Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığında Çengelköy Hacı Ömer Efendi Camii’nin Koruma Tarihî

Öz

Osmanlı Arşivi belgeleri, mevcut yapıların geçirdiği değişim ve dönüşümlerin anlaşılmasında önemli veriler sağlamaktadır. Bu araştırma, T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi belgeleri ve güncel veriler kullanılarak Çengelköy’ün en eski dinî yapılardan biri olan Hacı Ömer Efendi Camii’nin tarihî gelişimine odaklanmaktadır. 1878 yılında meydana gelen yangının ardından yapı yaklaşık 16 yıl boyunca işlevsiz kalmış; 1894 yılını takiben yeniden inşa sürecine girmiştir. Bu döneme tarihlenen belgeler, caminin rekonstrüksiyonuna ilişkin detaylı plan ve görünüş çizimleri içermektedir. Boğaziçi kıyısında yer alan mütevazı ölçekli bu yapının restorasyon sürecine hem yerel halkın aktif katılımı hem de Osmanlı Devleti’nin kurumsal düzeyde verdiği destek, dönem restorasyon pratiklerinin çok aktörlü yapısını yansıtmaktadır. Araştırma bulguları, 1894 yılına tarihlenen rekonstrüksiyon projesinin uygulama aşamasında birebir hayata geçirilmediğini ve mevcut yapı ile projedeki tasarım arasında ciddi mekânsal ve biçimsel farklılıkların bulunduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca, çalışma kapsamında incelenen bir diğer keşif defteri, 19. yüzyıl onarım teknikleri ile dönemin yapı malzemelerine ilişkin özgün ve nitelikli veriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hacı Ömer Efendi
• Çengelköy
• Boğaziçi
• Mescit
• Konservasyon

The Conservation History of Çengelköy Hadji Ömer Efendi Mosque Through Ottoman Archival Documents

Öz

The Ottoman Archive documents provide crucial data for understanding the subtle changes and transformations that existing structures have experienced. This research focuses on the historical development of the Hadji Ömer Efendi Mosque, one of the oldest religious buildings in Çengelköy, especially in the 19th century, using data from the State Archives (BOA) and contemporary records. After a fire in 1878, the mosque was left unused for 16 years until 1894. Related documents from this period include a detailed plan for reconstructing the mosque and illustrations to guide the rebuilding process. The involvement of the local community and the significant support from the Ottoman Empire for the restoration of this relatively small mosque in a Bosphorus village are particularly noteworthy. The findings of the study indicate that the involvement of the local community, following the 1894 reconstruction process of the mosque, reflects a diversity of actors and approaches in the restoration practices of historic structures during the Ottoman period. Furthermore, it appears that the 1984 reconstruction project was not implemented to a considerable extent, as significant discrepancies can be observed when compared with the building’s present condition. Another survey book within the scope of the study has yielded valuable data regarding the repair techniques and construction materials in 19th century.

Anahtar Kelimeler

• Hadji Ömer Efendi
• Çengelköy
• Bosphorus
• Conservation
• Masjid

Kaynakça

1. Ayvansarayî Hüseyin Efendi, Ali Satı Efendi and Süleyman Besim Efendi. Hadîkat’ül Cevâmi: İstanbul Camileri ve Diğer Dini Sivil Mimari Yapılar. Edited by Ahmed Nezih Galitekin. İstanbul: İşaret Publications, 2001. google scholar
2. Biçici, Kamil. “Üsküdar Camilerine Ait Saatlerin Sanat Tarihi Açısından Değerlendirilmesi.” Proceedings of the 8th International Congress on Turkish Culture, Eskişehir, 24-27 October 2013. v. 2. Ankara: Atatürk Cultural Center Publications, 2015, 873-917. google scholar
3. Çevrimli, Nilgün. “Vakfiyelere Göre Vâkıf, Bâni, Binâ Unvan ve Sıfatları.” Journal of Art History 2 (2017): 193-219. google scholar
4. David Rumsey Map Collection Stanford University Libraries. “Constantinople Turkey.” accessed July 13, 2026. https://www.davidrumsey. com/luna/servlet/detail/RUMSEY8132054690089708:Constantinople%252C-Turkey google scholar
5. David Rumsey Map Collection Stanford University Libraries. “XI. Plan von Constantinopel.” Accessed July 13, 2026. https://www. davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY8132582690094723:XI--Plan-von-Constantinopel google scholar
6. Demirsar, Belgin. “Hacı Ömer Mescidi.” Encyclopedia of Istanbul: From the Past to the Present. 3. Ankara: History Foundation Ministry of Culture Publications, 1994, 478. google scholar
7. Dündar, Abdülkadir. “Osmanlılarda Tamir Süreci, Çeşitleri ve Bazı Selçuklu Yapılarındaki Uygulamalar.” 1st International Symposium on Seljuk Civilization, Konya: October 11-13, 2000. Konya: Selçuk University Selçuklu Research Center Publications, 2001. google scholar
8. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. Edited by Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, and Yücel Dağlı. Istanbul: Yapı Kredi Publications, 2006. google scholar

9. İstanbul-Anadolu Ciheti Haritalar. Prepared by İrfan Dağdelen. Istanbul: Istanbul Metropolitan Municipality, Department of Libraries and Museums Publications, 2008. google scholar
10. İstanbul Şehir Haritası. “Hacı Ömer Efendi Camii.” Accessed October 8, 2023. https://sehirharitasi.ibb.gov.tr. google scholar
11. İşli, Necdet, and İsmail Büyükseçgin, Osmanlı Dönemi İstanbul Camileri 2. İstanbul: Turkish Touring and Automobile Association Publications, 2017. google scholar
12. Kesili, Suat. “Çengelköy.” Bulletin of the Turkish Touring and Automobile Association 319 (1973): 3-9 google scholar
13. Konyalı, İbrahim Hakkı. Abideleri ve Kitabeleriyle Üsküdar Tarihî. İstanbul: Turkish Green Crescent Society Publications, 1976. google scholar
14. Necib Bey. Guide to Constantinople Sheet 6. Vienna: Hölzel Printing House, 1918. google scholar
15. Önkal, Ahmet, and Nebi Bozkurt. “Cami.” The Encyclopedia of Islam. 7. Ankara: Türkiye Diyanet Foundation Press, 2008, 46.
16. Tanışık, Hilmi. İstanbul Camileri. v. 2. İstanbul: Cultural Publications of Üsküdar Municipality, 2023. google scholar
17. The Presidency of the Republic of Türkiye Directorate of State Archives, Evkaf Defterleri (Ev.d) 16924, 23 Rabi’ al-Awwal 1276 [October 20, 1859]. google scholar
18. The Presidency of the Republic of Türkiye Directorate of State Archives (BOA), Topkapı Palace Museum Archive 3097/44-49, 29 Dhu al-Hijjah 1151 [April 9, 1739]. google scholar
19. The Presidency of the Republic of Türkiye Directorate of State Archives, Muallim Cevdet Tasnifi Belgeleri (C.EV) 39/19794, 1204 [1789–1790]. google scholar
20. The Presidency of the Republic of Türkiye Directorate of State Archives, Sicill-i Nüfus İdâre-i Umumiyesi Belgeleri Tahrirat Kalemi (DH.SN.THR) 89/33.2-4, 1922. google scholar
21. The Presidency of the Republic of Türkiye Directorate of State Archives, Plans, Projects, and Sketches Collection (PLK.p), 270/1, 1894. google scholar
22. Yenigün, Sudi. İstanbul’un İncileri: Anadolu Yakası Camileri. Istanbul: Beykoz Municipality Cultural Publications, 2017. google scholar