İzmir’de Tarihî Bir Eğitim Yapısının Mekânsal Dönüşümü: Foça Rum Erkek Okulu

Öz

Osmanlı Devleti, farklı etnik ve dinî toplulukların bir arada yaşadığı çok uluslu bir yapıya sahipti. 19. yüzyılda gerçekleştirilen eğitim reformları çerçevesinde Osmanlı Devleti’nde gayrimüslim topluluklara ait eğitim yapılarının sayısı artmıştır. Bu topluluklar arasında Rumlar, özellikle Batı Anadolu’da yoğun bir nüfusa sahip olup çok sayıda eğitim yapısı inşa etmiştir. Foça Rum Erkek Okulu, çok katmanlı ve çok kültürlü yapısı ile öne çıkan bir yerleşim olan Eski Foça’da, günümüze ulaşan ve uzun süre özgün işlevini sürdüren tek eğitim yapısıdır. Yapı, döneminin eğitim ve mimari mirasına yönelik önemli bilgiler içermesinin yanı sıra sosyo-kültürel yaşama ilişkin izler de barındırmaktadır. Bu çalışmanın amacı, İzmir’in Eski Foça yerleşiminde 19. yüzyılda inşa edilen Rum Erkek Okulunun mimari özellikleri ile tarihî gelişim sürecinde geçirdiği mekânsal dönüşümü incelemek ve yapının koruma durumunu Batı Anadolu’daki benzer dönem örnekleri ile değerlendirmektir. Çalışma, nitel araştırma yaklaşımı kapsamında hazırlanmıştır. Araştırmanın veri toplama sürecinde literatür taraması, arşiv araştırması ve alan çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Elde edilen tarihî belgeler, haritalar ve görsel materyaller doğrultusunda yapının mekânsal dönüşümü incelenmiş; Batı Anadolu’da aynı döneme ait Rum okulları ile karşılaştırmalı mimari analiz yöntemi kullanılarak değerlendirilmiştir. Çalışmada, Foça Rum Erkek Okulunun mimari özellikleri açısından Batı Anadolu’daki Rum okullarıyla benzerlikler taşıdığı ve özgün değeri ile bir eğitim mirası olarak korunması gerektiği ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Eğitim Yapıları
• Mimarlık Tarihi
• Mekânsal Dönüşüm
• Eski Foça
• Rum Erkek Okulu

Spatial Transformation of a Historic Educational Building in İzmir: Foça Greek School for Boys

Öz

The Ottoman Empire had a multinational structure in which different ethnic and religious communities lived together. Within the framework of the educational reforms implemented in the nineteenth century, the number of educational buildings belonging to non-Muslim communities increased significantly. Among these communities, the Greeks, who had a dense population, particularly in Western Anatolia, constructed numerous educational buildings. Foça Greek School for Boys is the only surviving educational building in Eski Foça, a multilayered and multicultural settlement that maintained its original educational function for a long period. In addition to providing valuable information about the educational and architectural heritage of its period, the building preserves traces of the socio-cultural life of the time. The aim of this study is to examine the architectural characteristics of Foça Greek School for Boys, built in the nineteenth century in Eski Foça, İzmir, and its spatial transformation throughout its historical development, and to evaluate its conservation status in comparison with similar examples in Western Anatolia. The study adopts a qualitative research approach. Literature review, archival research, and field studies were conducted during the data collection process. Based on historical documents, maps, and visual materials, the spatial transformation of the building was analyzed and compared with Greek schools from the same period in Western Anatolia. The study reveals that Foça Greek School for Boys shares architectural similarities with other Greek schools in Western Anatolia and should be preserved as a valuable example of educational heritage.

Anahtar Kelimeler

• Educational Buildings
• Architectural History
• Spatial Transformation
• Eski Foça
• Greek School for Boys

Kaynakça

1. Acar Ata, İlknur ve Mehmet Emin Başar. "Mimari Miras Yapılarına Önerilen Yeni İşlevlerin Kullanıcı Katılımlı Seçim Sonuçlarının Bellek Aktarımı Bağlamında Değerlendirilmesi: Uluağaç Rum Okulu Örneği." Humanities Sciences 16/2 (2021): 86-106. https://izlik.org/JA 63PL96GZ. google scholar
2. Adanır, Fikret. "19. Yüzyıl Ortalarında Foça Kasabası’nda Kazanç ve Vergi." Geçmişten Günümüze Foça Uluslararası Sempozyum Bildirileri. Ankara: Pelin Ofset, 1997, 7. google scholar
3. Akçıl Harmankaya, N. Çiçek. "İstanbul’da Erken Cumhuriyet Dönemi Eğitim Yapılarına Bir Örnek: Eski Beyazıt İlkokulu." Sanat Tarihi Dergisi 33/2 (2024): 1051-1073. https://doi.org/10.29135/std.1517386 google scholar
4. Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi M.Ö.1000-M.S.2016. Ankara: Pegem Akademi, 2016. google scholar
5. Alpandiner, Aybüke. "İzmir'de Cumhuriyet Döneminde ve Öncesinde Yapılan Eğitim Yapılarının İncelenmesi." Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2019. google scholar
6. Arı, Kemal. "1923 Türk-Rum Mübadele Anlaşması Sonrasında İzmir'de 'Emval-i Metruke' ve 'Mübadil Göçmenler'." Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 6/18 (1990): 627-658. google scholar
7. Arı, Kemal. Suyun İki Yanı: Mübadele (Yazılar). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2016. google scholar
8. Arslan Çinko, Merve. "Kültürel Mirasın Bir Bileşeni Olarak Eğitim Mirası: Trakya Eğitim Yapıları (1839-1923) ve Korunmalarına Yönelik Öneriler." Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2023. google scholar

9. Arslan Çinko, Merve ve Zeynep Eres. "Arşiv Belgeleriyle 19-20. Yüzyıl Edirne Vilayetinin Eğitim Tarihi ve Yapıları Üzerine Değerlendirmeler." Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi 11/1 (2022): 73-124. https://doi.org/10.30903/Balkan.1134137. google scholar
10. Arslan Çinko, Merve ve Zeynep Eres. "Edirne'de Tarihî Bir Eğitim Yapısı: Bulgar Katolik Okulu ve Mimari Özellikleri." Art-Sanat 21 (2024): 69-102. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1344027. google scholar
11. Aydın Vilayeti İstatistik Müdürlüğü. DH/İ-UM, Ds. 19/10 Bel. no. 1/26, 1919. Aydın Vilayeti Salnameleri, H 1300 [M 1883]. google scholar
12. Aydın Vilayeti Salnameleri, H 1307 [M 1889]. Aydın Vilayeti Salnameleri, H 1316 [M 1899]. Aydın Vilayeti Salnameleri, H 1326 [M 1908]. google scholar
13. Baltacı, Cahit. "Osmanlı Eğitim Sistemi." Yeni Türkiye Dergisi 2/7 (1996): 467-470. google scholar
14. Baykara, Tuncer. "19. Yüzyılda Urla Yarımadası’nda Nüfus Hareketleri." Türkiye'nin Sosyal ve Ekonomi Tarihi (1071-1920). Ed. Oktay Okyar ve Halil İnalcık. Ankara: Meteksan, 1980. google scholar
15. Berber, Engin. "İzmir Vilayeti 1339 Senesi İstatistiği." Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi, 1995. google scholar
16. Berber, Engin. "Life in the Anatolian Countryside during the Greek Occupation: The Example of Foça." Economy and Society on Both Shores of the Aegean. Ed. Lorans Tanatar Baruh ve Vangelis Kechriotis. Atina: Alpha Bank Historical Archieves, 2010, 125-175. google scholar
17. Berber, Engin. "Mütareke ve Yunan İşgali Döneminde Foça Kazası." Geçmişten Günümüze Foça Uluslararası Sempozyum Bildirileri. Ankara: Pelin Ofset, 1997, 33-46. google scholar
18. Bibliothèque Nationale de France. "Phocée / dressé par F. Sartiaux." gallicia.bnf.fr. Département Cartes et Plans, GE D-26716, 1913. google scholar
19. Bilgiç Elmas, Melis ve Can Şakir Binan. "19. Yüzyıl Doğu Trakyası’nda Gayrimüslim Yapılarına İlişkin Bir Okuma: Tarihî-mimari Arka Plan ve Koruma Sorunları." Art-Sanat 25 (2026): 185-229. https://doi.org/10.26650/artsanat.2026.25.0008. google scholar
20. Çakmak, Şakir. "Foça'daki Türk Eserleri." Geçmişten Günümüze Foça Uluslararası Sempozyumu. Ankara: Pelin Ofset, 1997, 47-55. Çokona, Ari. 20. Yüzyıl Başlarında Anadolu ve Trakya’daki Rum Yerleşimleri. İstanbul: Literatür Yayınları, 2017. google scholar
21. Daş, Ertan. "Foça Osmanlı Mezarlığı’ndaki Tasvirli Mezar Taşları." Geçmişten Günümüze Foça Uluslararası Sempozyumu. Ankara: Pelin Ofset, 1997, 61. google scholar
22. Demirli, Murat. "Kırklareli Rum Okulu Restorasyon Projesi." Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2010. google scholar
23. Deringil, Selim. The Well-Protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the Ottoman Empire 1876-1909. Londra-New York: Tauris, 1999. google scholar
24. Dinçel, Tülay. "XIX. Yüzyılda İzmir’deki Rum Okulları." Yüksek lisans tezi, Celal Bayar Üniversitesi, 2012. Ergin, Osman Nuri. Türk Maarif Tarihi. 2. cilt. İstanbul: Eser Matbaası, 1977. google scholar
25. Erol, Emre. "Organised Chaos as Diplomatic Ruse and Demographic Weapon: The Expulsion of the Ottoman Greeks (Rum) from Foça, 1914." TSEG-The Low Countries Journal of Social and Economic History 10/4 2013: 66-96. google scholar
26. Ersoy Alpandiner, Aybüke ve E. Eti Akyüz Levi. "İzmir’deki Eğitim Yapılarından Bir Örnek: Rum Evangeliki Okulu (İzmir Namık Kemal Lisesi)." Mimarlık, Planlama ve Tasarım 79 (2019): 81-95. google scholar
27. Ertuğrul, Zeynep. "Niğde Dumlupınar İlkokulu ve Dönemi Yapıları İçindeki Yeri." 4th International Symposium on Innovative Approaches in Social, Human and Administrative Sciences. Samsun: SETSCI Conference Proceedings, 2019, 181-186. google scholar
28. Eser, Ümit. "Of the Relics that We Estimated to Have No Worth’ (Bizce Hiçbir Kıymeti Olmadığı Anlaşılan Eşyanın): Disputes over a Church Property in the Early Republican Period, 1922–1945." Diyâr 1/2 (2020): 276. https://doi.org/10.5771/2625-9842-2020-2-268. google scholar
29. Göktaş Kaya, Lütfiye ve Muhammet Özkurt. “19.-20. Yüzyıl Osmanlı Dönemi Eğitim Yapıları: Kastamonu Merkez Mekteb-i İdadi, Mekteb-i Sanayi ve Rum Mektebi.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 73 (2018): 37-56. google scholar
30. Güçtekin, Nuri. "Kırklareli (Kırkkilise) Rum Mektebi’nden Vali Faik Üstün İlkokulu’na Bir Eğitim Binasının Hikâyesi (1905-2005)." Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17 (2015): 171-192. google scholar
31. Horbou, Nikolaos A. Παλαιά Φώκαια Μικράς Ασίας (Küçük Asya'daki Eski Foça). Ed. Giannis Kioulekas. Atina: Enallaktikes Ekdoseis, 2022. google scholar
32. İpekoğlu, Başak ve Mine Hamamcıoğlu. "İzmir Mithatpaşa Endüstri Meslek Lisesi Binasının Tanıtımı, Yangın Sonrası Durumu ve Onarım Kararları." Ege Mimarlık Dergisi 2/26 (1998): 14-19. google scholar
33. İzmir Foça İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü. "Foça Kaymakamlığı İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü 2024-2028 Stratejik Planı." Erişim 25 Aralık 2024. https://foca.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2026_03/69a979d72143a398392875_FOÇA_İLÇE_MİLLİ_EĞİTİM_Stratejik_Planıı.pdf google scholar
34. Karaca, Sebahattin. "Foça'nın Ağabeyi Efendi İnsan Mahmut Irmak." Focali.com. 17 Kasım 2023. Erişim 20 Haziran 2024. https://www. focali.com/foca-nin-agabeyi-efendi-insan-mahmut-irmak/12632/ google scholar
35. Karaca, Sebahattin. "Reha Midilli; Okulları Neden Yaptım?." Focali.com. 13 Mayıs 2020. Erişim 16 Kasım 2024. https://www.focali.com/ reha-midilli-okullari-neden-yaptim/2318/ google scholar
36. Karatosun, Müjgan Bahtiyar. "XIX. Yüzyılda Ticaret Faaliyetlerinin Temsili Mekânları: Eski Foça’da Tuz Depoları." Ege Mimarlık 2/65 (2008): 32-35. google scholar
37. Karpat, Kemal H. Ottoman population 1830-1914 Demographic and Social Characteristics. Londra: University of Wisconsin Press, 1985: 174-176. google scholar
38. Kıral, Ömer Hamdi ve Selçuk Yener. "40 Yıl Sonra Foça Koruma Planı Üzerine Bir Söyleşi." Planlama 28/3: 254. https://doi.org/10.14744/ planlama.2018.63497. google scholar
39. Kolay, Emre. "Arşiv Belgelerinin İzinde Konya Erkek Muallim Mektebini Yeniden Yorumlamak." Sanat Tarihi Dergisi 33/2 (2024): 679-699. https://doi.org/10.29135/std.1494961. google scholar
40. Koyuncu, Aşkın. "Tanzimat Dönemi Eğitim Reformları Işığında Çanakkale'de Gayrimüslim ve Ecnebi Mektepleri." Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 11/15 (2013): 77-12. https://izlik.org/JA92XA23LZ. google scholar
41. Kul, Fatma Nurşen. "A New Approach for Defining the Conservation Status of Early Republican Architecture: Case Study: Primary School Buildings in İzmir." Doktora tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 2010. google scholar
42. Kul, Fatma Nurşen. "Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Binaları." Mimarlık Dergisi 360 (2011): 66-71. google scholar
43. Kul, Fatma Nurşen. "Primary Schools of İzmir (1923-1950)." ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi 29/2 (2012): 259-284. google scholar
44. Kültür Envanteri. "Ayvalık Gazi Ortaokulu." Erişim 18 Ekim 2024, https://kulturenvanteri.com/yer/ayvalik-gazi-ortaokulu/ Kültür Envanteri. "Panaya Kilise Okulu." Erişim 18 Ekim 2024, https://kulturenvanteri.com/yer/panaya-kilise-okulu/.4 Kültür Envanteri. " Rum Okulu, Bergama." Erişim 18 Ekim 2024, https://kulturenvanteri.com/yer/rum-okulu-bergama/ Kültür Envanteri. "Taş Mektep, Şirince." Erişim 18 Ekim 2024, https://kulturenvanteri.com/yer/tas-mektep-sirince/ google scholar
45. "Lambiyanos Okulu (Zafer Okulu) Restorasyonun Bitirilmesini Bekliyor." Manisa Manşet Gazetesi, 9 Haziran 2024. Erişim 10 Aralık 2024. https://www.manisamansetgazetesi.com/manisa-haberleri/lambiyanos-okulu-zafer-okulu-restorasyonun-bitirilmesini-bekliyor/56103 google scholar
46. Macar, Olcay Dağlar. "Osmanlı Rum Eğitim Sistemi ve İstanbul Rum Kız Okulları (19. ve 20. Yüzyıl)." Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi 10/2 (2010): 775-817. google scholar
47. Mahmud Cevad. Maarif-i Umumiye Nezareti Tarihçe-i Teşkilat ve İcraatı - XIX. Asır Osmanlı Maarif Tarihi. Ed. Taceddin Kayaoğlu. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2001, 445. google scholar
48. Mahmud Cevad. Maarif-i Umumiye Nezareti Tarihçe-i Teşkilat ve İcraatı. İstanbul: Matbaa-i Âmire, H 1338 [1919-1920], 469-509. google scholar
49. Millas, Herkül. "Yunanistan’daki Foçalılar: Sözlü Tarih ve Kimlik." Geçmişten Günümüze Foça Uluslararası Sempozyum Bildirileri. Ankara: Pelin Ofset, 1997, 115-120. google scholar
50. Millî Savunma Bakanlığı Harita Genel Müdürlüğü Arşivi, 2025. google scholar
51. Okuldışı Öğrenme Ortamları. "Bergamalı Kadri Eğitim Tarihi Müzesi." Erişim 11 Kasım 2024. https://okuldisiogrenme.eba.gov.tr/place-detail/bergamali-kadri-egitim-tarihi-muzesi-3222 google scholar
52. Okuyucu, Özgür Boran. "Beşiktaş Rum Okulu Restorasyon Projesi." Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2011. google scholar
53. Özal, Gizem ve Fazilet Duygu Saban. "Niğde'deki Rum Okullarının Korunması Üzerine Bir İnceleme." İdealkent 13/35 (2022): 66-96. https:// doi.org/10.31198/idealkent.984459. google scholar
54. Özçelik, Ayfer ve Veysel Çolaker. "XX. Yüzyıl Başlarında Edirne’de Rum Liseleri (Edirne Rum Metropolitliği Kayıtları Işığında)." Tarih Alanında Seçme Yazılar. 5. Cilt. Ed. Yunus Emre Tansü ve Füsun Kara. Gaziantep: Özgür Yayınları, 2023), 173-204. google scholar
55. Özeçoğlu, Halil. "Modernleşme Sürecinde İzmir'de Müslim ve Gayrimüslimlerin Eğitimine Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım (1856-1908)." Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2009. google scholar
56. Özer Baş, Gizem, İpek Demir ve İpek Gölükcü, "Rum Mektepleri Bağlamında Kula Zafer Okulu’nun Tarihsel Gelişimi ve Mimari Özellikleri." Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 34/2 (2024): 705-722. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1440036. google scholar
57. Özyiğit, Ömer. "Phokaia'da Son Dönem Kazıları." Ege Üniversitesi Arkeoloji Kazıları. Ed. Altan Çilingiroğlu, Zeynep Mercangöz ve Gürcan Polat. İzmir: Arkadaş Matbaacılık, 2012, 294-312. google scholar
58. Psarros, Dimitrios. Το Αϊβαλί και η Μικρασιατική Αιολίδα (To Ayvali kai Microasiatiki Aiolida). Ed. Kostoula Sklaveniti. Atina: Morfotikó Ídryma Ethnikís Trapézis (MİET), 2017. google scholar
59. Raşit Kemal Bonneval Kişisel Arşivi, 2026. google scholar
60. Salt Araştırma Eğitim Arşivi. "Osmanlı İmparatorluğu'nda İzmir, Aydın, Manisa ve Denizli'deki okulları gösteren harita. No: 6." Haritalar, EPL020. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/103290 google scholar
61. Salt Araştırma Eğitim Arşivi. "Reha Bedia Midilli İlkokulu." İzmir, AHIZM095, https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/201037 google scholar
62. Saraç, Hüseyin. "Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslim Kızların Eğitimi ve Aksaray Rum İnas Mektebi." Tarih Araştırmaları Dergisi 39/67 (2020): 305-325. http://hdl.handle.net/20.500.11787/5857. google scholar
63. Serçe, Erkan. "Aydın Vilayeti Salname ve İstatistiklerinde Foçateyn Kazası." Foça Üzerine Yazılar. İzmir: Foça Belediyesi, 1998, 19. google scholar
64. Serçe, Erkan. "Foçateyn Kazası." 1923 Senesi İzmir Vilayeti İstatistiği. 1. Cilt. Ed: Erkan Serçe. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi, 2001, 164-165. google scholar
65. Şar, Esra. "19. Yüzyıl-20. Yüzyıl Edirne Vilayetinde Bulunan Gayrimüslim ve Yabancı Devlet Okullarının Mimari Analizi." Yüksek lisans tezi, Karabük Üniversitesi, 2023. google scholar
66. Şenol, Gökçe Deniz. "Eski Foça Kent Dokusundaki Geleneksel Konut Mimarisi ve Kullanım Sorunları." Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2004. google scholar
67. Taşcı, Burcu. "In Search of Non-Muslim Religious Buildings in Foça." Cultural Heritage and Science 5/2 (2024): 77. https://doi.org/10.58598/cuhes.1484494. google scholar
68. Taşcı, Burcu ve İlker Güçü. "Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Menemen’de Eğitim Yapıları." Cihannüma 11/1 (2025): 197-240. https://doi.org/10.30517/cihannuma.1606080. google scholar
69. Tekin, Yusuf. "Modern Ulus Devletin İdeolojik Bir Aygıtı Olarak Eğitim ve 19. Yüzyıl Osmanlı Eğitim Sistemi." Cihannüma Sosyal Bilimler Akademi Dergisi 1/1 (2022): 1-34. google scholar
70. Tınal, Melih. "Mekteb-i İdadiden Günümüze İzmir Atatürk Lisesi." Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi 24 (2008): 125-134. google scholar
71. Türk, Fahri. "Edirne Bulgar Cemaati ve Polonya Azınlık Okulu 'Polak Mektep'." Belleten 73/268 (2009): 705-720. https://doi.org/10.37879/ belleten.2009.705. google scholar
72. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924 tarih ve 430 sayılı Kanun). Ankara: 1924. google scholar
73. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Zabıt Cerideleri (ZC.), Devre: 1, Cilt: 19, İçtima Senesi: 3, 31. İçtima 20 Nisan 1338 (20 Nisan 1922). Ankara:TBMM Matbaası, 1959. google scholar
74. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Kararlar Daire Başkanlığı, Kutu No: 28, Gömlek No:39, Sıra No: 6, 17.05.1932. google scholar
75. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF. MKT.), 50/2, H-03-07-1294 [M-14-07-1877]. google scholar
76. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF. MKT.), 53/145, H-02-03-1295 [M-06-03-1878]. google scholar
77. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maarif Nezareti (MF.), 618/15, H-21-12-1319 [M-31-03-1902]. google scholar
78. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ. AZN.), 14/9, H-24-11-1312 [M-19-05-1895]. google scholar
79. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ. AZN.), 14/9, H-03-01-1305 [M-21-09-1887]. google scholar
80. Türkmen, Kadir. "Osmanlı’da Modern Eğitimin Günümüze Ulaşamayan Bir Temsilcisi: İnşa Süreci ve Mimari Detayları ile Kırşehir Mekteb-i İdadisi." Art-Sanat 17 (2022): 529-550. https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.893286. google scholar
81. Uçan, Yunus Emre. "İngiltere Himayesinde Bir Eğitim Müessesesi: İzmir Evangelik Rum Okulu." The Journal of Academic Social Science Studies 36 (2015): 429-447. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS2886. google scholar
82. Yaşar, Burçin. "Giresun Rum Okulu Restorasyon Projesi." Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2011. google scholar
83. Yazgan, Nur Sena. "Conservation of the Historic Greek School of Agios Ioannis Theologos (Saint John the Theologian) and the Multicultural Settlement in its Vicinity in Kemeraltı, İzmir." Yüksek lisans tezi, İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, 2023. google scholar
84. Yiakoumis, Haris. Phocée 1913-1920 Le témoignage de Félix Sartiaux. Paris: Kallimage, 2008. google scholar