Kütahya Takvacılar (Timurtaş Paşa) Camii Çinileri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Kütahya, Frigya adı verilen bölgede kurulan ve yerleşim yeri olarak tarihi antik dönemlere dayanan önemli bir merkezdir. Birçok medeniyete ev sahipliği yapan şehir, 1428 yılında Osmanlı egemenliğine katılmıştır. Kütahya’da MÖ 3000 yıllarından itibaren seramik, 14. yüzyıldan itibaren de çini üretimi yapıldığı bilinmektedir. Bu tarihten itibaren dönemlere göre renklerde ve motiflerde bazı farklılıklar olsa da birçok yapının bezemesinde sıraltı tekniğinde Kütahya çinilerinin kullanıldığı görülmektedir. 14-15. yüzyıllar arasında inşa edildiği düşünülen Kütahya Takvacılar (Timurtaş Paşa) Camii de çini kullanılan yapılar arasında yer almaktadır. Caminin mihrap, minber ve kürsüsü üzerinde 20. yüzyılın ilk yarısına ait Kütahya çinileri bulunmaktadır. İki ayrı zamanda hazırlanarak yapıya yerleştirilen sıraltı tekniğindeki çini bezemelerde farklı dönem özellikleri taşıyan motif ve üsluplar dikkat çekmektedir. Bu çalışmada, Takvacılar Camii için ilk yapılan mihrap nişindeki çiniler ile sonradan yapılan mihrap çevresi, minber ve kürsüdeki çinileri bütün olarak ele alıp, teknik, renk, motif ve kompozisyon özellikleri açısından incelemek amaçlanmıştır. Ayrıca yapının çinilerinde görülen motif ve kompozisyonlar, erken dönemlere ait benzer örnekleriyle karşılaştırılmış ve yapının geçirdiği değişiklikler değerlendirilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Çini
• Takvacılar Camii
• Timurtaş Paşa
• Kütahya
• Osmanlı Sanatı

An Evaluation on the Tiles of Kütahya Takvacılar (Timurtaş Pasha) Mosque

Öz

Kütahya is an important center located in the region known as Phrygia, with a history as a settlement dating back to ancient times. The city, which has been home to many civilizations, came under Ottoman rule in 1428. It is known that ceramics were produced in Kütahya from 3000 BC onwards, and tile production from the 14th century. From this date onwards, although there were some differences in colors and motifs depending on the period, it can be seen that Kütahya tiles were used in the decoration of many buildings using the underglaze technique. The Takvacılar (Timurtaş Pasha) Mosque in Kütahya, believed to have been built between the 14th and 15th centuries, is also among the structures that use tiles. The mosque's mihrab, minbar, and pulpit feature Kütahya tiles dating from the first half of the 20th century. The underglaze tile decorations, prepared and installed in the structure at two different times, feature motifs and styles characteristic of different periods. This study aims to examine the tiles in the original mihrab niche of the Takvacılar Mosque, as well as the tiles in the later additions to the mihrab surround, minbar, and pulpit, in terms of their technical, color, motif, and compositional characteristics. In addition, the motifs and compositions seen on the tiles of the building were compared with similar examples from earlier periods and an attempt was made to evaluate the changes the building underwent.

Anahtar Kelimeler

• Tile
• Takvacılar Mosque
• Timurtaş Pasha
• Kütahya
• Ottoman Art

Kaynakça

1. Aga Khan Museum. “Panel.” Erişim Mayıs 2026. https://collections.agakhanmuseum.org/collection/artifact/mihrab-panel-akm585 google scholar
2. Akar, Azade ve Cahide Keskiner. Ornament and Design in Turkish Decorative Arts. İstanbul: Güzel Sanatlar Matbaası, 1978. google scholar
3. Akbulut, Nurdan. “Anadolu Türk Sanatında Kandil Motifi.” Doktora tezi, Ege Üniversitesi, 2021. google scholar
4. Aksu, Hatice. “Rumi Motifinin Kökeni.” Doktora tezi, Mimar Sinan Üniversitesi, 1998. google scholar
5. Altun, Ara. “Azim Çini.” Osmanlıda Çini ve Seramik Öyküsü. Ed. Ara Altun. İstanbul: İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Yayınları, 1997, 265-266. google scholar
6. Altun, Ara. “Kütahya’nın Türk Devri Mimarisi “Bir Deneme.” Atatürk’ün Doğumunun 100. Yılına Armağan Kütahya. İstanbul: Formül Matbaası, 1981-1982, 171-700. google scholar
7. Anonim. “Kütahya.” Meydan Larousse Büyük Lûgat ve Ansiklopedi. 7. İstanbul: Meydan Yayınevi, 1972, 738-741. google scholar
8. Arık, Rüçhan. Batılılaşma Dönemi Anadolu Tasvir Sanatı. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1976. google scholar

9. Arık, Rüçhan. “Batılılaşma Dönemi Türk Tasvir Sanatı.” Başlangıcından Bugüne Türk Sanatı. Haz. Nejat Diyarbekirli. Ankara: Kültür Yayınları, 1993, 431-440. google scholar
10. Arık, Rüçhan. “Osmanlı Sanatında Duvar Resimleri.” Osmanlı Ansiklopedisi. 11. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999, 423-436. google scholar
11. Arlı, Hakan. “Kütahyalı Mehmet Emin Usta ve Eserlerinin Üslubu.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 1989. google scholar
12. Arlı, Hakan. “Mehmet Emin Efendi (Çanakçı Emin).” Osmanlıda Çini ve Seramik Öyküsü. Ed. Ara Altun. İstanbul: İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Yayınları, 1997, 257-265. google scholar
13. Arlı, Levent Efe. “İstanbul Sultan Ahmet Camii Çinilerinin Belgelenmesi ve Değerlendirilmesi.” Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi, 2018. google scholar
14. Aslanapa, Oktay. Osmanlılar Devrinde Kütahya Çinileri. İstanbul: Üçler Basımevi, 1949. google scholar
15. Atasoy, Nurhan ve Julian Raby. İznik Seramikleri. İstanbul: Alexandria Yayınevi ve Türk Ekonomi Bankası Yayınları, 1989. google scholar
16. Ayverdi, Ekrem Hakkı. İstanbul Mi’mârî Çağının Menşe’i Osmanlı Mi’marîsinin İlk Devri 630-850 (1230-1402). İstanbul: İstanbul Fetih Cem’iyeti, 1966. google scholar
17. Bağcı, Serpil, Filiz Çağman, Günsel Renda ve Zeren Tanındı. Osmanlı Resim Sanatı. İstanbul: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2006. google scholar
18. Bilgi, Hülya. Suna ve İnan Kıraç Vakfı Koleksiyonu-Kütahya Çini ve Seramikleri. İstanbul: Pera Müzesi Yayını, 2005. google scholar
19. Bilgi, Önder. “İslam Öncesi Kütahya Yöresi Seramik Sanatı.” Toprak, Ateş, Sır–Tarihsel Gelişimi, Atölyeleri ve Ustalarıyla Kütahya Çini ve Seramikleri. Haz. Garo Kürkman. İstanbul: Suna ve İnan Kıraç Vakfı Yayını, 2005, 14-29. google scholar
20. Birol, İnci Ayan ve Çiçek Derman. Türk Tezyînî San’atlarında Motifler. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1991. google scholar
21. Birol, İnci Ayan. “Tezhip.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 61-62. google scholar
22. Bozkurt, Nebi “Şemse.” TDV İslam Ansiklopedisi. 38. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010, 518. google scholar
23. Çağman, Filiz. “Kanuni Dönemi Osmanlı Saray Sanatçıları Örgütü Ehl-i Hiref.” Türkiyemiz 54 (1988), 15. google scholar
24. Çakır, Dilek ve Zekiye Uysal. “Osmanlı Çini Sanatında Bahar Dalı Kompozisyonları (16.-17. Yüzyıl).” Turkish Studies 18/4 (2023): 1447-1469. Erişim Aralık 2023. https://turkishstudies.net/turkishstudies?mod=makale_tr_ozet&makale_id=70826 google scholar
25. Çakır, Dilek. “Osmanlı Camilerinde Çinili Mihraplar (15.-18. Yüzyıl).” Doktora tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, 2024. google scholar
26. Çakır, Dilek. “Kütahya Ali (Alo) Paşa Camii'nin Çini Süslemeleri.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 54 (2024): 213-232. Erişim Ağustos 2024. https://dergipark.org.tr/tr/pub/susbed/article/1468736 google scholar
27. Çini, Rifat. Türk Çiniciliğinde Kütahya. Kütahya: Uycan Yayınları, 1991. google scholar
28. Dalkılıç, Yeşim. “Denizli Camilerinde Perde Betimlemeleri.” Anasay 22 (2022): 397-457. Erişim Mart 2024. https://dergipark.org.tr/tr/pub/anasay/article/1184475 google scholar
29. Demiriz, Yıldız. Osmanlı Kitap Sanatında Naturalist Üslupta Çiçekler. İstanbul: Acar Matbaacılık, 1986. google scholar
30. Demirsar Arlı, Belgin. “Kütahya Çini ve Seramikleri.” Osmanlı’da Çini Seramik Öyküsü. Ed. Ara Altun. İstanbul: İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Yayınları, 1997, 237-249. google scholar
31. Demirsar Arlı, V. Belgin. “Kütahya Çiniciliği.” Anadolu’da Türk Devri Çini ve Seramik Sanatı. Ed. Gönül Öney ve Zehra Çobanlı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007, 329-348. google scholar
32. Demirsar Arlı, Belgin ve Ara Altun. Anadolu Toprağının Hazinesi Çini Osmanlı Dönemi. İstanbul: Kale Grubu Yayınları, 2008. google scholar
33. Demirsar Arlı, B. “Depictions Of “Nalın-ı Şerif” (Holy Patten) On Ottomn Tiles.” 14th International Congress of Turkish Art (Paris, Collège de France, 19-21 September 2011). Ed. Frédéric Hitzel. Ankara: Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism General Directorate Fine Arts, 2013, 273-282. google scholar
34. Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dîni Kur’ân Dili. 2. cilt. Haz. Asım Cüneyd Köksal ve Murat Kaya. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurulu Başkanlığı, 2021. google scholar
35. Emecen, Feridun. “Timurtaş Paşa.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 185-186. google scholar
36. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. 9/1. Haz. Seyit Ali Kahraman. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011. google scholar
37. Eyice, Semavi. “XVIII. Yüzyılda Türk Sanatı ve Türk Mimarisinde Avrupa Neo Klasik Üslubu.” Sanat Tarihi Yıllığı 9-10 (1981): 163-175. Erişim Nisan 2024. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iusty/article/380335 google scholar
38. Eyice, Semavi. “Batı Sanat Akımlarının Değiştirdiği Osmanlı Dönemi Türk Sanatı.” Türkler Ansiklopedisi. 15. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 2002, 284-308. google scholar
39. Gürsoy, Elif. “Uşak’ta Perde Motifli Mihraplar.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 10 (2015): 146-157. Erişim Mart 2024. https://asosjournal.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=33087 google scholar
40. Güner, Hamza. Kütahya Camileri. Kütahya: Kütahya İl Matbaası, 1964. google scholar
41. Kahraman, Aras. “Bursa ve Kütahya’da Bulunan Timurtaş Paşa Camilerinin Mekân Tarihi ve Mimari Özelliklerine Dair Bir İnceleme.” Tarih Okulu Dergisi 18 (76) (2025): 1853-1890. Erişim Mayıs 2026. https://johschool.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=78591 google scholar
42. Kalfazade, Selda ve Özkan Ertuğrul. “Kandil ve Kandilin Motif Olarak Anadolu Türk Sanatındaki Kullanımı Üzerine.” Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi 5 (1989): 23-34. google scholar
43. Karakaya, Ebru. “Timurtaş Paşa Külliyesi.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 186-187. google scholar
44. Keskiner, Cahide. Turkish Motifs. İstanbul: Türkiye Turing Otomobil Kurumu, 1989. google scholar
45. Kuyulu, İnci. “XIX. Yüzyıl Osmanlı Mimarisinin Gelişimine Genel Bir Bakış.” Tanzimatın 150. Yıldönümü Sempozyum Bildirileri (6-7 Kasım 1989). İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1992, 47-62. google scholar
46. Mahir, Banu. “Karamemi.” Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi. 2. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999, 12. google scholar
47. Masara, Gülbün. “Kanunî Sultan Süleyman’ın Sernakkaşı Karamemi.” Hat ve Tezhip Sanatı. Ed. Ali Rıza Özcan. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2012, 361-377. google scholar
48. Öney, Gönül. Türk Çini Sanatı. İstanbul: Yapı ve Kredi Bankası Yayınları, 1976. google scholar
49. Öney, Gönül. “Çini ve Seramik.” Osmanlı Uygarlığı 2. Haz. Halil İnalcık ve Günsel Renda. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009, 699-735. google scholar
50. Özcan, Yılmaz. Türk Kitap Sanatında Şemse Motifi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990. google scholar
51. Öztürk, Münevver. “Rumi (Tarihi, Çeşitleri ve Gelişimi).” Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Üniversitesi, 1988. google scholar
52. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarihi Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü III. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971. google scholar
53. Renda, Günsel. Batılılaşma Döneminde Türk Resim Sanatı 1700-1850. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 1977. google scholar
54. Renda, Günsel. “19. yy’da Kalemişi Nakış-Duvar Resmi.” Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. 6. İstanbul: İletişim Yayınları, 1985, 1530-1534. google scholar
55. Şahin, Faruk. “Kütahya’da Çinili Eserler.” Atatürk’ün Doğumunun 100. Yılına Armağan Kütahya. İstanbul: Formül Matbaası, 1981-1982, 111-170. google scholar
56. Taş, Ela. “Türk Tezyinatında Perde.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 45 (2021): 271-279. Erişim Mart 2024. https://dergipark.org.tr/en/pub/sefad/article/944089 google scholar
57. Turan Bakır, Sitare. İznik Çinileri ve Gülbenkyan Koleksiyonu. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999. google scholar
58. Uysal, Zekiye. Çanakkale İlinde Ahşap Direkli Camiler. Ankara: Gece Kitaplığı, 2020. google scholar
59. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Bizans ve Selçukiylerle Germiyan ve Osman Oğulları Zamanında Kütahya Şehri. İstanbul: İstanbul Devlet Matbaası, 1932. google scholar
60. Varlık, Mustafa Çetin. “Kütahya.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 26. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002, 580-584. google scholar
61. Varlık, Mustafa Çetin. “XVI. Yüzyılda Kütahya Şehri ve Eserleri.” Türklük Araştırmaları Dergisi 3 (1988): 189-271. google scholar
62. Yıldırım, Savaş. “Üsküdar Çinili Camii (Kösem Valide Sultan Camii)’ndeki Çini Süslemeler.” Üsküdar Sempozyumu II Bildiriler (12-13 Mart 2004). 2. cilt. Ed. Zekeriya Kurşun, Ahmet Emre Bilgili, Kemal Kahraman, Celil Güngör ve Seyfettin Ünlü, İstanbul: Üsküdar Belediyesi, 2004, 444-453. google scholar
63. Yıldırım, Savaş. “Bozüyük Kasım Paşa Camii ve Hamamı Çini Süslemeleri.” OTAM 46 (2019): 353-397. Erişim Mayıs 2024. https://dergipark.org.tr/tr/pub/otam/article/1048984 google scholar
64. Yıldız, Hakkı Dursun. “Kütahya’nın Tarihçesi.” Atatürk’ün Doğumunun 100. Yılına Armağan Kütahya. İstanbul: Formül Matbaası, 1981-1982, 35-51. google scholar
65. Yılmaz, Cahit. Kütahya Çinisinin Büyük Ustası Hâfız Mehmed Emin Efendi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2023. google scholar