The Construction Process of Petersburg Mosque in Azerbaycan Press

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 1, 95 - 123, 16.04.2025

Seyran Qayıbov

https://doi.org/10.26650/jes.2025.1576103

Öz

The dream of the Muslim population of the city, who had repeatedly applied to the Tsarist government to build a mosque in Petersburg since the 1870s of the 19th century but could not receive a positive result, could only be realized with the approval of Nicholas II at the beginning of the 20th century. The permission to build the mosque pleased not only the Muslims in the capital Petersburg but also Muslims all over the world. Azerbaijani Muslims were also happy with this news and actively contributed to the fundraising campaigns organized for the construction of the Petersburg Mosque on time. In particular, Haji Zeynalabidin Taghiyev, Murtuza Mukhtarov, the Ashurbeyov Brothers, Haji Musa Naghiyev and other Baku millionaires provided significant financial support for this project and also pioneered the fundraising activities of Azerbaijani Muslims. Developments such as obtaining permission for the construction of the Petersburg Mosque, collecting donations, starting the construction and opening it had a great impact on the social and cultural life of the period and were widely covered in the press and publications. The need for a mosque, the reasons for the delay in the construction permit, and the aims of those opposing the construction were analyzed extensively in the newspapers of the period. In particular, Uzeyir Hajibeyli’s article “Peterburqdakı Məscid Haqqında” and the article “Peterburqda Məscid” published under the pen name “Ü” contain important information on this subject. Telegraph news includes detailed information about the donation meetings held in Baku, the sending of the collected aid, the thank-you letters of the committee supervising the construction to Azerbaijani Muslims for the donations, the groundbreaking ceremony of the Petersburg Mosque, the participants in this ceremony, and other activities. In the thank-you letters written to the Emir of Bukhara, gratitude is expressed for the initiatives he took for the construction of the mosque and the financial support he provided; it is stated that current and future generations will always remember him with respect for these efforts. These materials published in newspapers are of great importance in terms of confirming the accuracy of what is being written and said about the Petersburg Mosque today. At the same time, these writings are valuable in that they reveal the attitudes and behaviors of the Tsarist government and some Russian groups towards the Muslim population in the early 20th century. On the other hand, thanks to these documents, we also witness the attitudes and approaches of the Azerbaijani intellectuals towards the events and decisions taken in the early 20th century

Anahtar Kelimeler

Petersburg Mosque , Azerbaijani press , newspaper article , information , donation

Azerbaycan Basınında Petersburg Camisi İnşaat Süreci

Öz

19. yüzyılın 1870’li yıllarından itibaren Çarlık Hükûmeti’ne, Petersburg’da bir mescit inşa edilmesi için defalarca başvuruda bulunan, ancak olumlu bir sonuç alamayan şehrin Müslüman nüfusunun hayali, ancak 20. yüzyılın başında II. Nikolay’ın onayıyla gerçekleşebilmiştir. Mescidin inşası için izin alınması, yalnızca başkent Petersburg’daki Müslümanları değil, tüm dünya Müslümanlarını da memnun etmiştir. Azerbaycanlı Müslümanlar da bu habere sevinmiş ve Petersburg Camisi’nin zamanında yapılabilmesi için düzenlenen bağış kampanyalarına aktif olarak katkıda bulunmuşlardır. Özellikle Hacı Zeynalabidin Tağıyev, Murtuza Muhtarov, Aşurbeyov Kardeşler, Hacı Musa Nağiyev ve diğer Bakü milyonerleri, bu projeye önemli ölçüde maddi destek sağlamanın yanı sıra, Azerbaycanlı Müslümanların bağış toplama faaliyetlerine de öncülük etmişlerdir. Petersburg Camisi’nin inşası için izin alınması, bağış toplanması, inşaatın başlaması ve açılışı gibi gelişmeler, dönemin sosyal ve kültürel hayatında büyük yankı uyandırmış ve basın-yayın organlarında geniş yer bulmuştur. Mescide duyulan ihtiyaç, inşaat izninin gecikme nedenleri ve inşaata karşı çıkanların amaçları gibi konular, dönemin gazetelerinde kapsamlı bir şekilde analiz edilmiştir. Özellikle Üzeyir Hacıbeyli’nin “Peterburqdakı Məscid Haqqında” makalesi ile “Ü” müstear imzasıyla yayımlanan “Peterburqda Məscid” adlı yazı, bu konuda önemli bilgiler içermektedir. Telgraf haberlerinde ise Bakü’de düzenlenen bağış toplantıları, toplanan yardımların gönderilmesi, bağışlar nedeniyle inşaatı denetleyen komitenin Azerbaycanlı Müslümanlara teşekkür mektupları, Petersburg Camisi’nin temel atma töreni ve bu törene katılanlar ve diğer faaliyetler hakkında ayrıntılı bilgiler bulunmaktadır. Buhara Emiri’ne yazılan teşekkür mektuplarında ise caminin inşası için yaptığı girişimler ve sağladığı maddi destekten ötürü kendisine duyulan minnettarlık dile getirilmiş; bu çalışmaları nedeniyle şimdiki ve gelecek nesillerin her zaman onu saygıyla anacağı ifade edilmiştir. Gazetelerde yayımlanan bu materyaller, günümüzde Petersburg Camisi hakkında yazılanların ve söylenenlerin doğruluğunu teyit etme açısından büyük önem taşımaktadır. Aynı zamanda bu yazılar, 20. yüzyılın başlarında Çarlık Hükûmeti’nin ve bazı Rus kesimlerinin Müslüman nüfusa yönelik tutum ve davranışlarını gözler önüne sermesi bakımından değerlidir. Öte yandan, bu belgeler sayesinde 20. yüzyılın başlarında yaşanan olaylar ve alınan kararlar karşısında Azerbaycan aydınlarının tutum ve yaklaşımlarına da tanıklık etmekteyiz.

Anahtar Kelimeler

Petersburg Camisi , Azerbaycan Basını , Gazete Yazısı , Bilgi , Bağış

Kaynakça

• Kur’an-ı Kerim Meali. Hazırlayanlar, Halil Altuntaş-Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011. google scholar
• Abdulla Kamal. vd. Multikulturalizme Giriş. Bakı: Şerq Qerb, 2019. google scholar
• Ahmadeev Kamil. “İslam v Sankt- Peterburge v Naçale XXI Veka”. İslam V Sovremennom Mire 3, (2019): 151-162. google scholar
• Alp Alper. “Rus Çarlığında Müftülüklerin Kuruluşu ve Gelişimi” , Akademik Bakış 7/13, (2013): 117-126. google scholar
• Arslan Melikşah. “Rus Seraskeriyesi’nden Abdülaziz Devletşin’in Me’mûren Hicaz’a 1898 Yılında Seyahati: Rusya Müslümanları, Hac ve Pan-İslamizm”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 13/1, (2016): 51-80. google scholar
• Ay Yasemin, Mumcu. Sırat-ı Mustakim ve Sebîlü'r Reşad Dergilerinde Dış Türkler Meselesi Üzerine Bir Araştırma. Yüksek Lisans tezi, Ege Üniversitesi, 1994. google scholar
• Bekkin Renat. “İstoriya Tataro-Musulmanskoy Obşiny Sovetskogo Petrograda-Leningrada (1917-1991 gg.).Po Materialam Gosudarstvennıh i Çastnıh Fotoarhivov”, Gosudarstvo, Religiya, Cerkov v Rossii i za Rubejom 4, (2016): 118 -147. google scholar
• Bekkin Renat. “K Voprosu o Musulmanskom Kladbişe v Peterburge v XVIII v”, Vestnik Moskovskogo Universiteta.İzdatelstvo Moskovskogo Universiteta 8/4, (2016): 18-30. google scholar
• Bekkin, Renat. “Musulmanskiy Peterburg Rubeja Vekov”, Jurnal Antropologiya, İstoriya, (2016): 1-2. Erişim 15 Mayıs 2023. https://arzamas.academy/mag/357-muslims. google scholar
• Bekkin Renat. “İmam Jakub Halekov i Musulmanskaya Obşina Sovetskogo Petrograda-Leningrada”, Rossijskaja İstorija 1, (2017): 48-156. google scholar
• Bekkin Renat. “K Voprosu o Vzaimodeystvii Musulmanskogo Duhovenstva s Liderami Çernosotennogo Dvijeniya (Na primere Ataully i Muhammed-Safu Bayazitovuh)”, Trudy Gosudarstvennogo Muzeya İstorii Religii, (2017): 237-245. google scholar
• Bekkin Renat. “Musa Bigeev Kak Lider Musulmanskoy Obşinu Petrograda. Po Materialam Pisem Musu Djarullaha Bigeeva k Muhammed-Alimu Maksutovu”, Nauçnyy Jurnal İz İstorii i Kultury Narodov Srednego Povoljya 7, (2017): 227-235. google scholar
• Bekkin Renat. “Ya Mog by Bejat i v Finlandiyu. İstoriya Odnogo Nesostoyavşegosya Pobega Musu Bigeeva”, Gasyrlar Avazy , Eho Vekov 4, (2018): 88-102. google scholar
• Bekkin Renat. “Raboçie Mne Ugrojali Ubiystvom za Naznaçenie Bayazitova. M. S. Bayazitov i Delo Leningradskih Mull 1932 Goda”, Noveyşaya İstoriya Rossii 9/4, (2019): 1058-1072. google scholar
• Bekkin Renat. “Musulmanskiy Meçet, Kak Zdanie Kulta -Zakrıt.. .Soborııava Meçet Leningrada v 1932-1940 gg.”, Minbar. İslamic Studies 14/3, (2021): 529-555. google scholar
• Bekkin Renat. “Petiçionnaya Kampaniya Musulman Leningrada po Vozvraşeniyu Sobornoy Meçeti v 1946-1955 gg”, Novejşaja İstorija Rossii 11/3, (2021): 755-775. google scholar
• Bekkin Renat. “Sobornaya Meçet Sankt-Peterburga v Fotografiyah i Otkritkah”, Tehlikedeki Diller Dergisi 11/19, (2021): 336-346. google scholar
• Beşiroğlu, Eşir. Hamının Sevimlisi. H. Z. Tağıyev Haqqında. Bakı: Teknur, 2012. google scholar
• Dirilik Mecmuası, Bakı: 1915, no. 8, 116. google scholar
• Durmuş, İsmail, Sadgrove Phılıp Charles. “Tantavi Muhammed Ayyad”. İslâm Ansiklopedisi, 39: 578-579. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.. google scholar
• Gladkij, Ju. N., Ejdemiller, K. Ju. “İslam v Sankt-Peterburge: Konvergenciya vo Vremeni i Prostranstve”, Obşestvo. Sreda. Razvitie 2, (2018): 26-33. google scholar
• Güneş Gazetesi 24, Bakü: 1910, 33-54. google scholar
• Güneş Gazetesi 33, Bakü: 1910, 5. google scholar
• Güneş Gazetesi 58, Bakü: 1910, 2. google scholar
• Habutdinov. A.Ju. “Orenburgskoe Magometanskoe Duhovnoe Sobranie Kak Osnovopolagayuşiy Obşenaçionalnıy İnstitut V 1788-1917”, Jurnal. Mir İslama «Pax İslamica 1, (2010): 95-119. Erişim 15 Mayıs 2023. gg.https:// islamology.in/journal/article/viewFile/63/60. google scholar
• Hacıbeyli, Üzeyir. Seçilmiş eserleri. 2 cilt. Bakü: Şerq-Qerb, 2005. google scholar
• Hakikat Gazetesi 29, Bakü: 1910, 2. google scholar
• Hakikat Gazetesi 30, Bakü: 1910, 2. google scholar
• Hakikat Gazetesi 43, Bakü: 1910, 1. google scholar
• Haşımova, Höküme vd. Üzeyir Hacıbeyli: Biblioqrafiya. Bakü: M.F. Adına Azerbaycan Milli Kitabhana, 2009. google scholar
• Kanlıdere, Ahmet. “Musa Carullah”. İslâm Ansiklopedisi.31: 214-215. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020. google scholar
• Knjazeva E.E. vd. Metodiçeskoe Posobie po İspolneniju Zaprosov Genealogiçeskogo Haraktera po Metriçeskim Knigam i Oformleniyu Arhivnıh Spravok v Çentralnom Gosudarstvennom İstoriçeskom Arhive Sankt-Peterburga. Sankt-Peterburg: 2017. google scholar
• Memmedli, Gulam. İmzalar. Bakü: M.F. Adına Azerbaycan Milli Kitabhana, 2010. google scholar
• Mert, Hamdi. “Musa Carullah Bigiyef. Hayatı, Mücadelesi, Fikirleri ”, Bilig, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 8, (1999): 125-141. google scholar
• Özcan, Azmi. “İttihad-i İslâm”, İslâm Ansiklopedisi 23: 470-475. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001. google scholar
• Servet-i Fünun Mecmuası, İstanbul, 1330/ 1914, S. 1198, C. 47, 23. google scholar
• Süleymanlı, Mövlud. Azerbaycan Milyonçuları: Hacı Zeynalabdin Tağıyev. Bakı: Genclik, 1996. google scholar
• Şahin, Sinan. Sırat-ı Müstakim Dergisine Göre Rusya Müslümanları. Yüksek Lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2019. google scholar
• Tagirdjanova Almira “İz İstorii İslamskoy Obşiny Peterburga”, Otkrıtıe Sluşaniya «İnstituta Peterburga». Ejegodnıe Konferencii po Problemam Peterburgovedeniya (2016): 1-2. google scholar
• Tagirdjanova Almira. “Tatarı v Jizni Sankt-Peterburga i İstorii Sankt-Peterburgskogo Universiteta (XVIII-XXI vv.)”, Aktualnıe Problemı Mirovoy Politiki 10, (2020): 570-585. google scholar
• Yıldırım Ramazan. “İslam-Bilim İlişkileri Bağlamında Ataullah Bayezidof’un Renan’a Reddiyesi”, Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/ 1, (2017): 75-89. google scholar