Osmanlı Döneminde Kültür-Mimarlık İlişkisinin Yansımaları Olarak Salgın Hastalık Mekânları

Öz

Kültür, insan yaşamı ve toplumsal yapı ile doğrudan ilişkili olan ve farklı disiplinler tarafından çeşitli şekillerde tanımlanan çok boyutlu bir kavramdır. Toplumsal yaşamın ortak değerler ve paylaşımlar etrafında şekillenmesi, kültürün toplumların sosyal, ekonomik ve mekânsal organizasyonlarında belirleyici bir rol üstlenmesine sebep olmaktadır. Bu bağlamda mimarlık, insanın barınma ve yaşam ihtiyaçlarına cevap veren bir disiplin olarak kültür ile doğrudan ilişkilidir. Tarih boyunca toplumları derinden etkileyen salgın hastalıklar ise yalnızca sağlık alanını değil, aynı zamanda kentsel organizasyonu, mekânsal planlamayı ve mimari üretimi de etkilemiştir. Özellikle salgın dönemlerinde ortaya çıkan karantina yapıları, hastaneler ve diğer sağlık yapıları, toplumların salgınlara karşı geliştirdiği mekânsal ve kültürel tepkilerin somut yansımaları olarak değerlendirilebilir.

Bu çalışmada, Osmanlı Dönemi’nde salgın hastalıkların kültür ve mimarlık arasındaki ilişki üzerindeki etkileri incelenmiştir. Çalışma kapsamında alan yazını taraması ve yerinde gözlemler yoluyla elde edilen veriler değerlendirilerek salgınlarla ilişkili mekânlar analiz edilmiştir. Salgın hastaneleri, cüzzamhaneler, karantina yapıları ve diğer sağlık mekânlarının mimari özellikleri incelenmiş; bu yapıların dönemin yaşam kültürü ile olan ilişkisi ortaya konulmuştur. Elde edilen bulgular doğrultusunda söz konusu yapıların kültürel miras değeri vurgulanmış ve korunmaları ile yeniden işlevlendirilmesine yönelik öneriler geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kültür
• Mekân
• Osmanlı Dönemi
• Salgın Hastalıklar
• Sağlık Yapıları

Epidemic Disease Places as Reflections of the Relationship Between Culture and Architecture in the Ottoman Period

Öz

Culture is a multidimensional concept that is directly related to human life and social structure and has been defined in various ways by different disciplines. Since social life is shaped around shared values and collective experiences, culture plays a decisive role in the social, economic, and spatial organization of societies. In this context, architecture is directly related to culture as a discipline that responds to fundamental human needs such as shelter and living. Epidemic diseases, which have deeply affected societies throughout history, have influenced not only the field of health but also urban organization, spatial planning, and architectural production. Particularly, structures that emerged during epidemic periods, such as quarantine facilities, hospitals, and other health-related buildings, can be considered concrete reflections of the spatial and cultural responses developed by societies against epidemics.

In this study, the effects of epidemic diseases on the relationship between culture and architecture during the Ottoman period are examined. Within the scope of the study, epidemic-related spaces were analyzed by evaluating the data obtained through literature review and on-site observations. The architectural characteristics of epidemic hospitals, leprosariums, quarantine structures, and other health-related spaces were examined, and the relationship between these structures and the living culture of the period was revealed. Based on the findings, the cultural heritage value of these structures was emphasized, and suggestions were developed for their conservation and adaptive reuse.

Anahtar Kelimeler

• Culture
• Space
• Ottoman Period
• Epidemic Disease
• Health Facilities

Kaynakça

1. Adak, Ufuk. “Doğu Akdeniz’de Salgın Hastalıklarla Mücadele: Klazomen (Urla) Tahaffuzhanesi.” Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi 7/2 (Aralık 2021): 131-156. Erişim 2 Nisan 2024. https://doi.org/10.30517/cihannuma.1040300. google scholar
2. Aktaş, Esat. “Erzurum ve Trabzon Vilayetlerinde Salgın Hastalıklar (1838-1914).” Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2015. google scholar
3. Altan, İlhan. “Mimarlıkta Mekan Kavramı.” Psikoloji Çalışmaları 19 (Şubat 2012): 75-88. google scholar
4. Ayar, Mesut. “Osmanlı Devleti’nde Kolera Salgını: İstanbul Örneği (1892-1895).” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2005. google scholar
5. Ayar, Mesut ve Tarık Özçelik. “XIX. Asır Ortalarına Kadar-Osmanlı’da Veba Salgınlarının Tarihçesi.” Osmanlı’da Salgın Hastalıklarla Mücadele. Ed. İbrahim Başağaoğlu, Ahmet Uçar ve Osman Doğan. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2015, 47-75. google scholar
6. Ayhan, Aydın. “Seferberlik yıllarında Balıkesir ve Çevresinde Salgın Hastalıklarla Mücadele.” Osmanlı’da Salgın Hastalıklarla Mücadele. Ed. İbrahim Başağaoğlu, Ahmet Uçar ve Osman Doğan. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2015, 245-261. google scholar
7. Barlas, Uğurol. “Safranbolu Frengi Hastanesi ve Cüzzamlılar Barınağı Hakkında Bir Araştırma Denemesi.” Osmanlı’da Salgın Hastalıklarla Mücadele. Ed. İbrahim Başağaoğlu, Ahmet Uçar ve Osman Doğan. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2015, 195-207. google scholar
8. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Şura-yı Devlet (ŞD), 2491/8/7, 21 Cemazeyilevvel 1302 [11 Mart 1885]. google scholar

9. Çelik, Elif ve Ali Işık Aydemir. “Türk Hamam Mimarisinin Yapısal ve Mêkansal Özellikleri.” Kent Akademisi 11 (33), (2018): 274-281, https://izlik.org/JA55ZR85SJ. google scholar
10. Çiftçioğlu, Ferdi. “II. Abdülhamid Dönemi İzmir’de Salgın Hastalıklar.” Yüksek lisans tezi, Celal Bayar Üniversitesi, 2014. google scholar
11. Çobanoğlu, Ahmet Vefa. Osmanlı Mimarisi’nde Plan ve Projeler. Ankara: T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, 2018. google scholar
12. Çüçen, A. Kadir. “Kültür, Uygarlık, Evrensellik ve Çok-kültürlülük.” Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi 4 (2005):111-115. google scholar
13. Dadyan, Saro. “Şehrin En Büyük Mezarlığından, En Önemli Merkezine: Salgın Hastalıkların İzinde Taksim ve Çevresi.” Osmanlı’dan google scholar
14. Cumhuriyet’e Salgın Hastalıklar ve Kamu Sağlığı. Ed. Burcu Kurt ve İsmail Yaşayanlar. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2023, 84-96. google scholar
15. Demirci, Hasan. “II. Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e Türkiye'de Frengi ile Mücadele (1908-1933).” Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2024. google scholar
16. Demirtaş, Sezai. “Atasözlerine Koruyucu / Önleyici Halk Hekimliği Açısından Bir Yaklaşım.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 12 (2023): 419-429. Erişim 2 Nisan 2024. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1339932. google scholar
17. Demiryürek, Halim. Osmanlı Hapishaneleri 1913-1914. İstanbul: Babıali Kültür Yayıncılığı, 2019. google scholar
18. Dikeçligil, Özlem. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Miskinler: Üsküdar Miskinler Tekkesi’nin Sosyal ve İktisadi Etkileri.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2015. google scholar
19. Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim. “Fetih Suresi.” Erişim 1 Ekim 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf/kuran-meal-2/fetih-suresi-48/ayet-1/kuran-yolu-meali-5. google scholar
20. Erdentuğ, S. Aygen. "Suç Kavramının Kültür Farklılığı Açısından Değerlendirilmesi." Antropoloji 10 (1977). Erişim 2 Nisan 2024. https://doi.org/10.1501/antro_0000000150. google scholar
21. Eyice, Semavi. “Hamam (Tarih ve Mimari).” TDV İslam Ansiklopedisi. 15. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997, 402-430. google scholar
22. Gökçe, Nilüfer. “Osmanlı Devrinde Edirne’de Görülen Salgın Hastalıklar.” Osmanlı’da Salgın Hastalıklarla Mücadele. Ed. İbrahim Başağaoğlu, Ahmet Uçar ve Osman Doğan. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2015, 265-290. google scholar
23. Güvenç, Bozkurt. İnsan ve Kültür. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1994. google scholar
24. Kangüleç, Atilla. “Tophane Tedbirhanesi Restorasyon Projesi.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 1993. google scholar
25. Karlıkaya, Esin. “Osmanlı Devleti’nin Sağlığa ve Tıbba verdiği Ehemmiyet.” Osmanlı’da Salgın Hastalıklarla Mücadele. Ed. İbrahim Başağaoğlu, Ahmet Uçar ve Osman Doğan. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2015, 13-41. google scholar
26. Karlıkaya, Esin. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Uygulanan Aşı ve Serumlar ile Bunların Üretildiği Kuruluşlar.” Balkan Medical Journal 3 (Mart 1999): 167-178. Erişim 2 Nisan 2024. https://izlik.org/JA82ZL67WZ google scholar
27. Kılıç, Orhan. Mikrop, Salgın ve Toplum: İnsanlığın Ölümle İmtihanı. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2021. google scholar
28. Kolay, Emre. Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Hapishaneleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2021. google scholar
29. Kolay, Emre. “Batılılaşma Dönemi Osmanlı Mimarisinde Uygulanabilmiş Bir Hapishane Projesi: Siroz (Serez) Hapishane Binası.” Sanat Tarihi Dergisi 29/ 1 (Nisan 2020): 153-71. Erişim 2 Nisan 2024. https://doi.org/10.29135/std.619421. google scholar
30. Korkmaz, Yunus. “Osmanlı’da Frengi ile Mücadele (1880-1918).” Yüksek lisans tezi, Kırklareli Üniversitesi, 2019. google scholar
31. Kurt, Fatih ve Bünyamin Kahraman. İslam’ın Salgın Hastalıklara Bakışı. Ankara: T.C. Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020. google scholar
32. Mejuyev, Vadim. Kültür ve Tarih. Çev. Suat Yokova. Ankara: Başak Yayınları, 1987. google scholar
33. Ocak, Başak ve Abdurrahman Fatih Şendil. “Osmanlı Devleti’nde Çiçek Hastalığı ile Mücadele: Taşra Telkihhaneleri.” Belgi Dergisi 26 (Temmuz 2023): 211-237. Erişim 1 Kasım 2025. https://doi.org/10.33431/belgi.1255490. google scholar
34. Özdemir, Seda. “XIX. Yüzyılda Kastamonu Vilayeti’nde Salgın Hastalıklar.” Yüksek lisans tezi, Karabük Üniversitesi, 2019. google scholar
35. Özkan, Halit. “Tıbb-ı Nebevî.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 85-88. google scholar
36. Sarı, Nil. “19’uncu Yüzyılda Osmanlı Devletinin Bulaşıcı Salgın Hastalıklarla Mücadelesinde Kurumlaşma ve Tıp Biliminin Uygulanması.” Biruni Sağlık ve Eğitim Bilimleri Dergisi 7 (2021): 29-55. google scholar
37. Sarı, Nil ve Ü. Emre Kurt. “Üsküdar Miskinler Tekkesi.” Üsküdar Sempozyumu IV, 3-5 Kasım 2006, Bildiriler. 2. cilt. Ed. Coşkun Yılmaz. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Yayınları, 2007, 365-390. google scholar
38. Sürün, Mustafa ve İlknur Erbaş. “Pandemik Hastalıklar Tarihine Kaynaklık Açısından Mezar Taşlarının Önemi ve Veba Yönünden Tavşancıl Mezarlığı Örneği.” Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 10 (2020): 173-225. Erişim 2 Nisan 2024. https://izlik.org/JA73FR67KH google scholar
39. Ünlü, Mucize ve Zarife Albayrak. “Osmanlı Devleti’nde Çiçek Hastalığı Üzerine Bir Değerlendirme.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan Bilimleri Dergisi 2 (Aralık 2021): 301-24. Erişim 2 Nisan 2024. https://doi.org/10.51533/insanbilimleri.1029781. google scholar
40. Üstün Demirkaya Fulya ve Merve Yavru. “Osmanlı Dönemi Trabzon’unda Salgınlar ve Karantina Binaları (1838-1914)” Megaron 16/4 (2021): google scholar
41. Varlık, Nükhet. Akdeniz Dünyasında ve Osmanlılarda Veba (1347-1600). İstanbul: Kitap Yayınevi, 2017. google scholar
42. Varlık, Nükhet. “Osmanlılarda Veba Salgınları.” Toplumsal Tarih 296 (2018): 30-36. google scholar
43. Varlık, Nükhet. “Tâun.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 40. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011, 175-177. google scholar
44. Williams, Raymond. Culture and Society: 1780-1950. Middlesex: Penguin Books, 1977. google scholar
45. Yalçınkaya, Mehmet Alaaddin. “Fransız Epidemiyolog Antoine Fauvel’ye Göre 1849’da Karadeniz Karantinaları.” Karadeniz İncelemeleri Dergisi 26 (Bahar 2019): 439-460. Erişim 24 Eylül 2024. https://doi.org/10.18220/kid.562309. google scholar
46. Yazıcı Metin, Nurcan. “Salgının Mimarisi: Osmanlı’da Frengi ve Gurebâ Hastaneleri (Kastamonu Vilayeti Örneği).” MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi 2 (2020): 252-270. google scholar
47. Yıldırım, Nuran. 14. Yüzyıldan Cumhuriyet’e Hastalıklar, Hastaneler, Kurumlar, Sağlık Tarihi Yazıları –I. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 2014. google scholar
48. Yıldırım, Nuran. “Salgın Afetlerinde İstanbul.” Afetlerin Gölgesinde İstanbul. Ed. Said Öztürk. İstanbul: İBB Kültür A.Ş., 2010, 109-184. google scholar
49. Yıldırım, Nuran. “Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Koruyucu Sağlık Uygulamaları.” Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türkiye Ansiklopedisi. 5. İstanbul: İletişim Yayınları, 1985, 1320-1338. google scholar
50. Yıldırım, Nuran. “Türkiye'de Çiçek Aşısı Üretimi, 1840-1980/Türkiye'de Çiçek Aşısının Üretimi, 1840-1980.” Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi 80 (2023): 387-406. Erişim 24 Eylül 2024. https://doi.org/10.5505/TurkHijyen.2023.60420. google scholar
51. Yılmaz, İbrahim. “Osmanlı Devleti Son Döneminde Adana Hapishanesi.” Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21(4) (2019): 1411-1431. Erişim 24 Eylül 2025. https://doi.org/10.16953/deusosbil.516926 google scholar
52. Yüksel, Ayhan. “Doğu Karadeniz’de Çiçek Salgını ve Bir Aşı Kampanyası.” Osmanlı’da Salgın Hastalıklarla Mücadele. Ed. İbrahim Başağaoğlu, Ahmet Uçar ve Osman Doğan. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2015, 209-243. google scholar