Servet-i Fünûn Dergisinin Resimli Romanı Araba Sevdası Örneğinde Mekânın Metinsel ve Görsel Temsili

Öz

19. yüzyılda Osmanlı toplumsal hayatına dâhil olan yeni medya araçlarından biri dergilerdir. Bu dönemde resim, fotoğraf gibi yeni görsel malzemeleri metinlerle birlikte sunan bu periyodik yayınlar, okuma kültürünü ve mevcut temsil alışkanlıklarını değiştirmeye başlamıştır. Dergilerde yayımlanan metinler ve görseller birlikte yeni anlamlar kazanmaya başlamış, mekâna dair anlatılarıyla yeni okumalara ve karşılaşmalara imkân sağlayan temsil araçları hâline gelmiştir. Dergilerin içerisinde yeni bir edebî tür olarak resimli roman da hem metnin hem görsellerin birlikte ve ayrı ayrı anlatılar oluşturduğu ve bu anlatılarla mekânı da yeniden üreten bir temsil aracıdır. Bu çalışmada resimli romanlar mekân temsili bağlamında değerlendirilmektedir. Çalışma romanda yer alan metin ve görselin mekân temsilinde nasıl bir rol üstlendiğini, bu araçların hem birlikte hem ayrı ayrı mekânı nasıl kurguladığını ve ürettiğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bunun için 1896’da Servet-i Fünûn dergisinde yayımlanan ve ilk resimli roman olan Recaizade Mahmud Ekrem’in “Araba Sevdası” örnek inceleme alanı olarak seçilmiştir. Bu çalışma, Araba Sevdası romanında metin ve görseller aracılığıyla mekânın nasıl temsil edildiğini sorgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• 19. yüzyıl
• mekân temsili
• resimli roman
• mimarlık tarihi
• Araba Sevdası

Textual and Visual Representation of Space in the Example of Araba Sevdası as a Serial Illustrated Novel in the Servet-i Fünûn Journal

Öz

In the 19th century, one of the new media tools that became part of Ottoman social life was journals. During this period, these periodicals—which presented new visual materials such as illustrations and photographs alongside text—began to transform reading culture and existing representational practices. The texts and visuals published in journals began to acquire new meanings together, evolving into representational tools that enabled new readings and encounters through their narratives of space. Within these journals, the illustrated novel—a new literary genre —serves as a representational tool that both creates narratives through the combined and separate use of text and visuals and, through these narratives, re-creates space. In this study, illustrated novels are evaluated within the context of spatial representation. This study aims to reveal the roles played by text and visuals in the novel’s spatial representation, as well as how these tools construct and produce space collectively and individually. For this purpose, “Araba Sevdası” by Recaizade Mahmud Ekrem—the first illustrated novel published in the Servet-i Fünûn journal in 1896—has been selected as the case study. This study examines how space is represented through text and visuals in the novel Araba Sevdası.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• 19th century
• representation of space
• illustrated novel
• history of architecture
• Araba Sevdası

Kaynakça

1. Akgül, Alphan. “Osmanlı Türk Romanında İstanbul Tasvirleri ve Perspektif Kullanımı.” Osmanlı İstanbulu IV: IV. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri. Haz. Feridun M. Emecen, Ali Akyıldız ve Emrah Safa Gürkan. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları, 2016, 511–515. google scholar
2. Akyüz, Kenan. Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri (1860–1923). İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2000. Ali Nusret. “Sekte-i Bahar.” Servet-i Fünûn 15/380 (23 Haziran 1898): 244–245. google scholar Andı, M. Fatih. “Resimli Romanlar, Roman Resimleri.” Dergâh 89 (1997): 22–24. google scholar
3. Bauman, Zygmunt. Modernlik ve Müphemlik. Çev. İsmail Türkmen. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2003. Bedir, Sena. “Sunuş.” Araba Sevdası, Recâizâde Mahmut Ekrem. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2024, 7–15. Berger, John. Görme Biçimleri. Çev. Yurdanur Salman. İstanbul: Metis Yayınları, 1999. google scholar
4. Bolt, Barbara. Art Beyond Representation: The Performative Power of the Image. Londra: I.B. Tauris, 2004. google scholar
5. Carpo, Mario. The Second Digital Turn: Design Beyond Intelligence. Cambridge, MA: MIT Yayınları, 2017. google scholar
6. Cassirer, Ernst. Sembolik Formlar Felsefesi III: Bilginin Fenomenolojisi. Çev. Milay Köktürk. Ankara: Hece Yayınları, 2000. google scholar
7. Çakır, Ömer. “Servet-i Fünun Edebiyatının Öğretiminde Görsel Materyal Kullanımı.” Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6/11 (2009): 211–236. google scholar
8. Çırakyan, Diran. “Araba Sevdası Resimlerinden: Bihruz Bey Arabasıyla Göksu’da.” Servet-i Fünûn 278, 10 Temmuz 1896. google scholar

9. Çırakyan, Diran. “Araba Sevdası Resimlerinden: Bihruz Bey Fenerbahçesi’nde Keşfi’ye Rast Geliyor.” Servet-i Fünûn 275, 18 Haziran 1896. Çırakyan, Diran. “Araba Sevdası Resimlerinden: Bihruz Bey Kırlarda Gezer Olmuştu.” Servet-i Fünûn 282, 6 Ağustos 1896. google scholar
10. Çırakyan, Diran. “Araba Sevdası Resimlerinden: Kapıyı Açan Başı Yemenili Adam (Sahife 382).” Servet-i Fünûn 284, 19 Ağustos 1896. Çırakyan, Diran. “Araba Sevdası Resimlerinden: Üsküdar Belediye Bahçesi.” Servet-i Fünûn 258, 20 Şubat 1896. google scholar
11. Eldem, Edhem. “Görüntülerin Gücü: Fotoğrafın Osmanlı İmparatorluğu’nda Yayılması ve Etkisi, 1870–1914.” Camera Ottomana: Osmanlı İmparatorluğu’nda Fotoğraf ve Modernite 1840–1914. Der. Zeynep Çelik ve Edhem Eldem. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2015, 135–170. google scholar
12. Elmas, Hüseyin. Çağdaş Türk Resminde Minyatür Etkileri. Konya: Konya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, 2000. Ercilasun, Bilge. Yeni Türk Edebiyatı Üzerine İncelemeler 2. Ankara: Akçağ Yayınları, 1997. google scholar
13. Erdoğan, Büşra ve Selami Alan. “Türk Basınında Edebî Türlere Tahsis Edilmiş Bir Dergi: Resimli Roman Mecmuası.” The Journal of Turkic Language and Literature Surveys 8/3 (2023): 131–151. google scholar
14. Ersoy, Ahmet A. “Ottomans and the Kodak Galaxy: Archiving Everyday Life and Historical Space in Ottoman Illustrated Journals.” History of Photography 40/3 (2016): 331–348. google scholar
15. Ersoy, Ahmet. “Matbuat Çiçek Açınca: 19. Yüzyıl Okuma Kültürü ve Osmanlı Resimli Dergileri.” İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Arka Oda Toplantısı, 30 Mart 2017. Erişim 3 Eylül 2024. https://www.iae.org.tr/Aktivite-Detay/Matbuat-Cicek-Acinca-19-Yuzyil-Okuma-Kulturu-ve-Osmanli-Resimli-Dergileri-Ahmet-Ersoy/91 google scholar
16. Foucault, Michel. Kelimeler ve Şeyler. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: İmge Kitabevi, 1994. google scholar
17. Gahramanlı, Nergiz. “Servet-i Fünûn Romancılarının Romanlarında Mekân Eşya Kıyafet.” Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2013. Gürer, Tan Kamil. “Bir Paradigma Olarak Mimari Temsilin İncelenmesi.” Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2004. google scholar
18. Gürer, Tan Kamil ve Atilla Yücel. “Bir Paradigma Olarak Mimari Temsilin İncelenmesi.” İTÜ Dergisi/a Mimarlık, Planlama, Tasarım 4/1 (2005): 75–88. google scholar
19. Halil Paşa. “Araba Sevdası Resimlerinden: Bahçe-i Umuminin Kenarında Bihruz Bey Keşfi ile Konuşur.” Servet-i Fünûn 259, 27 Şubat 1896. Halil Paşa. “Araba Sevdası Resimlerinden: Bihruz Bey Çamlıca Bahçesi’nde Bulunuyordu.” Servet-i Fünûn 262, 19 Mart 1896. google scholar
20. Halil Paşa. “Araba Sevdası Resimlerinden: Bihruz Bey Odasında.” Servet-i Fünûn 260, 5 Mart 1896. google scholar
21. Halil Paşa. “Araba Sevdası Resimlerinden: Bihruz Bey Vapurda Gazete Okuyordu.” Servet-i Fünûn 268, 30 Nisan 1896. google scholar
22. Halil Paşa. “Araba Sevdası Resimlerinden: Mösyö Piyer ile Bihruz Bey Taamda Konuşurlar.” Servet-i Fünûn 263, 26 Mart 1896. google scholar
23. Halil Paşa. “Araba Sevdası’nın Resimlerinden: Bihruz Bey Köşkünde Penceresini Açar Çamlıca’ya Doğru Nigeran Olur.” Servet-i Fünûn 266, 16 Nisan 1896. google scholar
24. Krautheimer, Richard. Studies in Early Christian, Medieval, and Renaissance Art. New York: New York Üniversitesi Yayınları, 1969. Krois, John Michael. Cassirer: Symbolic Forms and History. New Haven: Yale Üniversitesi Yayınları, 1987. google scholar
25. Kudret, Cevdet. Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman. İstanbul: Kapı Yayınları, 2016. google scholar
26. Kürkman, Garo. Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni Ressamlar 1600–1923. İstanbul: Matusalem Yayınları, 2004. google scholar
27. Küçükler Kuşçu, Nuray. “Tanzimat’tan Servet-i Fünun’a Türk Romanında Gerçekçilik Anlayışları.” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2013. Levin, David Michael. “Decline and Fall: Oculocentrism in Heidegger’s Reading of the History of Metaphysics.” Heidegger Circle Proceedings 25 (1991): 123–136. google scholar
28. Okay, M. Orhan “Edebiyât-ı Cedîde.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 10. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994, 398-399. Pallasmaa, Juhani. Tenin Gözleri: Mimarlık ve Duyular. Çev. Aziz Ufuk Kılıç. İstanbul: YEM Yayınları, 2011. google scholar
29. Panofsky, Erwin. Perspektif: Simgesel Bir Biçim. Çev. Yeşim Tükel. İstanbul: Metis Yayınları, 2013. google scholar
30. Recâizâde Mahmud Ekrem. Araba Sevdası (Eleştirel Basım). Haz. Fatih Altuğ. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020. Recâizâde Mahmud Ekrem. “Araba Sevdası.” Servet-i Fünûn 258–291 (20 Şubat 1896–26 Eylül 1896). google scholar
31. Salt Araştırma, Harita Arşivi (IFEA izniyle). Jacques Pervititch. “Index Général du Plan Immobilier. Üsküdar. Selimiye-İhsaniye-Nuhkuyu.” 1930. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/98320 google scholar
32. Salt Araştırma, Harita Arşivi (IFEA izniyle). Jacques Pervititch. “Plan d'assurances. Şehzadebaşı.” No. 38. https://archives.saltresearch. org/handle/123456789/111080 google scholar
33. Salt Araştırma, Harita Arşivi (IFEA izniyle). Jacques Pervititch. “Sigorta Planı. Vefa.” No. 42. https://archives.saltresearch.org/handle/ 123456789/93780 google scholar
34. Salt Araştırma, Harita Arşivi (IFEA izniyle). Jacques Pervititch. “Plan d'assurances. Vezneciler.” No. 48. https://archives.saltresearch.org/ handle/123456789/126290 google scholar
35. Salt Araştırma, Harita Arşivi (IFEA izniyle). Jacques Pervititch. “Plan d'assurances. Vezneciler-Beyazıt.” No. 49. https://archives. saltresearch.org/handle/123456789/124843 google scholar
36. Salt Araştırma, Harita Arşivi (IFEA izniyle). Jacques Pervititch. “Sigorta Planı. Vezneciler-Balaban.” No. 51. https://archives.saltresearch. org/handle/123456789/120007 google scholar
37. SALT Araştırma Harita Arşivi (IFEA izniyle). Charles Edward Goad. “Plan d'assurance de Constantinople. Vol. II - Péra & Galata.” No. 27. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/93732 google scholar
38. SALT Araştırma Harita Arşivi (IFEA izniyle). Charles Edward Goad. “Plan d'assurance de Constantinople. Vol. II - Péra & Galata.” No. 28. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/93733 google scholar
39. SALT Araştırma Harita Arşivi (IFEA izniyle). Charles Edward Goad. “Plan d'assurance de Constantinople. Vol. II - Péra & Galata.” No. 35. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/99239 google scholar
40. SALT Araştırma Harita Arşivi (IFEA izniyle). Charles Edward Goad. “Plan d'assurance de Constantinople. Vol. II - Péra & Galata.” No. 36. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/107057 google scholar
41. SALT Araştırma Harita Arşivi (IFEA izniyle). Charles Edward Goad. “Plan d'assurance de Constantinople. Vol. II - Péra & Galata.” No. 37. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/110010 google scholar
42. SALT Araştırma Harita Arşivi (IFEA izniyle). Charles Edward Goad. “Plan d'assurance de Constantinople. Vol. II - Péra & Galata.” No. 38. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/113066 google scholar
43. SALT Araştırma Harita Arşivi (IFEA izniyle). Charles Edward Goad. “Plan d'assurance de Constantinople. Vol. II - Péra & Galata.” No. 39. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/114965 google scholar
44. SALT Araştırma Harita Arşivi (IFEA izniyle). Charles Edward Goad. “Plan d'assurance de Constantinople. Vol. II - Péra & Galata.” No. 40. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/118012 google scholar
45. SALT Araştırma Harita Arşivi (IFEA izniyle). Charles Edward Goad. “Plan d'assurance de Constantinople. Vol. II - Péra & Galata.” No. 41. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/128520 google scholar
46. Şahin Tekinalp, Pelin. “Araba Sevdası: Recaizade Mahmut Ekrem ve Buluşması.” Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 15 (2011): 185–204. google scholar
47. Şengül, Mehmet Bakır. “Romanda Mekân Kavramı.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 3/11 (2010), 528-538. google scholar
48. Şenyurt, Oya. Osmanlı Mimarisinin Temel İlkeleri, Resim ve İnşâ Üzerinden Geliştirilen Farklı Bir Yaklaşım. İstanbul: Doğu Kitabevi, 2015. Tan, Funda. “Çizim Mimarlığı: Mimari Bir Motivasyon Olarak Çizim.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2013. google scholar
49. Tanpınar, Ahmet Hamdi. XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010. Tanyeli, Uğur. Mimar Sinan: Tarihsel ve Muhayyel. İstanbul: Metis Yayınları, 2020. google scholar
50. Teber, Dilek. “Geleneksel Türk Sanatlarımızdan Tezhip, Hat ve Minyatürün Çağdaş Türk Resmine Yansıması.” Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi, 2010. google scholar
51. Terzi, İhsan. “Halil Paşa’nın Askerî Eğitim-Öğretimi ve Resim Sanatı.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 9/1 (1994): 202–232. google scholar
52. Timur, Taner. Osmanlı Türk Romanında Tarih, Toplum ve Kimlik. Ankara: İmge Kitabevi, 2002. google scholar
53. Uğraş, Hayal Meriç. “Erken Türk Romanında Fiziksel Çevre Sorunsalı.” Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2003. google scholar
54. Uğuş, Mikail. “II. Abdülhamid Dönemi Basın Hayatında Görsel Temsiliyet Bağlamında Basın Yayın Hareketi İncelemesi: Servet-i Fünun Mecmuası Örneği.” Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi 4 (2020): 59–82. google scholar
55. Uşaklıgil, Halit Ziya. Mâi ve Siyah (Eleştirel Basım). Haz. Seval Şahin. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018. Uşaklıgil, Halit Ziya. “Mâi ve Siyah.” Servet-i Fünûn 273–311 (1896–1897). google scholar
56. Ünal, Serap. “Yeni Türk Edebiyatında Resim Sanatı: Servet-i Fünun’dan Cumhuriyet’e Altı Yazar Üzerine Bir Araştırma.” Sanatta yeterlik tezi, Marmara Üniversitesi, 1994. google scholar
57. Yavaşca, Mert. “Geç Dönem Osmanlı Resim Sanatında Kültürel Kimliğin Temsili: Ressam Halil Paşa’nın ‘Madam X’ Tablosu.” International Journal of Troy Art and Design 2/5 (2022): 44–53. https://izlik.org/JA66LC58ES google scholar