumelide.1346232 google scholar
10. Aksüt Çobanoğlu, Seda. “İstanbul’daki Mevlevi Sema Törenlerinin Kültür Ekonomisi Bağlamında Değerlendirilmesi.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2022. google scholar
11. Aksüt Çobanoğlu, Seda. “Mevlevi Sema Törenlerinin Korunması Sürecinde Bir Risk Faktörü Olarak Bağlamından Koparma.” Mevlevilik, Mevlana ve Şeyh Galip Üzerine İncelemeler. Ed. Mücahit Kaçar, Ömer Arslan ve Yasemin Karakuş. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 2020, 1-19. google scholar
12. Akter, Erdem İlgi. “Gelenek Kurguları: Türkiye’de 2000’lerin Başlarında Tasavvuf Musîkisi Kültürel Üretim Alanı.” Doktora tezi, Yeditepe Üniversitesi, 2015. google scholar
13. Akyol, Mevlüt ve Ferit Arıca. “Turizm Destinasyonlarında Sosyal Medya Kullanımı: #Turkeyholiday Etiketi ile Kullanıcıların Oluşturduğu İçerik.” Journal of Tourism Theory and Research 2 (2016): 98-111. https://doi.org/10.24288/jttr.279182 google scholar
14. Alpöz, Ahmet ve Ender Ergün. Hz. Mevlanâ ve Mevlevi Ayinleri. İstanbul: Milliyetçiler Derneği Neşriyatı, 1967. google scholar
15. Altay, Devrim. Semazen. İstanbul: Alter Yayınları, 2014. google scholar
16. Antonie, Jean. Du Loir’in Les Voyages du sieur Du Loir. Paris: Chez Gervais Vlovzier, 1654. google scholar
17. Armutlu, Sadık. “Şem’u Pervâne.” TDV İslam Ansiklopedisi. 38. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010, 495-497. google scholar
18. Apaydın, H. Yunus. “Musiki.” TDV İslam Ansiklopedisi. 31. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020, 261-263. google scholar
19. Arpaguş, Sâfi. “Hüccetü’s-Sema’: XVII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Musiki, Sema’ ve Devrân Hakkındaki Dinî Tartışmalar ve İsmâil Ankaravî’nin Sema’ Müdâfaası.” Marife 7/3 (2007): 369-399. https://doi.org/10.5281/zenodo.3343865 google scholar
20. Artam, Goncagül. Osmanlı Devleti’nde Mevlevi Tarikatı’nın Klasik Öncesi Dönemi. İstanbul: Tarih Encümeni Yayınları, 2007. google scholar
21. Aslışen, Mehmet. “Postmodern Süreçte Kitsch Olgusu.” Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2006. google scholar
22. Atasoy, Nurhan. Derviş Çeyizi: Türkiye’de Tarikat Giyim-Kuşam Tarihi. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2015. google scholar
23. Atlıhan, Fatma. “On Altıncı Yüzyılda Osmanlı Devlet Yapısında Mevlevilik.” İlâhiyât: Akademik Araştırmalar Yıllığı 1 (2018): 29-43. https://isamveri.org/pdfdrg/G01657/2018_1/2018_1_ATLIHAN.pdf google scholar
24. Ay, Resul. Anadolu’da Derviş ve Toplum: 13-15. Yüzyıllar. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2008. google scholar
25. Ayas, Mehmet. “Sema ve Devrân Ritüellerinin Tasavvufî Eğitimdeki Yeri ve Musikinin Din Eğitiminde Değerlendirilmesi.” Sosyal Bilimler Dergisi 8/15 (2018): 20-38. google scholar
26. Ayas, Onur Güneş. “Klasik Türk Müziği Geleneğinde Süreklilik ve Değişim: Erken Cumhuriyet Dönemi Müzikte Batılılaşma Politikalarına Karşı Uyum ve Direnç Örüntüleri.” Doktora tezi. İstanbul Üniversitesi, 2013. google scholar
27. Aydemir, Feride. “Popüler Kültürde Mistik Motifler: Bir Anlatı, Tüketim ve Gösteri Alanı Olarak Tasavvuf.” Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, 2017. google scholar
28. Aydeniz, Hüsnü. “Din-Sanat İlişkisi ve Bunun Somut Bir Yansıması Olarak Mevlevi Sema Ayini.” Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32 (2009): 35-51. google scholar
29. Bademci, Fikret. “Mevleviliğin Somut ve Somut Olmayan Kültürel Mirasının Bütünleşik Korunması: Konya Örneği.” Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi, 2018. google scholar
30. Bardakçı, Murat. “Döner Sermayeler.” Habertürk, 11 Mayıs 2011. Erişim 14 Ocak 2021. https://www.haberturk.com/yazarlar/murat-bardakci/629413-doner-sermayeler. google scholar
31. Barker, Eileen. “New Religious Movements: Their Incidence and Significance.” New Religious Movements: Challenge and Response. Ed. Bryan Wilson ve Jamie Cresswell. Londra: Routledge Yayınevi, 1999, 1-25. google scholar
32. Bayraktar, Sevi. “Ziya Azazi’s Dervish In-Progress and Contested Choreographies of ‘Whirling’ in Turkey.” Dance, Movement and Spiritualities 3/3 (2016): 279-295. https://doi.org/10.1386/dmas.3.3.279_1 google scholar
33. Baysal, Büşra. “Somut Olmayan Kültürel Mirası Korunması Sözleşmesi Çerçevesinde Mevlevi Sema Törenleri.” Doktora tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, 2023. google scholar
34. Baytar, Ilona ve İlkay Canan Okkalı. “Gelenekten Beslenen Modernlik: İbrahim Çallı ve Mevleviler Serisi.” Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 26/44 (2020): 126-137. https://doi.org/10.32547/ataunigsed.659286 google scholar
35. Behar, Cem. Osmanlı/Türk Musikisinin Kısa Tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2019. google scholar
36. Behar, Cem. Klasik Türk Musikisi Üzerine Denemeler. Ankara: Bağlam Yayıncılık, 1987. google scholar
37. Behar, Cem. “The Show and the Ritual: The Mevlevi Mukabele in Ottoman Times.” Medieval and Early Modern Performances in the Eastern Mediterranean. Ed. Arzu Öztürkmen ve Evelyn Birge Vitz. Turnhout: Brepols Yayınları, 2014, 515-533. google scholar
38. Berman, Marshall. Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor. Çev. Ümit Altuğ ve Bülent Peker. İstanbul: İletişim Yayıncılık, 1994. google scholar
39. Beyatlı, Yahya Kemâl. Kendi Gök Kubbemiz. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 1998. google scholar
40. Binbaş, İlker Evrim. “Tasavvuf ve Musiki-Mevlevilik ve Bektaşilikte Sema’.” Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi, 1997. google scholar
41. Binbaş, İlker Evrim. “Music and Samā’ of the Mavlaviyya in the Fifteenth and Sixteenth Centuries: Origins, Ritual and Formation.” Sufism, Music and Society in Turkey and the Middle East. Ed. Elizabeth Özdalga, Anders Hammarlund ve Tord Olsson. İstanbul: İsveç Araştırma Enstitüsü, 2001, 67-80. google scholar
42. Bişkin, Ferdi ve Seda İdikut-Şahin. “Destinasyon Tanıtım Aracı Olarak Etkinliklerin Tekrar Ziyaret Etme Niyeti Üzerindeki Etkisi: Şeb-i Arus Örneği.” Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 14/1 (2021): 303-316. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.715077 google scholar
43. Bölükbaşı, Adem. “Türkiye’de Bir Popüler Kültür Alanı Olarak Tasavvuf: Mevlânâ ve Mevlevilik Örneği.” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2011. google scholar
44. Braun, Virginia ve Victoria Clarke. Psikolojide Tematik Analizin Kullanımı. Çev. Süleyman Nihat Şad, Niyazi Özer ve Abdullah Atli. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi 7 (2019): 873-898. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.7c.2s.17m google scholar
45. Can, Mine. “Ülkemizdeki Turistik El Sanatı Ürünlerin Kitsch Kavramı Açısından Değerlendirilmesi.” International Multidisciplinary Conference (IMUCO)’ta sunulan bildiri, Antalya, 21-22 Nisan 2016. google scholar
46. Ceyhan, Semih. “Sema.” TDV İslam Ansiklopedisi. 36. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009, 455-457. google scholar
47. Ceyhan, Semih. “Vârid.” TDV İslam Ansiklopedisi. 42. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 519-520. google scholar
48. Chevalier, Jean. Sufilik. Çev. Ahmet Kotil. İstanbul: İletişim Yayınları, 1993. google scholar
49. Coufopoulos, Demetrius. A Guide to Constantinople. Londra: Adam and Charles Black, 1895. google scholar
50. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. Çev. Mesut Bütün ve Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2013. google scholar
51. Cuche, Denys. Sosyal Bilimlerde Kültür Kavramı. Çev. Turgut Arnas. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 2013. google scholar
52. Çavuşoğlu, Semiramis. “Kadızâdeliler.” TDV İslam Ansiklopedisi. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001, 100-102. google scholar
53. Çelebi, Celâleddin. “Çelebi Efendi.” TDV İslam Ansiklopedisi. 8. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993, 261-262. google scholar
54. Çelebi, Celâleddin. Hazret-i Mevlâna’da Akıl-Vuslat-Kadın-Yunus-Gönül-Hicret-Musiki ve Sema. Konya: Konya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü, 1996. google scholar
55. Çelebi, Âsaf Hâlet. Om Mani Padme Hum. İstanbul: Adam Yayınları, 1983. google scholar
56. Çıpan, Mustafa. Pîr-i Sânî Mehmed Çelebi. İstanbul: Tasavvuf ve Musiki Araştırmaları Derneği, 2022. google scholar
57. Çıpan, Mustafa. “Sema: Arşa Kanat Çırpanların Aşkı.” Mevlâna Ocağı. Ed. Mehmet Bayyiğit. Konya: Kombassan Vakfı, 2007, 151-162. google scholar
58. Çiçek, Merve. “Konya’nın Kültürel Markalaşma Süreci: Tur Şirketleri Üzerine Bir Araştırma.” Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, 2017. google scholar
59. Çiftçi, Fethullah. “Kadızâde Mehmed Efendi Mebhas-ı Îmân (Dil İncelemesi-Tenkitli Metin-Dizin).” Doktora tezi, Dicle Üniversitesi, 2019. google scholar
60. Çizmeci, Hasret Esra. “Performing Sufi Living in Contemporary Turkey.” Doktora tezi, Roehampton Üniversitesi, 2015. google scholar
61. de Ferriol, Marquis. Recueil de Cent Estampes Représentant Différentes Nations du Levant. Paris: Basan, 1715. google scholar
62. Değirmenci, Koray. “Turkish World Music: Multiple Fusions and Authenticity.” Doktora tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 2008. google scholar
63. Dellaloğlu, Besim F. Poetik ve Politik: Bir Kültürel Çalışmalar Ansiklopedisi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2020. google scholar
64. Demirarslan, Deniz. “Mekân Tasarım Özellikleri Açısından Gelibolu Mevlevihanesi.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 72 (2014): 43-67. https://doi.org/10.12973/hbvd.72.132 google scholar
65. Demirci, Mustafa. “Sema’ Risâleleri.” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 1996. google scholar
66. Doğruöz, Muattar Demet. “Distribution of Mevlevi Rites (Ayins) by Centuries.” İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi 6/14 (2016): 1-13. google scholar
67. D’ohsson, Ignatius M. Tableau Général de l’Empire Othoman. 2. cilt. Paris: De l’imprimerie de Monsieur, 1790. google scholar
68. Duran, Sevde. “Farklı Zamanlarda Yazılmış Sema Risâlelerinin Mukayeseli Analizi.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2021. google scholar
69. During, Jean. “Sama.” The Encyclopedia of Islam. 8. Ed. Clifford E. Bosworth. Leiden: E. J. Brill, 1995. google scholar
70. Durmuş, Ali. “Kadızâdeliler ile Halvetîler Arasında Sema-Deverân Tartışmaları ve Kadızâdelilerin Deverân Aleyhtarlığının Altında Yatan Sebeplerin Mezhebî-Tasavvufî Aidiyetleri Açısından Analizi.” Kalemname 6/11 (2021): 34-64. google scholar
71. Duru, Rıza. Mevleviname: Çeviri Metinler ve Resimlerle Batılı Seyahatnamelerinde Mevlevilik. Konya: Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, 2012. google scholar
72. Dülger, Yusuf. “Ahmed B. Muhammed Et-Tûsî El-Gazzâlî ve Niyâzî-i Mısrî’nin Sema Risâleleri.” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 1998. google scholar
73. Ebu’l-Kâsım Tafazzulî. Mevlânâ Dergâh’ında Dervişlerin Semaı. Çev. Ahmet Çelik. İstanbul: Beyza Kitap, 2007. google scholar
74. Ebû Nasr Serrâc Tûsî. el-Lümaʿ: İslâm Tasavvufu. Çev. H. Kamil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2012. google scholar
75. Eflâkî, Ahmed. Ariflerin Menkıbeleri. Çev. Tahsin Yazıcı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1995. google scholar
76. Elias, Jamal J. “Mevlevi Sufis and the Representation of Emotion in the Arts of the Ottoman World.” Affect, Emotion, and Subjectivity in Early Modern Muslim Empires. Ed. Kishwar Rizvi. Leiden: Brill, 2018. google scholar
77. Enver, Ali. Mevlevi Şâirler – Semahâne-i Edeb. Haz. Tahir Hafızoğlu. İstanbul: İnsan Yayınları, 2010. google scholar
78. Erdoğan, Mustafa. “Hz. Mevlana’ya Nispet Edilen Sema Gazelinin Abdülbâkî Dede Tarafından Şerhi: Tuhfetü’s-Sami’în.” IV. Uluslararası Mevlâna Sempozyumu Bildirileri. Ed. Ali Temizel, Nurgül Sucu ve Selman Karadağ. Konya: Selçuk Üniversitesi Mevlâna Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, 2017, 217-228. google scholar
79. Erguner, Kudsi. Ayrılık Çeşmesi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002. google scholar
80. Erler Film Türker İnanoğlu. “Gönülden Gönüle.” Youtube. 22 Mart 2019. https://youtu.be/Uj_00zY0Dvo?t=3438 google scholar
81. Erzi, Mesut. “İbn Teymiyye’nin Tasavvufa Bakışı.” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2014. google scholar
82. Feldman, Walter. Osmanlı’da Mevleviliğin Kültürel Tarihi. Çev. Orhan Düz. İstanbul: Fol Kitap, 2022. google scholar
83. Ferhatoğlu, Filiz ve Esra Akpınar. “Günümüz Türk Romanlarında Sufizm Öğretilerinin Kullanılması.” International Journal of Social and Economic Sciences 2/1 (2012): 47–58. https://ijses.org/index.php/ijses/article/view/49 google scholar
84. Fındıklar, Çiğdem. “The Role of Festivals in Urban Identity: A Study on the Relationship Between Perception and Experience of Place: Case of Şeb-i Arus.” Yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 2017. google scholar
85. Gargu Karadeniz, Hatice. “Ebû Abdurrahman Es-Sülemî ve Tasavvufî Görüşleri.” Doktora tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, 2022. google scholar
86. Getty Research Institute Digital Collections. “Dervishes and Musicians.” Erişim 15 Mayıs 2024. https://rosettaapp.getty.edu/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3428027 google scholar
87. Getty Research Institute Digital Collections. “Derviches Tourneurs.” Erişim 15 Mayıs 2024. https://rosettaapp.getty.edu/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE2905680 google scholar
88. Gölpınarlı, Abdülbâki. 100 Soruda Türkiye’de Mezhepler ve Tarikatler. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1969. google scholar
89. Gölpınarlı, Abdülbaki. Mevlâna’dan Sonra Mevlevilik. İstanbul: İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 1983. google scholar
90. Gölpınarlı, Abdülbaki. Mevlevî Âdâb ve Erkânı. İstanbul: Yeni Matbaa, 1963. google scholar
91. Gülek, Nermin. “Mevlevi Ayinlerinde Kullanılan Usûller ve Kullanılış Sebepleri.” Sanatta Yeterlik Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 1996. google scholar
92. Gür, Hande. “Contemporary Mevleviye in Turkey from the Perspective of New Religious Movements: New Mevlevis of Istanbul and Konya.” Yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 2018. google scholar
93. Güray, Cenk. “Abdalân-ı Rûm Topluluklarının İnanç Gelenekleri Üzerinden Semah İbadetinin Temellerine Bir Bakış.” Hünkâr: Alevilik Bektaşilik Akademik Araştırmalar Dergisi 2 (2014): 5-14. http://doi.org/10.15246/hunkar10. google scholar
94. Gürer, Betül ve Hamide Ulupınar. “Tasavvufî Sembolizm Açısından Mevlevi Sema Ayini.” İlahiyat Tetkikleri Dergisi 59/1 (2023): 110-119. https://doi.org/10.5152/ilted.2023.23338 google scholar
95. Gürer, Dilaver. “Osmanlılar'da Sema, Devran ve Raks Tartışmaları.” Tasavvuf 26 (2010), 1-25. google scholar
96. Güvenç, Bozkurt. Kültür ve İnsan. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1979. google scholar
97. Güzel, Abdurrahman. “Niyazi-i Mısrî’nin Gözden Kaçan Bir Eseri: Risâle-i Devriye.” Türk Kültürü Araştırmaları 17-21/1-2 (1983): 121-139. google scholar
98. Haksever, Ahmet Cahid. Modernleşme Sürecinde Mevleviler ve Jön Türkler. İstanbul: H Yayınları, 2009. google scholar
99. Hepsiburada. “Semazen.” Erişim 13 Temmuz 2026. https://www.hepsiburada.com/ara?q=semazen google scholar
100. Hidayetoğlu, A. Selâhaddin. “Mevlevi Ayini Sema’-Mukâbele.” Semazen. Erişim 10 Eylül 2024. https://www.semazen.net/Mevlevi-Ayini-sema-mukabele/ google scholar
101. Hoş, Mehmet. “İslam Hukukunda Müzik.” Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi, 2017. google scholar
102. Hurban, Hedy. “Dervish Sound Dress; An Investigation of Wearable Technology Using Computer Music and Haptic Mechanisms for Live Performance.” Yüksek lisans tezi, Plymouth Üniversitesi, 2019. google scholar
103. Hurban, Hedy. “A Performative Framework for Exploring Traditional Whirling Dervish Movement and Flamenco Dance Through Augmented Digital Media and Wearable Technology.” Doktora tezi, Plymouth Üniversitesi, 2024. google scholar
104. Hücvirî. Hakikat Bilgisi. Çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014. google scholar
105. Hüseyni, Seyid Muhammed Taki ve Ubeydullah Sezikli. “Hazîn-i Lâhîcî’nin Fevâidü’s Sema’ Adlı Eseri ve Sema’a Bakışı.” Turkish Academic Research Review 6/5 (2021): 1605-1623. https://doi.org/10.30622/tarr.1017628 google scholar
106. Işık, Fatih Şahin. Ateşin Aşkı: Semazeni Öldürmek. İstanbul: Uğur Tuna Yayınları, 2014. google scholar
107. İbn Arabî. Fütuhât-ı Mekkiye. 2. Cilt. Çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2007. google scholar
108. İnalcık, Halil. Şair ve Patron: Patrimonyal Devlet ve Sanat Üzerine Sosyolojik Bir İnceleme. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2003. google scholar
109. İpşirli, Mehmet. “Çelebi.” TDV İslam Ansiklopedisi. 8. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993, 259. google scholar
110. İsmâil b. Muhammed el-Aclûnî. Keşfü'l Hafa. Çev. Mustafa Genç. İstanbul: Beka Yayınları, 2019. google scholar
111. Jacobs, Philip. “Remembering Dr. Roles.” The Study Society. Erişim 25 Ekim 2024. https://www.studysociety.org/dr-roles/ google scholar
112. Jameson, Fredric. Postmodernizm ya da Geç Kapitalizmin Kültürel Mantığı. çev. Nuri Plümer ve Abdülkadir Gölcü. Ankara: Nirengi Kitap, 2008. google scholar
113. Jean-François Lyotard. The Postmodern Condition: A Report on Knowledge. çev. Geoff Bennington ve Brian Massumi. Manchester: Manchester Üniversitesi Yayınları, 1984. google scholar
114. Kafadar, Cemal. “The New Visibility of Sufism in Turkish Studies and Cultural Life.” The Dervish Lodge: Architecture, Art, and Sufism in Ottoman Turkey. Ed. Raymond Lifchez. Kaliforniya Üniversitesi, 1992. google scholar
115. Kaim, Agnieszka Aysen. “Sema Ceremony – Between Ritual and Performance.” Acta Asiatica Varsoviensia 25 (2012): 147-146. google scholar
116. Karamustafa, Ahmet T. Tasavvufun Oluşumu. Çev. Nagihan Doğan. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2020. google scholar
117. Karamustafa, Ahmet T. “Early Sûfîsm in Eastern Anatolia.” Classical Persian Sûfîsm From lts Origins to Rumî. Ed. Leonard Lewisohn. New York: Khaniqahi Nimetullahi Yayınları, 1993. google scholar
118. Kaya, Nevzat. “Ders: Modernizm.” Youtube. Erişim 10 Eylül 2021. https://www.youtube.com/watch?v=l7P3Q-Z5sQs. google scholar
119. Kaygusuz, İbrahim. “Bir Dinî Grup Olarak Mevleviler (Sosyolojik Bir Araştırma: Konya Örneği).” Doktora tezi. Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta, 2019. google scholar
120. Kemikli, Bilal. “Türk Tasavvuf Edebiyatında Risale-i Devrân ve Sema’ Türü ve Gaybî’nin Konuya İlişkin Görüşleri.” Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 37/1 (1997): 443-460. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr.&midno=18845625&Dergivalkod=0039&YayinTarihi=1997&Cilt=XXXVII google scholar
121. Kemiksiz, Mehmet. “Sema’ ve Devrân Risâlesi.” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 1997. google scholar
122. Kountouriotis, Pavlos. “Techniques of Training Pain in Performance Somatic Practices and Altered States of Consciousness.” Doktora tezi, Roehampton Üniversitesi, 2017. google scholar
123. Kökçü, Engün. Aşka Açılan Kanatlar. İstanbul: Akis Kitap, 2012. google scholar
124. Köprülü, Mehmet Fuat. Türk Edebiyatı’nda İlk Mutasavvıflar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991. google scholar
125. Kur’an Meâli. “Mealler.” Erişim 14 Ocak 2026. https://www.kuranvemeali.com/ google scholar
126. Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil). İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları, 2002. google scholar
127. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Mevlevilik ve Sema Törenleri Hakkında Genelge.” Erişim 17 Kasım 2025. https://teftis.ktb.gov.tr/TR-264305/mevlevilik-ve-sema-torenleri-hakkinda-genelge.html. google scholar
128. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Mevlevilik ve Sema Törenleri Hakkında Genelge.” Erişim 17 Kasım 2025. http://teftis.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/44706,06-haziran-2013-sayili-yazi.pdf?0. google scholar
129. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Ayin-i Şerif Hakkında Genelge.” Erişim 17 Kasım 2025. https://karaman.ktb.gov.tr/TR-181662/ayin-i-serif-hakkinda-genelge.html google scholar
130. Lewis, Franklin D. Rumî: Past and Present, East and West. Oxford: Oneworld Yayınları, 2008. google scholar
131. Madelung, Wilferd. Zeydilik ve Tasavvuf. Çev. Salih Çift. Bursa: Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi, 2000. google scholar
132. Malinowski, Bronisław. Bilimsel Bir Kültür Teorisi. Çev. Saadet Özkal. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 1992. google scholar
133. Marshall, Gordon. “Kurumsallaşma.” Sosyoloji Sözlüğü. Çev. Osman Akınhay ve Derya Kömürcü. Ankara: Bilim Sanat Yayınları, 1999. google scholar
134. Marx, Karl ve Friedrich Engels. Komünist Manifesto. Çev. Nail Satılgan. İstanbul: Yordam Kitap, 2014. google scholar
135. Massignon, Louis. Essay on the Origins of the Technical Language of Islamic Mysticism. Çev. Benjamin Clark. Indiana: Notre Dame Üniversitesi Yayınları, 1997. google scholar
136. Mete, Ayşegül. “Mevlevi Musikişinaslar (XVIII. Yüzyıl).” Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38 (2018): 165-199. https://doi.org/10.17335/sakaifd.470936. google scholar
137. Mevlânâ Celâleddin. Dîvân-ı Kebîr. 1-6. Haz. Abdülbâki Gölpınarlı. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1957. google scholar
138. Muhammed ibn Münevver. Tevhidin Sırları. Çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2004. google scholar
139. Nisbet, Hugh Barr. German Aesthetic and Literary Criticism: Winckelmann, Lessing, Hamann, Herder, Schiller, Goethe. New York: Cambridge Üniversitesi Yayınları, 1985. google scholar
140. NTV. “ABD Başkanlarının Türkiye Ziyaretleri.” 6 Nisan 2009. Erişim 20 Kasım 2021. https://www.ntv.com.tr/galeri/turkiye/abd-baskanlarinin-turkiye-ziyaretleri,SvLWkJWboEOUUN_v7bFi9Q google scholar
141. NuLook Production. “Water Diviner.” YouTube. 9 Şubat 2024. https://youtu.be/TcgatGQHkTU?t=4683 google scholar
142. Oğuzdeğer, Mehmet Selçuk. “Kültürel Performans Bağlamında Mevlevi Sema Törenleri.” Yüksek lisans tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2024. google scholar
143. Okay-Köse, Tuğba. “Şehir Markalama: Konya Örneği.” Yüksek lisans tezi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, 2014. google scholar
144. Orak, Muhammet Ali. “Üç Çeyrek Asırda Hz. Mevlâna’yı Anma Törenleri-I.” Akademik Sayfalar 33 (2014): 518-528. google scholar
145. Orhan, Fatih. “Gınâdan Sema’ya: Fakihlerin Tasavvuf Musikisine Bakışı.” Hitit İlahiyat Dergisi 20/2 (2021): 806-833. https://doi.org/10.14395/hid.979226 google scholar
146. Önder, Mehmet. Yüzyıllar Boyunca Mevlevilik. Ankara: Dönmez Yayınları, 1992. google scholar
147. Öngören, Reşat. “Osmanlılar Döneminde Sema ve Devrân Tartışmaları.” Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırmalar Dergisi 25 (2010): 123-132. google scholar
148. Özbek, Caner ve Ümit Kubilay Can. “Elektronik Müzikte Kültürel Melezlik Olgusu: DJ İpek ve Mercan Dede Örnekleri.” Kesit Akademi Dergisi 7/27 (2021): 146-159. https://doi.org/10.29228/kesit.51051 google scholar
149. Özcan, Nuri. “Dârülelhan.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 8. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993, 518-520. google scholar
150. Özcan, Nuri. “Mevlevi Ayini.” TDV İslam Ansiklopedisi. 29. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004, 464-466. google scholar
151. Özdengül, Faik, Aysu Şen, Hande Küsen, Behiye Nur Karakuş, Mehmet Sinan İyisoy, Suray Pehlivanoğlu, Feyza Kostak, Melda Pelin Yargıç ve Murat Cenk Çelen. “Sleep, Anxiety and Neurotrophic Factors in Whirling Dervishes.” Mevlâna Medical Sciences 2/3 (2022): 99-104. google scholar
152. Özilhan-Özbey, Derya ve Hacı Halil Başer. “Kent Marka İmajı Oluşumunda Etkili Unsurların Önem ve Yeterlilik Derecelerinin Konya Açısından İncelenmesi.” Journal of International Social Research 8/39 (2015): 929-932. google scholar
153. Özsoy, Hakkı. “Semanın Hakikati.” Dünya Mevlâna Vakfı. Youtube. 12 Ekim 2022. https://www.youtube.com/watch?v=eWV0kMDwunE google scholar
154. Pacalioglu, Yasemin. “The Aftermath of Defining “Authenticity” as Discourse: The Case of the Mevlevi Sema Ceremony.” NEXT 6 (2019): 1-17. https://doi.org/10.33011/next.v6i.113. google scholar
155. Rossi, Ettore. “Çelebi Kelimesi Hakkında Ebû’s-Su’ûd’a Atfedilen Bir Fetva.” Belleten 11 (1954): 11-14. google scholar
156. Sağlam, Burcu. “How Does Prohibition Stop Working? The Visibility and Legitimacy of Mevlevi Ceremonies in Modern Turkey.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi, 2017. google scholar
157. Saldana, Jonny. Nitel Araştırmacılar İçin Kodlama El Kitabı. Çev. Aysel Tüfekçi-Akcan ve Süleyman Nihat Şad. Ankara: Pagem Akademi, 2019. google scholar
158. Saylan, Betül. “Mevlâna Âilesi ve Mevlevilik’te Çelebilik Makâmı-Sefîne-i Nefîse-i Mevleviyân Örneği.” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2013. google scholar
159. Schimmel, Annemarie. “Sema’-i Semavi.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/3 (1954): 19-22. google scholar
160. Silverstein, Brian. “Sufism and Modernity in Turkey: From the Authenticity of Experience to the Practice of Discipline.” Sufism and the ‘Modern’ in İslam. Ed. Martin Van Bruinessen ve Julie Day Howell. Londra: I.B. Tauris Yayıncılık, 2007. google scholar
161. Soylu-Bağçeci, Fulya, Oya Levendoğlu-Öner ve Cenk Güray. “Kültürel Bir Mirasın Dönüşümü: Osmanlı’nın Derviş Musikişinaslarından Günümüzün Profesyonel Ayin İcracılarına.” Rast Müzikoloji Dergisi 1 (2019): 1943-1958. https://doi.org/10.12975/pp1943-1958. google scholar
162. Soylu-Bağçeci, Fulya, Oya Levendoğlu-Öner ve Cenk Güray. “Mevlevi Ayin Geleneğinin Temsilinde Anlamsal Bir Dönüşüm.” Uluslararası Müzik ve Bilimler Sempozyumu Bildirileri. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınevi, 2019. google scholar
163. Soylu-Bağçeci, Fulya ve Mücahit Özdemir. “Divân-ı Kebîr’de Yer Alan Rebap Çalgısına Yönelik Metaforların Hermeneutik Açıdan İncelenmesi.” Rast Müzikoloji Dergisi 10/1 (2022): 1-26. https://doi.org/10.12975/rastmd.20221011 google scholar
164. Soyyer, A. Yılmaz. Mevlevi. İstanbul: Post Yayın Dağıtım, 2016. google scholar
165. Starkey, Janet. “Sources of Inspiration: Jean-Baptiste Vanmour and Other Artist-Travellers in Ottoman Lands.” Journeys Erased by Time. Ed. Neil Cooke. Oxford: Archaeopress Yayınları, 2019. google scholar
166. Stewart, Courtney. “(R)evolutions in Dress and Ritual: Mevlevi Garments and Cultural Objects.” Yüksek lisans tezi, Bard Collage, 2010. google scholar
167. Storia del Cinema, “Firtz Lang: Destiny (1921),” Youtube, 31:33, 21 Eylül 2017 https://youtu.be/LkfnJuB6DLk?t=1873 google scholar
168. Sultan Veled. Tercüme-i İntihânâme-i Sultan Veled. Haz. Hülya Küçük. Çev. İbrahim Hakkı Eroğlu. Konya: Aybil Yayınları, 2012. google scholar
169. Sultan Veled. İbtidâ-nâme. Çev. Abdülbaki Gölpınarlı. Ankara: Güven Matbaası, 1976. google scholar
170. Şahin, Haşim. Dervişler, Fakihler, Gaziler: Erken Osmanlı Döneminde Dinî Zümreler (1300-1400). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2020. google scholar
171. Şahin, Nevin. “Contestations, Conflicts and Music-Power: Mevlevi Sufism in the 21st Century Turkey.” Doktora tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 2016. google scholar
172. Şimşekler, Nuri. “Şâhidî İbrâhim Dede’nin Gülşen-i Esrarı: Tenkitli Metin-Tahlil.” Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi, 1998. google scholar
173. Tanpınar, Ahmet Hamdi. Huzur. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2019. google scholar
174. Tanrıkorur, Şermin Barihüda. “Mevleviyye.” TDV İslam Ansiklopedisi. 29. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009, 468-475. google scholar
175. Tarhan, Ahmet. “Modern Çağda Sema’ın Seyirlik Gösteri Hâline Dönüştürülmesi.” Mevlâna Araştırmaları Dergisi 1/1 (2007): 177-202. google scholar
176. Temizel, Ali. “Mevlevilik ile İlgili Eski Harfli Türkçe Eserler.” Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 18 (2005): 99-114. https://isamveri.org/pdfdrg/D02424/2005_5_18/2005_5_18_TEMIZELA.pdf google scholar
177. Toklu, Seher ve Yeliz Pekerşen. “Ziyaretçilerin Şeb-i Arus Mevlana’yı Anma Törenlerine Katılım Nedenlerinin Demografik Özellikler Açısından İncelenmesi.” Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi 24/2 (2020): 289-311. google scholar
178. Topaloğlu, Bekir. “Semî’.” TDV İslam Ansiklopedisi. 36. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009, 492. google scholar
179. Türcan, Talip. “Şeriat.” TDV İslam Ansiklopedisi. 38. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010. 571-574. google scholar
180. Türer, Osman. “Osmanlı Anadolu’sunda Tarikatların Genel Dağılımı.” Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler. Ed. Ahmet Yaşar Ocak. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014. google scholar
181. Uludağ, Süleyman. İslam Açısından Musiki ve Semâ. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2005. google scholar
182. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2012. google scholar
183. Uyar, Yaprak Melike ve Ş. Şahver Beşiroğlu. “Recent Representations of the Music of the Mevlevi Order of Sûfîsm.” Journal of Interdisciplinary Music Studies 6/2 (2012): 137-150. google scholar
184. Uygun, M. Nuri. “Zikir.” TDV İslam Ansiklopedisi. 44. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013, 412-413. google scholar
185. Uygun, M. Nuri. “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Eserlerinde ve Tasavvuf Anlayışında Rebap.” İstem 5/10 (2007): 115-118. google scholar
186. Uzel, Nezih. “Londra’da bir Mevlevi.” Ex Oriente Lux. Erişim 7 Nisan 2024. http://nezihuzel.net/2011/04/03/londrada-bir-Mevlevi/. google scholar
187. Uzun, Hülya. “İslami Uyanış, Çoklu Modernlik ve Popüler Kültür Bağlamında Mevlevi Semasının Dönüşümü: Afyonkarahisar Örnek Olayı.” Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2012. google scholar
188. Ümit, Ahmet. Bab-ı Esrar. İstanbul: Doğan Egmont Yayıncılık, 2008. google scholar
189. Vaismoradi, Mojtaba ve Sherrill Snelgrove.14 “Theme in Qualitative Content Analysis and Thematic Analysis.” Forum: Qualitative Social Research 20/3 (2019). https://doi.org/10.17169/fqs-20.3.3376 google scholar
190. Vincente, Victor A. “Itineraries of Enlightenment: Whirling Dervish Shows, Ethnographic Reflexivity and Tourism in Egypt and Turkey.” Musicologist 3/1 (2019): 37-57. https://doi.org/10.33906/musicologist.557795 google scholar
191. Vincente, Victor A. “The Aesthetics of Motion in Musics for the Mevlana Celal ed-Din Rumî.” Doktora tezi, Maryland Üniversitesi, 2007. google scholar
192. Vryonis, Seperos. The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century. Kaliforniya: Kaliforniya Üniversitesi, 1971. google scholar
193. Wang, Ning. “Rethinking Authenticity in Tourism Experience.” Annals of Tourism Research 26/2 (1999): 349-370. https://doi.org/10.1016/S0160-7383(98)00103-0 google scholar
194. Williams, Raymond. Anahtar Sözcükler: Kültür ve Toplumun Sözvarlığı. Çev. Savaş Kılıç. İstanbul: İletişim Yayınları, 2012. google scholar
195. Wolper, Ethel Sara. Cities and Saints: Sufism and the Transformation of Urban Space in Medieval Anatolia. Pensilvanya: Pensilvanya Üniversitesi Yayınları, 2003. google scholar
196. Yarar, Ali Erkam. “Şehir Pazarlaması ve Şehir Varlıkları: Konya ve Mevlâna Örneği.” Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, 2010. google scholar
197. Yazıcı, Tahsin. “Mevlânâ Devrinde Sema’.” Şarkiyat Mecmuası 5 (1964): 135-150. google scholar
198. Yılmaz, H. Kâmil. “Azîz Mahmûd Hüdâyî’nin “Sema Risalesi.” Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 4 (1986): 273-284. google scholar
199. Yılmaz, Ülkü. “Elif Şafak’ın “Aşk” Romanı ile Sinan Yağmur’un “Aşkın Gözyaşları” Roman Serisinin Mukayesesi.” İdrak Dini Araştırmalar Dergisi 3/1 (2023): 196-220. google scholar
200. Yiğit, Hilal. “Midhat Baharî Hüsâmî (Beytur) ve A. Avni Konuk’un Sipehsâlâr Tercümesi.” Yüksek lisans tezi, Aksaray Üniversitesi, 2019. google scholar
201. Yiğit, Hilal. “Şeyh Galip’in “… dır Sema” Redifli Gazelinin Düşünce Alanı Merkezli Metin Çözümleme Yöntemine (Dam) Göre Şerhi.” Gazi Türkiyat 31 (2022): 191-212. https://doi.org/10.34189/gtd.31.013 google scholar
202. Yin, Robert. Case Study Research and Applications. Thousand Oaks: Sage Yayıncılık, 2018. google scholar
203. Yöndemli, Fuat. Mevlevilikte Sema Eğitimi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 1997. google scholar
204. Yöndemli, Fuat. Mevlevilikte Sema ve Musiki. İstanbul: Nüve Kültür Merkezi Yayınları, 2007. google scholar