XVI. Yüzyıl Şairi Halîfe Çelebî’nin Bilinmeyen Dîvân’ı

Öz

Halîfe Çelebî, XVI. yüzyıl klasik Türk edebiyatı şairlerindendir. Yaşadığı yüzyılda kaleme alınan tezkireler arasında biyografisinin yer bulduğu tek kaynak Ahdî-i Bağdâdî’nin Gülşen-i Şu‘arâ’sıdır. Aslen Tebrizli olan Halîfe, tam olarak bilinmeyen bir sebeple Karaâmid’e gelmiş ve hayatının önemli bir bölümünde bu şehirde bulunmuştur. Karaâmid’de Gazi İskender Paşa nâmına bir Leyliyy u Mecnûn mesnevisi kaleme alan Halîfe’nin bu eseri, Agâh Sırrı Levend tarafından şahsî kitaplığında bulunan tek yazmasından hareketle tanıtılarak incelenmiştir. Buna ilaveten Husrev u Şîrîn ve Yûsuf u Züleyhâ mesnevilerinin varlığıysa Kâtip Çelebî’nin Keşfü’z-Zünûn’unda bildirilir. Dîvân’dan ise hakkında söz söylenen çalışmalarda herhangi bir bilgi verilmez. Makalenin esas hedefi Halîfe’nin bilinmeyen Dîvân’ını tanıtmak olmakla birlikte eser içerisinde biyografik malzeme sunan bazı şiirlere tesadüf edildiği için bu ayrıntılar, şair hakkında söz söyleyen çalışmalar ışığında değerlendirilmiş ve hâl tercümesinin problemli noktalarına odaklanılarak yeni bilgiler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ahdî’nin tezkiresinde Diyarbakırlı olduğuna dair kesin bir bilgi yer almamasına rağmen birçok çalışmada Diyarbakır’da doğduğu öne sürülen ve Diyarbakırlı şairler arasında anılan Halîfe Çelebî’nin, Dîvân’ında Tebriz’i vatanı ve şehri olarak anması, bu noktada dikkat çeken ayrıntıların başında gelmektedir. Çalışmanın EK bölümündeyse şairin daha önce yayımlanmamış birkaç Türkçe şiiri yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Halîfe Çelebî
• Dîvân
• XVI. yüzyıl klasik Türk edebiyatı
• Tebriz

16th Century Poet Khalifa Chalabi’s Unknown Divan

Öz

Khalifa Chalabi was a 16th-century poet of classical Turkish literature. Among the biographical works of his time, the only source detailing his biography is Gulshan-i Shuara of the Ahdi of Baghdad. Originally from Tabriz, Khalifa relocated to Qaraamid for unknown reasons and remained in the city for a significant part of his life. This work of Khalifa, who wrote a Layla and Majnun Masnavi in honor of Gazi Iskender Pasha in Qaraamid, was introduced and examined by Agâh Sırrı Levend based on a single manuscript found in his personal library. Additionally, the existence of the Khusrav u Shirin, Yusuf, and Zulaikha masnavis has been reported in Kâtib Chalabi’s bibliographic encyclopedia, Kashf al-Zunun. There is a lack of clarity regarding the works Khalifa mentions in his Divan. Although the core intent of this article is to introduce Khalifa’s largely unknown Divan, since some poems that present biographical material in the work coincide, these details are evaluated in light of the works that speak about the poet and new information is tried to be revealed by focusing on the problematic points of his biography. Ahdi’s writings do not conclusively state that he is from Diyarbakır, although many studies have suggested that he was born there. Khalifa Chalabi, often cited among the poets of Diyarbakır in many studies, identifies Tabriz as his homeland and city in his Divan. This article offers a selection of the poets’ previously unpublished Turkish poems.

Anahtar Kelimeler

• Khalifa Chalabi
• Divan
• 16th-century classical Turkish literature
• Tabriz

Kaynakça

1. Ahdî-i Bağdâdî, Gülşen-i Şu‘arâ, İstanbul, Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi, Beyazıt 10266, 1b-128b. google scholar
2. Ahdî-i Bağdâdî, Gülşen-i Şu‘arâ, Bursa, İnebey Yazma Eser Kütüphanesi, Haraccı 1096, 1a-96b. google scholar
3. Abdu’l-Alî bin Mîrzâ Fazlî-yi Halhâlî, Kavâ‘id-i Zebân-ı Türkî, Tehran, Kitâbhâne-i Meclis-i Şûrâ-yı Millî, 5694, 1b-78a. google scholar
4. Mecmû‘a-i Eş‘âr, Kastamonu, Kastamonu Yazma Eser Kütüphanesi, 3680, 46a-80b. google scholar
5. Ahdî-i Bağdâdî, Gülşen-i Şu‘arâ, İstanbul, Millet Yazma Eser Kütüphanesi, A.E. Tarih 774, 1b-209b. google scholar
6. Halîfe, Dîvân-ı Halîfe, Ankara, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 4086, 1a-113a. google scholar
7. Hisâlî, Letâ’ifü’l-Hayâl, İstanbul, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Lala İsmail 575, 1a-245b. google scholar
8. Hbdüloli Xolxâli. Qâide-yi Zabân-i Türki. Önsöz yazan ve hazırlayan: Hossein Mohammadzadeh Sadigh. Tobriz: Yaran Yayınevi, 2009. google scholar

9. Âciz Gormorûdi (Sorâbi). Divan-ı dşar. düzonloyon: Hossein Mohammadzadeh Sadigh. Tahran: Tokderoxt Noşriyyati, 2010. google scholar
10. Adak, Abdurrahman. Ali Emiri’nin Gözüyle Diyarbakırlı Şairler. İstanbul: Kent Işıkları, 2012. google scholar
11. Akün, Ömer Faruk. Divan Edebiyatı. İstanbul: İsam Yayınları, 2014. google scholar
12. Afifi, Rahim. A Persian Poetic Dictionary comprising the words used in the works of Persian poets of 8th-17th AD (3rd-11th AH). 3 Volumes. Tehran: Soroush Press, 2012. google scholar
13. Ali Emîrî. Mir’âtü’l-Fevâ’id Fî Terâcimi Meşâhîri Âmid Diyarbakır Ulemâ ve Eşrâfı. Yayına hazırlayanlar Günay Kut vd. İstanbul: T.C. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014. google scholar
14. Ali Emîrî Efendi. Tezkire-i Şu‘arâ-yı Âmid. Hazırlayan İdris Kadıoğlu. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. google scholar
15. Arat, Reşit Rahmeti. “Türk İlmî Transkripsiyon Kılavuzu.” Reşit Rahmeti Arat Makaleler Cilt I, yayına hazırlayan Osman Fikri Sertkaya içinde 32-68. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1987. google scholar
16. Atayi. Ivaz Paşa Oğlu Atayi Divanı. Hazırlayan Üzeyir Aslan. İstanbul: Kriter Yayınevi, 2016. google scholar
17. Ateş, Ahmed. “Nizâmî.” İslâm Ansiklopedisi. 9: 318-327. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1964. google scholar
18. Aydoğmuşoğlu, Cihat. Tarihte Tebriz. Ankara: Berikan Yayınevi, 2011. google scholar
19. Bağdatlı Ahdî. Gülşen-i Şu‘arâ. Hazırlayan Süleyman Solmaz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. google scholar
20. Beysanoğlu, Şevket. Kısaltılmış Diyarbakır Tarihi ve Âbideleri. Diyarbakır: Diyarbakır Tanıtma Derneği Neşriyatı, 1963. google scholar
21. Beysanoğlu, Şevket. “Halîfe.” Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları. 2: 95-100. Ankara: Diyarbakır Tanıtma, Kültür ve Yardımlaşma Vakfı Yayını, 1996. google scholar
22. Beysanoğlu, Şevket. “Humârî.” Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları. 2: 108-109. Ankara: Diyarbakır Tanıtma, google scholar
23. Kültür ve Yardımlaşma Vakfı Yayını, 1996. google scholar
24. Bilgili, Ali Sinan. “Tebriz.” TDV İslam Ansiklopedisi. 40: 219-222. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2011. google scholar
25. Cumhuriyetin 50. Yılında Diyarbakır 1973 İl Yıllığı. Ankara: Diyarbakır Valiliği, 1973. google scholar
26. Çağbayır, Yaşar. Arap Asıllı Türk Alfabesiyle Yazılmış Türkçenin Söz Varlığı: Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2017. google scholar
27. Çokur, Saddam. “Azakî Mehmed Efendi’nin Derlediği Mecmuada Diyarbakırlı Şairlere Ait Yeni Şiirler.” Hikmet 11 (2019): 255-271. google scholar
28. Değirmençay, Veyis. Farsça Şiir Söyleyen Osmanlı Şairleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2013. google scholar
29. Dehkodâ, Aliakbar. Loghatnâme (Encylopedic Dictionary). Chief editors: Mohammad Mo’in & Ja’far Shahidi. 16 vols. Tehran: Tehran University Publicatioans, 1998. google scholar
30. Ekinci Dağtekin, Emine. “Coğrafi İşaret Olarak Diyarbakır Bazalt Taşı ve Tescili.” Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 66 (2018): 851-860. google scholar
31. Ekmekçi, Güneş. “XVI. Yüzyıl Diyarbakır Şairleri.” Yüksek Lisans tezi, Dicle Üniversitesi, 2008. google scholar
32. Emîr Alî-Şîr-i Nevâyî. Dîvân-ı Emîr Nizâmu’d-dîn Alî-Şîr-i Nevâyî Fânî Şâ‘ir ve Ârif (844-906 h.k). be-kûşiş-i Seyyid-Abbâs-ı Restâhîz vd. Tehran: İntişârât-i Şefî‘î, 1400. google scholar
33. Erdoğan, Mustafa. Türk Edebiyatında Muhammes. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002. google scholar
34. Eyduran, Aysun. “Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şu‘arâ, İnceleme-Tenkitli Metin I-II.” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 1999. google scholar
35. Masoud Faryamanesh, “Hasan-e Sajzî-ye Dehlavî.” Encyclopaedia of'PersıanLanguage andLiteratur in the Subcontinent. III: 71-80. Tehran: The Academy of Persian language and Literature, 2013. google scholar
36. Fuzuli. Leylâ ile Mecnun. Hazırlayan Necmettin Halil Onan. İstanbul: Maarif Basımevi, 1955. google scholar
37. Gökmen, Ertan. “Yavuz Sultan Selim’in İran’dan ve Mısır’dan Getirdiği Sanatkârlar.” Türk Kültürü 407 (1997): 143-151. google scholar
38. Göyünç, Nejat. “Diyarbakır.” TDV İslam Ansiklopedisi. 9: 464-469. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1994. google scholar
39. Gündüz, Tufan. Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2013. google scholar
40. Gürbüz, Mehmet. “Kâbilî’nin Sultân-ı Hûbâna Münâsib Eş‘âr Adlı Şiir Mecmuası.” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2011. google scholar
41. Hâfez-e Shirazî. Divân-e Hâfez, Based on Manuscripts of 9th Century H. compiled by Salim Neysâri. Tehran: Sokhan Publishers, 1387. google scholar
42. Hilâlî-yi Cağatayî, Dîvân-ı Hilâlî-yi Cağatayî. tashih ve mukaddime Saîd-i Nefîsî. Tehran: İntişârât-i Senâ’î, 1375. google scholar
43. İpekten, Halûk vd. Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988. google scholar
44. İpekten, Halûk. Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1997. google scholar
45. Kamal of Khujand. The Complete Poetical Works ofKamal ofKhujand. Edited from the oldest Manuscripts, with introduction, critical notes, and appendices by Aziz Dovlat-abadi. Tabriz: İntisharat-e Ketabfurusi-yi Tehran, 1958. google scholar
46. Kartal, Ahmet. “Anadolu’da Farsça Şiir Söyleyen Şairler (XI-XVI. yüzyıllar).” Türkler. 7: 682-695. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002. google scholar
47. Kartal, Ahmet. “Türk-Fars Edebî İlişkileri.” Şiraz’dan İstanbul’a: Türk-Fars Kültür Coğrafyası Üzerine google scholar
48. Araştırmalar içinde 13-118. İstanbul: Kurtuba Kitap, 2010. google scholar
49. Kâtip Çelebi. Keşfü’z-Zunûn an-Esâmi’l-Kütübi ve’l-Fünûn. Arapçadan tercüme eden Rüştü Balcı. 5 Cilt. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2017. google scholar
50. Kaya, Bilge. “Hisâlî Hayatı-Eserleri ve Metâli‘ü’n-Nezâ’ir Adlı Eserinin Birinci Cildi (İnceleme-Metin).” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2003. google scholar
51. Kazzazi, Mir Jalaleddin. Persian Rhetoric 3 Embellishment. Tehran: Nashr-e Markaz Publishing Co., 2011. google scholar
52. Kolcu, Hasan. “Divan Şiirinde ‘Türk-Türklük’ ve Sihâm-ı Kazâ Örneği.” Prof. Dr. Abdülkadir Karahan Anısına I. Uluslararası Klâsik Türk Edebiyatı Sempozyumu 12-13 Nisan 2007 içinde 277-300. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2007. google scholar
53. Köksal, M. Fatih. “Divan Şiirinde Türk.” Journal of Turkish Studies: Festschrift in Honor of Orhan Okay 30/ II (2006): 231-269. google scholar
54. Kurnaz, Cemâl. Anadolu’da Orta Asyalı Şairler. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1997. google scholar
55. Kurnaz, Cemâl. “Anadolu-Orta Asya Edebî İlişkileri.” Türk Edebiyatı Tarihi 1, editörler Talât Sait Halman vd. içinde 373-383. Ankara: Kültür Bakanlığı, 2018. google scholar
56. Kurtuluş, Rıza. “Hasan Dihlevî.” TDV İslam Ansiklopedisi. 16: 316. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1997. google scholar
57. Latîfî. Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (İnceleme-Metin). Hazırlayan Rıdvan Canım. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2000. google scholar
58. Levend, Agâh Sırrı. Türk Edebiyatında Şehr-engizler ve Şehr-engizlerde İstanbul. İstanbul: İstanbul Fethi Derneği İstanbul Enstitüsü Yayınları, 1957. google scholar
59. Levend, Agâh Sırrı. Arap, Fars ve Türk Edebiyatlarında Leylâ ve Mecnun Hikâyesi. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1959. google scholar
60. Levend, Agâh Sırrı. “Bilinmiyen Eski Eserlerimizden: Halîfe’nin Leylâ ve Mecnûn’u.” Türk Dili: Aylık Fikir ve Edebiyat Dergisi 8 (1952): 447-451. google scholar
61. Mazıoğlu, Hasibe. “Eski Türk Edebiyatı.” Türk Ansiklopedisi. 32: 80-134. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1983. google scholar
62. Muhammed b. ‘Omar ar-Raduyani, Kitab Tarcuman al-Balaga. Mukaddime, haşiye ve izahlarla neşreden Ahmed Ateş. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınlarından, 1949. google scholar
63. Nur al-Din ‘Abd al-Rahman ibn Ahmad Jami, Divan-e Jami Vol. I: Fatehat al-Sabab. Edited by Ala Xan Afsahzad. Tehran: Centre for Iranian Studies, 1999. google scholar
64. Ocak, Fatma Tulga. “Labial Hı’nın Çeviriyazıda Yazımı Sorunu.” Çağdaş Türk Edebiyatına Eleştirel Bir Bakış Nevin Önberk Armağanı, yayına hazırlayan Mehmet Ölmez içinde 162-172. Ankara: Simurg Yayınları, 1997. google scholar
65. Okumuş, Ömer. “Câmî, Abdurrahman.” TDV İslam Ansiklopedisi. 7: 94-99. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1993. google scholar
66. Özcan, Abdülkadir. “İskender Paşa.” TDV İslam Ansiklopedisi. 22: 565-566. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2000. google scholar
67. Resûlî, Ahter. “xa-li-fe-ye.di.yâr-bak.ri”, An Anciclopedia of Persian Literatüre: Persian Literatüre in Anatolia and The Balkans. 6: 361-362. Tehran: Sazman-e Chap va Entesharat, Vezarat-e Farhang va Ershad-e Eslami, 1375. google scholar
68. Saraç, M.A. Yekta. “Emrî ve Divanı.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 1991. google scholar
69. Selmân-ı Sâvecî, Kulliyât-ı Selmân-ı Sâvecî. mukaddime, tashîh Abbâs-Aliyy-i Vefâ’î. Tehran: İntişârât-i Suhen, 1389. google scholar
70. Tanyıldız, Ahmet. “Acem’e Türki Öğretmek: Farsça Yazılmış Bir Kava‘id-i Türkiyye Kitabı Üzerine.” google scholar
71. Uluslararası Yunus Emre ve Anadolu’da Türk Yazı Dilinin Gelişimi Sempozyumu, 4-6 Ekim 2018, Kırşehir, Bildiriler Kitabı, editörler Nadir İlhan vd. içinde 45-61. Kırşehir: Kırşehir Belediyesi, 2018. google scholar
72. Terbiyet, Muhammed-Alî. Dânişmendân-ı Âzerbaycan. be-kûşiş-i Gulâm-Rezâ Tabâtabâyî Mecid. Tehran: Sâzmân-i Çâp u İntişârât-i Vezâret-i Ferheng u İrşâd-i İslâmî, 1378. google scholar
73. Tuman, Mehmet Nâil. Tuhfe-i Nâilî, Dîvân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri. Hazırlayanlar Cemâl Kurnaz-Mustafa Tatcı. 2 Cilt. Ankara: Bizim Büro Yayınları, 2001. google scholar
74. Yaltkaya, Şerefeddin. “Türklere Dair Arapça Şiirler.” Türkiyat Mecmuası V (1935): 307-326. google scholar
75. Yazı Kurulu. “Halîfe.” Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. 4: 363-364. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2004. google scholar
76. Yazı Kurulu. “Rızâ’î.” Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. 7: 351. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2007. google scholar
77. Yıldırım, Ali. Divan Edebiyatında Mahlas ve Mahlas-nâmeler. Ankara: Akçağ Yayınları, 2006. google scholar