Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ndeki Osmanlı Dönemi Sıbyan ve İptidai Mektepleri

Öz

Tarih boyunca Asya, Afrika ve Avrupa medeniyetlerinin odağında olan Kıbrıs, Venedikliler üzerine yapılan seferle 6 Ağustos 1571 tarihinde Osmanlı egemenliğine girmiştir. Üç asır Osmanlı idaresinde kalan ada, iskân ve imar edilmiştir. İmar faaliyetleri kapsamında adada çok sayıda dinî, sosyal ve eğitim kurumları tesis edilmiştir. İlköğretime karşılık gelen sıbyan ve iptidai mektepleri adada yaygın olarak inşa edilen örgün eğitim kurumlarıdır. Sıbyan mektebi 5-6 yaşlarındaki çocuklara okuma-yazma ve dinî eğitimin verildiği okullardır. İptidai mektepleri ise 1869’da Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile birlikte sıbyan mektepleri eğitiminde değişiklik yapılarak açılan ilköğretim kurumlarıdır. İptidai mekteplerinde dinî bilgilerin yanı sıra okuma-yazma, coğrafya ve aritmetik dersleri verilmiştir. Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin Kıbrıs’ı fethinden itibaren İngilizlerin çıkardıkları Eğitim Yasası ile tüm okulların kanunen İngiliz yönetimine bağlandığı 1920 yılına kadar Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde inşa edilen mektepleri kapsamaktadır. Bu bağlamda Kuzey Kıbrıs’ın Lefkoşa, Gazimağusa (Mağusa), Girne, Yeni İskele ve Güzelyurt gibi farklı ilçelerinde yer alan dokuz adet mektep tespit edilmiştir. Mektepler Osmanlı mimari özelliklerini taşımalarının yanı sıra yerel etkileri de yansıtması bakımından önem arz etmektedir. Çalışmada az tanınan Kuzey Kıbrıs mektepleri tanıtılarak başkent İstanbul ve Anadolu örnekleri ile karşılaştırılmıştır. Böylece adadaki mekteplerin Osmanlı dönemi mektep mimarisi içerisindeki konumları belirlenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Dönemi
• Kıbrıs
• Eğitim Kurumu
• Mimarlık Tarihi

Ottoman Era Primary and Elementary Schools in the Turkish Republic of Northern Cyprus

Öz

Cyprus, which has been at the center of Asian, African, and European civilizations throughout history, came under Ottoman rule on August 6, 1571, following the expedition against the Venetians. The island, which remained under Ottoman rule for three centuries, was settled and developed. As part of urban development activities, numerous religious, social, and educational institutions have been established on the island. Primary schools, known as sibyan and iptidai mektepleri, were formal educational institutions widely built on the island. Sibyan mektebi were schools where children aged 5-6 received reading, writing, and religious education. Primary schools were elementary education institutions established in 1869 with the General Education Regulations, which modified the primary school system. In addition to religious instruction, primary schools offered reading, writing, geography, and arithmetic. This study covers the schools built in the Turkish Republic of Northern Cyprus from the time of the Ottoman conquest of Cyprus until 1920, when all schools were legally placed under British administration by the Education Act enacted by the British. In this context, nine schools located in different districts of Northern Cyprus, such as Nicosia, Famagusta, Kyrenia, Trikomo, and Morphou, have been identified. These schools are significant not only for their Ottoman architectural features but also for reflecting local influences. This study introduces lesser-known schools in Northern Cyprus and compares them with examples from the capital Istanbul and Anatolia. In doing so, it attempts to determine the position of these schools within the context of Ottoman-era school architecture.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Period
• Cyprus
• Educational Institutions
• Architectural History

Kaynakça

1. Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi (Başlangıçtan 1988′e). Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları, 1989. google scholar
2. Alasya, Halil Fikret. Kıbrıs Tarihi ve Kıbrıs’ta Türk Eserleri. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1977. google scholar
3. Altan, Mustafa Haşim. Belgelerle Kıbrıs Türk Vakıflar Tarihi. 1. cilt. Kıbrıs: Kıbrıs Vakıflar İdaresi Yayınları, 1986. google scholar
4. Aslanapa, Oktay. Kıbrıs’ta Türk Eserleri. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1975. google scholar
5. Atalay, Talip. Geçmişten Günümüze Kıbrıs İdari Yapılanma ve Din Eğitimi. Konya: Mehir Vakfı Yayınları, 2003. google scholar
6. Aydın, Bilgin. “Kıbrıs Medreseleri ve Sıbyan Mektepleri.” Geçmişin İzinde Geleceğin Eşiğinde: Kıbrıs Türk Toplumunda Siyaset, Ekonomi ve Sosyal Yapı. Ankara: YTB Yayınları, 2023, 67-79. google scholar
7. Baçaru, Veli. “Sultan II. Abdülhamid Dönemi’nden Bir Tip Proje Örneği: Mektepli Camiler.” Sanat Tarihi Dergisi 32/2 (Ekim 2023): 761-823. https://doi.org/10.29135/std.1298647. google scholar
8. Bağışkan, Tuncer. Kıbrıs’ta Osmanlı, İslam ve İslamlaştırılan Eserler. Lefkoşa: Kıbrıs Türk Eğitim Vakfı Yayınları, 2019. google scholar

9. Bağışkan, Tuncer. Kıbrıs’ta Türk Eserler. Lefkoşa: Kıbrıs Türk Federe Devleti Eğitim, Gençlik, Kültür ve Spor Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Dairesi Müdürlüğü Yayını, 1982. google scholar
10. Balcan, Cem ve Demet Ulusoy Binan. “Mimar Sinan'ın İstanbul Külliyelerinde Yer Alan Sıbyan Mektepleri ve Koruma Sorunları.” Tasarım + Kuram 27/15 (2019): 100-124. google scholar
11. Başlamışlı, Macide ve Adem Çalışkan. “İngiltere’nin Yakın Doğu Politikası Dahilinde Kıbrıs’ın İngilizlere Devri.” Tarihte Kıbrıs II. Ed. Osman Köse. İstanbul: Dokuzonbeş Matbaacılık, 2017, 825-834. google scholar
12. Bayhan, A. Ali. “Süleyman Paşa Cami ve Mektebi.” TDV İslam Ansiklopedisi. 28. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010, 100. google scholar
13. Bayraktar, Mehmet Sami. “Alaçam Burhaniye İbtidai Mektebi.” Sanat Tarihi Dergisi 32/1 (Nisan 2023): 313-335. google scholar
14. Cicioğlu, Hasan. “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Eğitim.” Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES) 16 (2) 1983: 209-224. google scholar
15. Çelik, Şenol. “Türk Fethi Sonrasında Kıbrıs Adasına Yönelik İskân Çalışmaları.” Türk Bilgisi Araştırmaları 27/1 2003: 263-304. google scholar
16. Eriş Kızgın, Eda. “Anadolu’da Osmanlı Dönemi Sıbyan Mekteplerinin Mimari Gelişimi.” Doktora Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2021. google scholar
17. Erzen, Afif. “Kıbrıs Tarihine Bir Bakış.” Milletler Arası Birinci Kıbrıs Tetkikleri Kongresi (14-19 Nisan), Türk Heyeti Tebliğleri. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1971, 79-83. google scholar
18. Eyice, Semavi. “XVIII. Yüzyılda Türk Sanatı ve Türk Mimarisinde Avrupa Neo-Klasik Üslubu.” Sanat Tarihi Yıllığı (9-10) 1981: 163-190. google scholar
19. Eyyamoğlu, Mustafa ve Nuran Kara Pilehvarian. “Seyyid Mehmet Ağa Vakfiyesinde Bulunan Yapıların 19. Yüzyılda Yaptırılma Süreçleri ve Günümüzdeki Durumları Hakkında Tespitler.” Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi 8/1 (Mart 2019): 455-474. http://dx.doi.org/10.7596/taksad.v8i1.1623. google scholar
20. Googlemaps. "Alaniçi." Erişim 7 Mart 2026. https://maps.app.goo.gl/BAM4z3UX7cYuqT5h9 google scholar
21. Gökel, Ömer ve Gökmen Dağlı. “Osmanlı’dan Günümüze Kıbrıs Türk Eğitim Sisteminin Geçirmiş Olduğu Evreler.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 8/37 (2015): 747-758. DOI: 10.17719/jisr.20153710641. google scholar
22. Gündüz, Mustafa. Osmanlı Eğitim Mirası. İstanbul: Doğu Batı Yayınları, 2015. google scholar
23. Güneş, Bilal, Hayri Çarpmaz ve Celal Erdönmez. “Kıbrıs Türk Eğitimine İngiliz Müdahalesi (1920-1935).” Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi 28 (2018): 111-133. google scholar
24. İbrahimgil, M. Zeki ve Ammar İbrahimgil. Rodos Adası’nda Osmanlı Mimarisi (Mimari Eserler-Kitabeler-Mezar Taşları). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2019. google scholar
25. İbrahimgil, M. Zeki ve Hamza Keleş. Bulgaristan’da Osmanlı Dönemi Vakıf Eserleri Envanteri. 1.cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2016. google scholar
26. İnce, Kasım. “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Güney Kıbrıs'ta 1789-1839 Yıllarındaki Osmanlı Cami ve Mescidleri.” Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 4 (1996): 1-17. google scholar
27. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA. İSDD. Dosya No: 81: Gömlek No: 1929 (37), 1897. google scholar
28. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA. İSDD. Dosya No: 103: Gömlek No: 2420 (46), 1902. google scholar
29. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA. İSDD. Dosya No: 352: Gömlek No: 7225 (143), 1904. google scholar
30. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA. İSDD. Dosya No: 124: Gömlek No: 2931 (91), 2.9.1905. google scholar
31. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA. İSDD. Dosya No: 129: Gömlek No: 3031 (112), 1906. google scholar
32. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA. İSDD. Dosya No: 138: Gömlek No: 3242 (58), 1908. google scholar
33. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA. İSDD. Dosya No: 139: Gömlek No: 3260 (58), 1908. google scholar
34. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA. İSDD. Dosya No: 141: Gömlek No: 3318 (21), 1909. google scholar
35. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA. İSDD. Dosya No: 146: Gömlek No: 3406(53), 1910. google scholar
36. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA. İSDD. Dosya No: 154: Gömlek No: 3580, 1916. google scholar
37. Kıbrıs Evkaf Arşivi İngiliz Sömürge Dönemi Dosyaları, KEA.Ş.SD. Defter No:16 s.135. Hüküm 214, 1746. google scholar
38. Konya Ansiklopedisi. “Karataş Camii.” Erişim 07 Haziran 2025. https://www.konyapedia.com/makale/1750/karatas-camii google scholar
39. Kulak Torun, Firdevs ve Funda Kurak Açıcı. “Tarihi Yerleşmelerde Batı Etkisinde (Geç) Osmanlı Dönemi Camileri: Konya/Sille Ak Cami.” Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 9 (1) (2023): 29-47. https://doi.org/10.22466/acusbd.1231321 google scholar
40. Nurçin, Volkan, Mustafa Usta ve Süleyman Gümrükçüoğlu. “Osmanlı Döneminde Kıbrıs’ta Din Eğitimi (1571-1878).” Tarihi Araştırmalar II. Ed. Aydın Efe. Ankara: Akademisyen Kitapevi, 2020, 97-114. google scholar
41. Nurçin, Volkan. “İngiliz İdaresinde Kıbrıs’ta Örgün Din Eğitimine Genel Bir Bakış.” Batman Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Hakemli Dergisi 3/1 (29 Haziran 2019): 20-32. google scholar
42. Orhunlu, Cengiz. “Osmanlı Türklerinin Kıbrıs Adasına Yerleşmesi (1570-1580).” Milletler Arası Birinci Kıbrıs Tetkikleri Kongresi (14-19 Nisan), Türk Heyeti Tebliğleri. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1971, 91-98. google scholar
43. Özbek, Yıldıray ve Celil Arslan. Kayseri Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri. 1. cilt. Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları. 2008. google scholar
44. Özbek, Yıldıray, Celil Aslan. Kayseri Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri. 3. cilt. Kayseri: Kayseri Büyük Şehir Belediyesi, 2008. google scholar
45. Özekmekçi, Mustafa Mesut. “II. Mahmut Döneminde İstanbul’daki Sıbyan Mektepleri ve Öğrenci Sayıları.” Osmanlı Araştırmaları 60 (60) (2022): 139-178. https://doi.org/10.18589/oa.1225272. google scholar
46. Özgüven, Burcu. “From The Ottoman Province To The Colony: Late Osman Educational Buildings Nicosia.” ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi 1-2 (21) (2004): 33-66. google scholar
47. Özkul, Ali Efdal, Yurdagül Akcansoy ve Gülcan Faika Ülvay. “Viktorya İslâm İnas Sanayi Mektebi ve Kıbrıs Türk Kadınının Yaşamındaki Rolü.” Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi 27 (2018): 71-96 google scholar
48. Sağıroğlu Arslan, Aslı ve Mert Kırık. “Kayseri’de Bilinmeyen İki Yapı: Himmetdede Cami ve Sıbyan Mektebi.” Türk Dünyası Araştırmaları 115 (227) (2017): 197-212. google scholar
49. Sönmez, Filiz, Eda Tavacıgil ve Servet Pişmişoğlu. “Kayseri’deki Osmanlı Son Dönem Sıbyan-İptidai Mekteplerinden Bir Örnek: Barbaros İptidai Mektebi, 1908-1910.” Online Journal of Art and Design 10/1 (2022): 175-198, https://www.adjournal.net/articles/101/10112.pdf google scholar
50. Suha, Ali. “Kıbrıs’ta Türk Maarifi.” Milletler Arası Birinci Kıbrıs Tetkikleri Kongresi (14-19 Nisan), Türk Heyeti Tebliğleri. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1971, 221-252. google scholar
51. Şentürk, Hatice. “Osmanlı Eğitim Sisteminde Sıbyan Mektepleri Hakkında Bir Değerlendirme.” Genç Kalemler Tarih Araştırmaları Dergisi 4/5 (2018): 87-91. google scholar
52. Tosun, Elif. “Kırıkkale-Keskin İlçesindeki Türk Mimari Eserleri.” Yüksek Lisans Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, 2019. google scholar
53. Türkiye Kültür Portalı. “Kurtdere Camii.” Erişim 07 Haziran 2025. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/tekirdag/gezilecekyer/kurtdere-camii google scholar
54. Ünlü, Mucize. “Tanzimant ve Meşrutiyet Dönemlerinde Kıbrıs’ta Eğitim.” Tarihte Kıbrıs II. Ed. Osman Köse. İstanbul: Dokuzonbeş Matbaacılık, 2017, 583-595. google scholar