Türkistan’daki Türk Esirleri Faaliyeti

Öz

Savaşların kurbansız gerçekleşmeyeceği tarih sayfalarında defalarca kanıtlanmıştır. Bu bağlamda, Birinci Dünya Savaşı hem büyük can kayıplarına yol açmış hem de insanlığın dünya görüşünü kökten değiştiren dönüm noktalarından biri olmuştur. Savaşın nedenleri arasında siyasi ve ekonomik çıkar çatışmaları, askerî hazırlıklar gibi pek çok etken yer almaktadır. Bu çerçevede, savaş esirleri meselesi de tarih araştırmalarında üzerinde durulması gereken önemli başlıklardan biridir. Yaklaşık kırk ülkenin dâhil olduğu Birinci Dünya Savaşı sürecinde Osmanlı ve Rusya İmparatorlukları arasında gerçekleşen askerî hareketler ve bunların sonuçları üzerine birçok araştırma yapılmıştır ve bu çalışmalar günümüzde de sürdürülmektedir. Çağımızda yaşanan bölgesel çatışmaların yol açtığı insani krizler, bu konunun güncelliğini ve önemini koruduğunu göstermektedir. Bu çalışma, özellikle Rusya İmparatorluğu’nda savaş esiri olarak bulunan Türk askerlerinin yaşam koşulları, onlara yönelik hukuki ve toplumsal yaklaşımlar, 1917 Devrimi ile birlikte yaşanan siyasi dönüşümün esirlerin hayatındaki etkileri, esirlerin Türkistan’a geliş sebepleri ve bu bölgedeki siyasi, sosyal ve kültürel yaşama katılımları gibi konuları ele almayı amaçlamaktadır. Ayrıca, esirlerin vatanlarına dönüş süreçleri de incelenecektir. Çalışma, çeşitli arşiv belgeleri, dönem basını, hatıratlar ve diğer yazılı kaynaklar temelinde yapılacak karşılaştırmalı analizle iki bölüm hâlinde sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Esirler
• Türkistan
• Millî Okullar
• İttihat ve Terakki
• Göç Komisyonu

Activities of Turkish Prisoners in Turkestan

Öz

Wars inevitably produce victims, and the First World War, in addition to causing massive human losses, marked a major turning point in humanity’s worldview. Its causes included political and economic interests, military preparations, and other factors, within which the issue of prisoners of war emerges as a significant subject for historical inquiry. Involving nearly forty nations, the war has been extensively studied, particularly the military operations between the Ottoman and Russian Empires. Contemporary conflicts and their humanitarian consequences underscore the ongoing relevance of this topic. This study examines the experiences of Turkish soldiers held as prisoners in the Russian Empire, including legal and societal attitudes toward them, the effects of the 1917 Revolution, subsequent political changes, their migration to Turkestan, and their participation in the region’s political, social, and cultural life. It also addresses their repatriation. The research is structured in two parts and draws on archival documents, periodicals, memoirs, and other written sources in comparative analysis.

Anahtar Kelimeler

• prisoners
• Turkestan
• national schools
• İttihat and Terakki (Unity and progress)
• Migration Commission

Kaynakça

1. I. Özbekistan Milli Arşivi google scholar
2. II. Tarih Enstütüsü Arşivi google scholar
3. Baysun, Abdullah Receb. Türkistan Milli Hareketleri. İstanbul: Yaş Türkistan, 1943. google scholar
4. Erdoğan, Fahrettin. Türk Ellerinde Hatiralarim. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1998. google scholar
5. Harputlu, Süleyman Tevfik. “Türkistan Hatıraları”, Hayat Tarih Mecmuası. 3, 1971. 23-77. google scholar
6. Kutlu, Cemil. Rusya’da Türk Harp Esirleri 1914-1921. Ankara: Türk Tarih Kurumu yayınları, 2023. google scholar
7. Kocaoğlu, Timur. Türkistan’da Türk Subayları (1914-2023): Raci Çakıröz’ün Anıları. İstanbul: Kutlu yayınevi, 2023. google scholar
8. Kocaoğlu, Timur. “Türkistan’da Osmanlı Türk Subaylarının Faaliyetleri”, Türk Dunyasi İncelemeleri Dergisi. IV, 2000. 21-35. google scholar

9. Rahmankulova, Zumrad. “Birinci Dünya Savaşı ve Türkistan”, 38. ICANAS kongresi Uluslarası Asya ve Afrika Çalısmaları Kongresi. 2007. 2571-2582. google scholar
10. Yamauchi, Masayuki. The Green Crescent Under the Red Star: Enver Pasha in Soviet Russia, 1919-1922. Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa, 1991. google scholar
11. Abu-T. “Turk muallimlarining iste’folari munosabatila”, Ishitrokiyun gazeti. 81, 1919. 1. google scholar
12. Abdurashidxonov, Munavvarqori. Xotiralarimdan: Jadidchilik tarixidan lavhalar. Toshkent: Sharq nashriyoti, 2001. google scholar
13. Mingnarov, Abduxoliq. Turkistondagi 1917-1918 yillardagi milliy siyosiy tashkilotlar. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti, 2002. google scholar
14. To‘g‘on, Ahmad Zaki Validiy. Xotiralar: Turkistonda ozodlik va mustaqillik uchun kurashlar tarixi. Toshkent: Istiqlol nuri, 2014. google scholar
15. Hoji, Muin. Tanlangan asarlar. To‘plovchi va nashrga tayyorlovchi N. Namozova. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti, 2005. google scholar
16. Chaqiro‘z, Roji. “Qalbimga yaqin go‘shalar”, Jahon adabiyoti jurnali. 5, 1997. 196-205. google scholar
17. O‘zbekiston SSR tarixi, 2-jild. Toshkent: Fan nashriyoti, 1971. google scholar
18. Güven, Esin. 1. Dunya Savaşı’nda Rusya’daki Türk esirleri ve Rusya Türkleri, Marmara üniversitesi Türkiyat Arastırmaları Enstitüsü. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul:1996. google scholar
19. Rahmonqulova, Zumrad. XVI – XX asr boshlarida O‘rta Osiyo va Usmoniylar davlatlari o‘rtasidagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy munosabatlar tarixi, O‘zbekiston milliy universiteti. Tarix fanlari nomzodlik dissertatsiyasi, Toshkent: 2002. google scholar