Oynayan Nesne Olarak Resim ve Kukla: Karagöz’de Tasvir ve Taklit Tasarımı

Öz

20. yüzyılda kukla tiyatrosunu bir araştırma alanı olarak belirleyen çalışmalarda, oynayan nesne olarak kuklanın türüne, tekniğine ve bir güzel sanat ürünü olarak değerlendirilmesini sağlayan plastik unsurlara sıkça işaret edilmiştir. Bu çalışma, 19. yüzyıldan günümüze uzanan tartışmalar ve örnek uygulamalar ışığında, Karagöz’de kuklanın yapısal niteliklerini ve taklidin bu nitelikler ile nasıl tasarlandığını incelemektedir. Bu doğrultuda çalışmanın birinci bölümü, optik teknolojilerin kullanıldığı seyirlik türleri ve eğlence biçimlerini hem Avrupa hem de Osmanlı ve Türkiye örnekleri ile ele alarak durağan ya da hareketli resim izlemenin ve oynayan nesne olarak resmin Karagöz ile muhtemel ilişkisine dair bir çerçeve çizmeyi amaçlamaktadır. İki boyutlu yassı kuklanın ışık, renk ve oyun alanı olan perde bileşiminde optik mimus ve optik tiyatro nesnesine dönüşümü de ikinci bölümde, Karagöz resimciliği ve tasvir yapım gelenekleri doğrultusunda ele alınmaktadır. Üçüncü bölümde ise Karagöz’de iki boyutlu ve klasik anlamda perspektifin olmadığı görselliğin, kuklanın resim niteliğini belirlemesinin haricinde hareketi ve taklidi nasıl şekillendirdiği tartışılırken, hareket ve taklidin Karagöz’de tasviri, resim-nesne olma hâlinden çıkarıp eylem hâlinde oynayan nesneye yani kuklaya dönüştürmesi örneklendirilmektir.

Anahtar Kelimeler

• Kukla tiyatrosu
• Karagöz
• oynayan nesne
• resim
• taklit

Picture and Puppet as the Performing Object: Designing Puppets and Mimus in Karagöz

Öz

Studies of the 20th century which contributed to the emergence of puppet theatre as a field of research frequently referred to the technique, the plastic, and fine art elements of puppets as performing objects. This paper examines the structural qualities of the puppet in Karagöz and how mimus is designed in accordance with these qualities. In this context, the first part seeks to underline the possible connections between Karagöz and pictures as performance objects in relation to optical entertainment technologies through which still or moving images were displayed as spectacle in Europe and in Türkiye including the Ottoman period. Drawing on picture and puppet making traditions in Karagöz, the second part investigates how the two-dimensional flat puppets become objects of optical mime or optical theatre in the composition of the light, colours and the screen. After illustrating how the two-dimensional visuality without the classical perspective determines the picture-like qualities of a Karagöz puppet, the third part discusses how these qualities lead the making of the movement, gestures and the mimus while transforming the puppet from being a picture-like object to a puppet doing and performing.

Anahtar Kelimeler

• Puppet theatre
• Karagöz
• performing object
• Picture
• mimus

Kaynakça

1. Aksel, Malik. İstanbul’un Ortası. Ankara: Elif Matbaası, 1977. google scholar
2. Aksel, Malik, Anadolu Halk Resimleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1960. google scholar
3. Albayrak, Muzaffer ve Resul Köse. Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı’da Gösteri Sanatları. İstanbul: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, 2015. google scholar
4. Allen, Jasmine. “Stained Glass and the Culture of the Spectacle 1780–1862.” Visual Culture in Britain 13/1 (2012): 1-23. Erişim 07 Ocak 2023. https://doi.org/10.1080/14714787.2012.641778. google scholar
5. Anameriç, Hakan. “Bilginin Toplumsallaşmasında Bir Bilgi Kaynağı Olarak Gölge Tiyatrosu: Karagöz ve Hacivat.” Uluslararası Kültürel Mirasın ve Kültürel Bellek Kurumlarının Yönetimi Kongresi Bildirileri. İstanbul: Üniversite ve Araştırma Kütüphanecileri Derneği, 2014, 360-375. google scholar
6. And, Metin. Geleneksel Türk Tiyatrosu. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1969. google scholar
7. And, Metin. Dünyada ve Bizde Gölge Oyunu. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 1977.
8. And, Metin. Osmanlı Şenliklerinde Türk Sanatları. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982. google scholar

9. And, Metin. Karagöz: Turkish Shadow Theatre. İstanbul: Dost Yayınları, 1987. google scholar
10. And, Metin. “Karagöz Tasvirleri Üzerine Notlar.” Yıktın Perdeyi Eyledin Viran. İstanbul: YKY, 2004.
11. And, Metin. Forty Days and Forty Nights. Çev. Feyza Howell. İstanbul: YKY, 2020. google scholar
12. Arps, Bernard. “Flat Puppets on an Empty Screen, Stories in the Round.” Wacana 17/3 (2016): 438-472. Erişim 04 Ekim 2023. https://doi.org/10.17510/wacana.v17i3.455. google scholar
13. Arseven, Celal Esad. “Karagöz.” Sanat Ansiklopedisi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1943.
14. “Artistik Oluşlar.” Yeni Adam 409 (1942): 6. google scholar
15. Avanzade Mehmed Süleyman. Fenni Eğlenceler İkinci Kısım. İstanbul: Kitapçı Kasbar, 1310 [1892].
16. Baltacıoğlu, Ismayıl Hakkı. “Karagöz Davası.” Yeni Adam 628 (1949): 2. google scholar
17. Baltacıoğlu, Ismayıl Hakkı. “Karagöz’ün Tekniği.” Türk Dili 167 (1965): 743-745.
18. Baltacıoğlu, Ismayıl Hakkı. Tiyatro Nedir. İstanbul: Mitos-Boyut, 2006. google scholar
19. Boratav, Pertev Naili. 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. İstanbul: Gerçek, 1969. google scholar
20. Belin, Eléonore. Le Théâtre d’ombres en Terres d’Islam à Travers ses Manifestations Matérielles. Paris: Sorbonne Üniversitesi, 2018.
21. Bell, Elizabeth. Theories of Performance. Los Angeles: Sage Yayınları, 2008. google scholar
22. Bursa Müze. “Karagöz Gölge Oyunu.” Erişim 24 Mart 2024. https://www.bursamuze.com/karagoz-golge-oyunu-gosterisi-hafta-ici
23. Bursalı Mehmet Tahir, “Hayal-Karagöz.” Sırat-ı Müstakim 17, 4 Kanuni evvel 1324 [17 Aralık 1908]. google scholar
24. Çetin, Hakan ve Burak Tarlakazan. “Hayi Hak, Perdeye Yansıyan Zaman, Türk Gölge Tiyatrosu Karagözün Kökenine Dair İmgesel İzler.” History Studies 10/5 (2018), 17-41. Erişim 06 Kasım 2024. https://doi.org/10.9737/hist.2018.619. google scholar
25. “Çocuk Tiyatrosunun İlk Temsili.” Yeni Adam 273 (1940): 7. google scholar
26. De Luikerwaal. “Punch and Judy.” Erişim 08 Aralık 2024. https://www.luikerwaal.com/newframe_uk.htm?/punchjudy_uk.htm.
27. De Nerval, Gérard. Doğu’ya Seyahat. Çev. Selahattin Hilav. İstanbul: YKY, 2023. google scholar
28. De Nicolay, Nicolas. Les Navigations Peregrinations et Voyages, Faicts en la Turquie. Antwerp: G. Silvius, 1576. google scholar
29. Değirmenci, Tülün, “An Illustrated Mecmua: The Commoners Voice and the Iconography of the Court in Seventeenth-Century Ottoman Painting.” Ars Orientalis 41 (2011): 186-218. google scholar
30. Deres, Kornélia. “Popular Entertainment and New Images in Nineteenth-Century Theatre.” Új Eredmények A Színház- És Drámatörténeti Kutatásban. Eszterházy Károly Katolikus Egyetem Líceum Kiadó 17-19 (2022): 197-206. google scholar
31. Doğan, Muhammet Nur. “Nâbî Divânı’nda Lafız-Mana Münasebetleri.” Şair Nâbî Sempozyumu Bildirileri. Ed. Ali Bakkal. Şanlıurfa: Şanlıurfa Belediyesi Yayınları, 2009, 28-63. google scholar
32. Ekler, Alpay. “Karagöz Tasvir Sanatı.” Gölgenin Renkleri. Ed. Nilüfer Özçörekçi Göl. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2008, 33-65. google scholar
33. Ekler, Alpay. “Karagöz’ün Tarihinde Yeni Belgeler.” 8. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri. Ankara: T.C Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2017, 159-170. google scholar
34. Ekler, Alpay. “Şirin’in Köşkü.” Erişim 07 Temmuz 2026. https://youtu.be/fjtwJIOFz9I. google scholar
35. Es, Hikmet Feridun. “Karagöz'ün Kızı ve Mantar Ayakkabı: Yeni Karagöz Senaryolarında Nelerden Bahsediliyor?” Akşam, 1 Ekim 1942, 3.
36. Esteban Frutos ve López San Segundo. “La Vuelta Al Mundo De La Linterna Mágica En Ochenta Vistas.” Journal of Communication 1/2, (2010) 2-32. google scholar
37. Evliya Çelebi. Narrative of Travels in Europe, Asia, and Africa, in the Seventeenth Century. Çev. Ritter Joseph von Hammer. Londra: Oriental Translation Fund, 1846. google scholar
38. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi. I. Cilt 2. Kitap. Haz. Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı. İstanbul: YKY, 2008.
39. Eyüboğlu, Sabahattin ve Aziz Albek, yön. Karagöz’ün Dünyası. 1972. Belgesel film. google scholar
40. Foley, Kathy. “Wayang.” World Encyclopedia of Puppetry Arts (WEPA). Erişim 06 Haziran 2026. https://wepa.unima.org/en/wayang/.
41. Fried, Michael. Absorption and Theatricality: Painting and Beholder in the Age of Diderot. Chicago: Chicago Üniversitesi, 1988. google scholar
42. Gerçek, Selim Nüzhet. Türk Matbaacılığı. İstanbul: Devlet, 1939.
43. Gerçek, Selim Nüzhet. Türk Temaşası. İstanbul: Kanaat, 1942. google scholar
44. Goodrich, Thomas D. The Ottomans and the New World: A study of Tarih-i Hind-i Garbi and Sixteenth-Century Ottoman Americana. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1990. google scholar
45. Gökmen, Mustafa. Türk Sinema Tarihi ve Eski İstanbul Sinemaları. İstanbul: Denetim Ajansı, 1989.
46. Gross, Kenneth. Puppet: An Essay on Uncanny Life. Chicago: Chicago Üniversitesi, 2011. google scholar
47. Guo, Li. Arabic Shadow Theatre 1300–1900. Leiden-Boston: Brill, 2020.
48. Güntekin, Reşat Nuri. Anadolu Notları I-II. İstanbul: İnkılap, 2024. google scholar
49. Hayal ya da Gerçek: Şeyk Küşteri’den Hayali Küçük Ali’ye Karagöz. Haz. Kemal Kara. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2018.
50. Hayalî Küçük Ali. “Karagöz, Nevrekan, Zırıltı, Perde.” Türk Folklor Araştırmaları 163 (1963): 2968-2969. google scholar
51. Historical Photos. “William Sachtleben.” Erişim 06 Nisan 2024. https://www.jelleverheij.net/historical-photos/Sachtleben/Bursa.html. google scholar
52. Huhtamo, Errki. “Elements of Screenology: Toward an Archaeology of the Screen.” Iconics: International Studies of the Modern Image, 7 (2004): 31-82. Erişim 27 Şubat 2023. https://doi.org/10.25969/mediarep/1958. google scholar
53. Huhtamo, Errki. Illusions in Motion. Londra: MIT Yayınları, 2013. google scholar
54. Internet Archive. “1790 Metal Articulated Shades, François Dominique Séraphin.” Erişim 08 Aralık 2024. https://archive.org/details/woman-hiding-her-face-under-the-mask-of-a-donkeys-head.-articulated-shadow-attri. google scholar
55. Işınsu, Ersan. "Karagöz Perdesinde Osmanlının Tasviri." Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi 26 (2014): 73-90. Erişim 20 Nisan 2024. https://izlik.org/JA66GD48GB. google scholar
56. İnceoğlu, Fatma Samime. “Erken Dönem Türk Sinemasının Arşiv Kaynakları.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 19/37 (2021): 243-304. Erişim 11 Nisan 2024. https://doi.org/10.47998/ikad.1363175 google scholar
57. İrtem, Süleyman Kani. Osmanlı Sarayı ve Haremin İçyüzü. Haz. Osman Selim Kocahanoğlu. İstanbul: Temel Yayınları, 1999.
58. Jacob, Georg. Das Schattentheater, in seiner Wanderung vom Morgenland zum Abendland. Berlin: Mayer & Müller, 1901.
59. Jurkowski, Henryk. Aspects of Puppet Theatre. Ed. Penny Francis. New York: Palgrave Macmillan, 2013. google scholar
60. Kaplin, Stephen. “The Eye of Light: The Tension of Image and Object in Shadow Theatre and Beyond.” The Routledge Companion to Puppetry and Material Performance. Ed. Dassia N. Posner, Claudia Orenstein ve John Bell. New York: Routledge, 2014. google scholar
61. “Karagöz Diriliyor.” Yeni Adam 269 (1940): 10-12. google scholar
62. Kassel Üniversitesi Elyazmaları Koleksiyonu. Türkisches Manierenbuch. “Jüdischer Begräbniszug.” 1595, Varak no: 318:156r. Erişim 21 Mart 2024. https://orka.bibliothek.uni-kassel.de/viewer/!toc/1315294353739/428-429/LOG_0038/. google scholar
63. Klasik Karagöz Oyunları DVD Seti, Ankara: UNIMA Türkiye Millî Merkezi, 2007. google scholar
64. Kleutghen, Kristina. “Peepboxes, Society, and Visuality in Early Modern China.” Art History 38 (2015): 762-777. google scholar
65. Koç, Fatma ve Emine Koca. “Karagöz (Gölge Oyunu) Tasvirlerindeki Giysi Özellikleri.” Somut Olmayan Kültürel Miras Yaşayan Karagöz Uluslararası Sempozyum Bildirileri. Ankara: Gazi Üniversitesi Türk Halkbilimi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, 2006, 241-269. google scholar
66. Koç Üniversitesi. Amiral Bristol Hemşirelik Okulu Koleksiyonu. “Hacivat Karagöz Gösterisi.” Envanter no: ABHO_03_03_phg_18.jpg. Erişim 07 Ocak 2024. https://libdigitalcollections.ku.edu.tr/digital/collection/ABHO/id/1310/rec/2. google scholar
67. Kudret, Cevdet. Ortaoyunu. İstanbul: YKY, 2007. google scholar
68. Kurt, Orhan. Karagöz’ün Kuralları: Karagöz Yapım ve Oynatım Teknikleri. İstanbul: 2015. google scholar
69. Mannoni, Laurent. The Great Art of Light and Shadow: Archaeology of the Cinema. Exeter: Exeter Üniversitesi, 2000.
70. Mason, George Henry. The Costume of China. Londra: W. Miller, 1799. google scholar
71. McCormick, John. Popular Theatres of Nineteenth-Century France. Londra: Routledge, 1993. google scholar
72. McCormick, John ve Bennie Pratasik, Popular Puppet Theatre in Europe 1800-1914. Cambridge: CUP, 1998.
73. McCormick, John. The Holdens: Monarchs of the Marionette Theatre. Londra: Society for Theatre Research, 2018. google scholar
74. McCormick, John. “Rod Marionette.” World Encyclopedia of Puppetry Arts (WEPA). Erişim 03 Haziran 2026. https://wepa.unima.org/en/rod-marionette/. google scholar
75. McCormick, John. “Scenery and Staging.” World Encyclopedia of Puppetry Arts (WEPA). Erişim 06 Haziran 2026. https://wepa.unima.org/en/scenery-and-staging/. google scholar
76. Meşher Sanat Galerisi, “Göz Alabildiğine İstanbul: Beş Asırdan Manzaralar.” Ömer Koç Koleksiyonu, fotoğraf: Nazlı M. Ümit, 2023. google scholar
77. Milton Keynes Heritage Association. “An Evening with a Magic Lantern.” Erişim 06 Haziran 2026. https://www.mkheritage.org.uk/an-evening-with-a-magic-lantern/. google scholar
78. Montecchi, Fabrizio. Au-delà de L’écran: Pour un Théâtre D’ombres Contemporain. Charleville-Mézières: Institut International de la Marionnette, 2024. google scholar
79. Musée du quai Branly. “Clown.” Envanter no: 70.2011.23.3. Erişim 05 Mart 2022. https://collections.quaibranly.fr/ google scholar
80. Nield, Sophie. “Technologies of Performance,” A Cultural History of Theatre in the Age of Empire. Ed. Peter W. Marx. Londra: Bloomsbury, 2019, 203-227. google scholar
81. Orenstein, Claudia. Reading the Puppet Stage: Reflections on the Dramaturgy of Performing Objects. Oxon: Routledge, 2024.
82. Ozansoy, Halit Fahri. Eski İstanbul Ramazanları. İstanbul: Dergâh, 2019. google scholar
83. Ömer Seyfettin. Bütün Hikayeleri. Haz. Nâzım Hikmet Polat. İstanbul: YKY, 2011. google scholar
84. Öngen Corsini, Duygu Ebru. “Aesthetic and Cultural Approach to the Change in the Making Techniques of Karagöz Figures.” Art-Sanat 16 (2021): 437-463. Erişim 06 Kasım 2024. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0015. google scholar
85. Özçörekçi Göl, Nilüfer Zeynep. Gölgenin Renkleri. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2008. google scholar
86. Özçörekçi Göl, Nilüfer Zeynep. “Karagöz Oyunlarında Göstermelik.” UNIMA Bülteni 2 (2020): 11-18. Erişim 07 Haziran 2026. http://www.unima.org.tr/wp-content/uploads/2023/08/2_Unima-Bulteni.pdf. google scholar
87. Özdemir, Yücel. “Karagöz’ün Metafiziği Üzerine.” Karagöz Sanat 1, 2021, 6-8. google scholar
88. Özdemir, Yücel. “Karagöz Tasvirlerinin İmaj ve Sembollerinde Yılan.” Türk Kültür Ekolojisinde Hayvanlar. Ed. Serhat Sabri Yılmaz. Çanakkale: Hars Akademi, 2022, 352-384. google scholar
89. Özdemir, Yücel. “Karagöz, Gölge Oyunu Değildir! Yansıtma Tiyatrosu ve Hareketli Resim Yansıtma Tekniği Üzerine.” Yâr Bana Bir Eğlence: Karagöz Oyunu Sergisi Kataloğu. İstanbul: Fatih Belediyesi, 2024, 45-53. google scholar
90. Pasqualino, Antonio. “Marionettes and Glove Puppets: Two Theatrical Systems of Southern Italy.” Semiotica 47-1/4 (1983): 219-280. google scholar
91. Pasqualino, Antonio ve Janne Vibaek. “Pupi.” World Encyclopedia of Puppetry Arts (WEPA). Erişim 03 Haziran 2026. https://wepa.unima.org/en/pupi/. google scholar
92. Pavis, Patrice. Dictionary of the Theatre. Çev. Christine Shantz. Toronto: Toronto Üniversitesi, 1998. google scholar
93. Payne, William Henry. “The Halfpenny Showman.” Erişim 24 Temmuz 2024. https://www.flickr.com/photos/bristol-libraries/3327995393/in/photostream/. google scholar
94. Perspective Research Centre. “Camera Obscura.” Erişim 06 Haziran 2026. https://perspectiveresearchcentre.com/camera-obscura/. google scholar
95. Plunkett, John. “Peepshows for All: Performing Words and the Travelling Showman.” Zeitschrift für Anglistik und Amerikanistik 63/1 (2015): 7-30. Erişim 07 Mayıs 2023. https://doi.org/10.1515/zaa-2015-0002. google scholar
96. Poisson, Michel. “Les Cris de Paris.” Erişim 17 Nisan 2024. https://www.vagabond-des-etoiles.com/arts/les-cris-de-paris-michel-poisson/. google scholar
97. Posner, Dassia N., Claudia Orenstein ve John Bell, “Introduction.” The Routledge Companion to Puppetry and Material Performance. Ed. Dassia N. Posner, Claudia Orenstein ve John Bell. New York: Routledge, 2014, 1-13. google scholar
98. Proschan, Frank. “The Semiotic Study of Puppets, Masks, and Performing Objects.” Semiotica 47-1/4 (1983): 3-44. google scholar
99. Radloff, Wilhelm ve Ignaz Kúnos. Proben: Der Volkslitteratur der Türkischen Stamme. Haz. Saim Sakaoğlu ve Metin Ergun. Ankara: Türk Dil Kurumu, 1998. google scholar
100. Ritter, Hellmut. Karagös: Türkische Schattenspiele. Hannover: Orient-Buchhandlung Heinz Lafaire, 1924.
101. Ritter, Hellmut. Karagös: Türkische Schattenspiele. Weisbaden: Deutsche Morgenländische Gesellschaft, 1953. google scholar
102. Rossell, Deac. “The Magic Lanterna.” Ich Sehe Was, Was Du Nicht Siehst! Sehmaschinen und Bilderwelten. Köln: Steidl Yayınevi, 2002, 134-146. google scholar
103. Sammartano, Antonietta. “Italy.” World Encyclopedia of Puppetry Arts (WEPA). Erişim 03 Haziran 2026. https://wepa.unima.org/en/italy/. google scholar
104. Schechner, Richard. “Wayang Kulit in the Colonial Margin.” TDR 34/2 (1990): 25-61. google scholar
105. Scheiwiller, Staci Gem. “Cartographic Desires: Some Reflections on the Shahr-E Farang (Peepshow) and Modern Iran.” Performing the Iranian State. Ed. Staci Gem Scheiwiller. Londra: Anthem, 2013, 33-54. google scholar
106. Scognamillo, Giovanni. Türk Sinema Tarihi. İstanbul: Metis Yayınları, 1987.
107. Server, Cemaleddin. “Hayalî Şefik.” Son Telgraf 352. 1 Mart 1938, 6. google scholar
108. Sevengil, Refik Ahmet. İstanbul Nasıl Eğleniyordu?. İstanbul: Alfa Yayınları, 2014. google scholar
109. Speaight, George. The History of the English Puppet Theatre. New York: John De Graff, 1955. google scholar
110. Spence, Charles. “The Phantasmagoria: From Ghostly Apparitions to Multisensory Fairground Entertainment.” Frontiers in Communication 7 (2022): 1-10. google scholar
111. Stamboul, 24 Mart 1882. google scholar
112. Stamboul, 30 Haziran 1898. google scholar
113. Şapolyo, Enver Behnan. Karagöz’ün Tekniği. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1947. google scholar
114. Taeschner, Franz. Alt-Stambuler Hof-und Volksleben Ein Türkisches Miniaturenalbum Aus Dem 17. Jahrhundert. Hannover: Orient-Buchhandlung Heinz Lafaire, 1925. google scholar
115. Tan, Nail. “Karagöz ve Kukla Oynatıcısı Talât Dumanlı.” Ed. Ünver Oral. Talât Dumanlı. İstanbul: Kitabevi, 2020, 31-37.
116. Tanboğa, Tuncay. “Yalova Sefası.” Erişim 02 Şubat 2024. https://www.youtube.com/watch?v=ajiyA8bCogE. google scholar
117. Tansuğ, Sezer. “Karagöz Üslûbu,” Yelken, 28 (1959): 7-11.
118. Tansuğ, Sezer. Karagöz: Hayal ve Gerçek. İstanbul: Sayılı, 1987. google scholar
119. Tansuğ, Sezer. Sanatın Görsel Dili. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1993.
120. Tansuğ, Sezer. Çağdaş Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2012. google scholar
121. Tayfur, Müberra Bağcı. Ataç’ın Tiyatro Yazıları. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2010. google scholar
122. Tecer, Ahmet Kutsi. “Karagöz ve Kuklaya Ait Kısa Notlar.” Türk Folklor Araştırmaları 119 (1959): 1917-1920.
123. Temporal, Marcel. “Marottes et Marionettes.” La Vie Active 5 (1950): 7-11. google scholar
124. The Newberry Kütüphanesi. Tarih-i Yeni Dünya, el-Musemma be Hadis-i Nev. Edward E. Ayer Koleksiyonu. Katalog no: Ayer MS 612/ 174224, Erişim 13 Nisan 2024. https://collections.newberry.org/archive/-2KXJ8ZSFBWFMQ.html. google scholar
125. Tillis, Steve. “Towards and Aesthetics of the Puppet.” Yüksek lisans tezi, San Jose State Üniversitesi, 1990.
126. Toderini, Giambattista. Türklerin Yazılı Kültürü. Çev. Ali Berktay. İstanbul: YKY Yayınları, İstanbul, 2018. google scholar
127. Tuchelt, Klaus. Türkische Gewänder und Osmanische Gesellschaft im Achtzehnten Jahrhundert, Graz: Verlagsanstait, 1966.
128. Ümit, Nazlı M. Türk Tiyatrosu Tarihyazımı ve Avrupalı Şarkiyatçılar. İstanbul: Libra, 2020. google scholar
129. Ümit, Nazlı M. “İstanbul’da Karagöz, Karagöz’de İstanbul I: Bir İstanbul Eğlencesi Olarak Vakvak Masalı.” Karagöz Sanat 2 (2022): 50-53.
130. Ümit, Nazlı M. “Temaşanın Komedya ile İmtihanı: Ahmet Necip Efendi’nin Hayal Oyunları.” Folklor Akademi Dergisi 6/3 (2023): 1310 – 1327. google scholar
131. Ümit, Nazlı M. “Türk Kukla Tiyatrosu ve İkonografi: Karagöz’de Temaşanın Tasviri.” Yar Bana Bir Eğlence Karagöz Oyunu Sergisi Kataloğu. İstanbul: Fatih Belediyesi, 2024, 23-41. google scholar
132. Ümit, Nazlı M. “Curcunabaz.” Fotoğraf: Nazlı M. Ümit. google scholar
133. Vámbéry, Ármin. Sittenbilder aus dem Morgenlande. Berlin: A. Hofmann & Company, 1876. google scholar
134. Vermeir, Koen. “The Magic of the Magic Lantern (1660 1700): On Analogical Demonstration and the Visualization of the Invisible.” The British Journal for the History of Science 38/02 (2005): 127-159. google scholar
135. Violette, Marcel ve John McCormick. “Theatrum Mundi.” World Encyclopedia of Puppetry Arts (WEPA). Erişim 03 Haziran 2026. https://wepa.unima.org/en/theatrum-mundi/. google scholar
136. Von Boehn, Max. Puppets and Automata. New York: Dover Publications, 1972. google scholar
137. Von Luschan, Felix. “Das Türkische Schattenspiel.” Internationales Archiv Für Ethnographie Band II (1889): 1-9; 81-90; 125-143.
138. Wiegand, Daniel. “Tableaux Vivants, Early Cinema, and Beauty-As-Attraction.” Acta Universitatis Sapientiae 15/1 (2018): 9-32. google scholar
139. Wynants, Nele. “The Travelling Lantern: The Courtois and Grandsart-Courtois Family Theatres as Transcultural Mediators at the Nineteenth-Century Fair.” Early Popular Visual Culture 17-3/4 (2019): 233-260. google scholar
140. Wynants, Nele. “Invisible Hands in the History of the Magic Lantern: Where Theatre Studies and Media Archaeology Meet.” Early Popular Visual Culture 18/4 (2020): 422-447. google scholar
141. Xiaochun, Cheng ve Mushi bin Hj. Shanat. “A Study on the Visual Elements of Shadow Puppets in Southwest China.” Natural Volatiles & Essential 8/4 (2021): 10300-10318. google scholar
142. Yeniasır, Mustafa ve Burak Gökbulut. “Kıbrıs Türk Kültüründe Karagöz Tasvirleri ve Göstermelikler.” Milli Folklor 17/133 (2022): 102-127. Erişim 18 Nisan 2024. https://izlik.org/JA36KA28GA. google scholar
143. Yesari, Mahmut. Hanife Hanım’ın İstanbul Maceraları. İstanbul: Can Yayınları, 2021. google scholar
144. Zich, Otakar. Aesthetics of the Dramatic Art: Theoretical Dramaturgy. Ed. David Drozd ve Pavel Drábek. Çev. Pavel Drábek and Tomáš Kačer. Çek Cumhuriyeti: Karolinum, 2024. google scholar