Kazak Ağızları İle Moğolca Arasındaki Ortak Dil Unsurları I

Öz

Bu makalede, Kazak ağızları ile Moğolca arasındaki ortak dil unsurları dilbilimsel açıdan ele alınmaktadır. Özellikle kelime düzeyinde yapılan karşılaştırmalar, iki dil arasında anlam bakımından belirgin benzerlikler olduğunu göstermektedir. İncelenen kelime grupları arasında hayvan adları, doğa unsurları ve günlük yaşam terimleri yer almaktadır. Tarih boyunca aynı veya yakın coğrafyada yaşamış halkların dilleri olmaları nedeniyle, Kazakça ile Moğolca arasında birçok kelime alışverişi olmuştur. Bu yakınlıkların, tarihsel süreçteki Kazak-Moğol toplulukları arasındaki kültürel ve sosyal etkileşimlerin sonucu olduğu düşünülmektedir. Bazı kelimeler doğrudan ödünçlenmiş, bazıları ortak dil özelliklerini yansıtmaktadır. Ortak kelimelerin yapısal ve anlamsal özellikleri karşılaştırılarak, iki dil arasındaki etkileşimin tarihsel boyutları tartışılmıştır. Standart Kazak Türkçesinde yer almayan bazı kelimelerin Kazak ağızlarında yaşamaya devam etmesi ve bu kelimelerin hem Eski Türkçede hem de Moğolcada kullanılmış olması, Kazak ağızlarının eskicil dil unsurlarını koruduğunu göstermektedir. (Örn: ET. adak ~ KTA. adaqqı ~ Moğ. adag). Bu durum, Kazak ağızları ile Moğolca arasında yapılan karşılaştırmalı çalışmaların yalnızca söz varlığı düzeyindeki benzerlikleri ortaya koymakla kalmayıp aynı zamanda Türk-Moğol dil ilişkilerinin tarihî gelişim seyrini anlamada da önemli bir anahtar işlevi gördüğünü göstermektedir. Kazak ağızları ile Moğolca arasındaki dilsel benzerlikler konusunda yeterli inceleme bulunmamaktadır; bu çalışma bu eksikliği ortaya koymayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kazak ağızları
• Moğolca
• Ortak kelimeler
• Dil ilişkileri
• Karşılaştırmalı dilbilim

The Common Linguistic Elements Between Kazakh Dialects And Mongolian Part I

Öz

This article examines common linguistic elements between Kazakh dialects and Mongolian. Lexical comparisons reveal semantic similarities. Analyzed word groups include animal names, nature elements, and daily terms. As Kazakh and Mongolian peoples historically lived in the same or nearby regions, significant lexical exchange occurred. These similarities result from historical cultural and social interactions. Some words were directly borrowed; others reflect shared linguistic features. Structural and semantic traits of these common words are compared, highlighting the historical interaction between the two languages. Certain words, no longer present in Standard Kazakh but preserved in Kazakh dialects and attested in both Old Turkic and Mongolian (e.g., OT. adak ~ KD. adaqqı ~ Mong. adag), indicate that these dialects retain archaic linguistic elements. This finding suggests that comparative studies between Kazakh dialects and Mongolian not only reveal lexical similarities but also provide insights into the historical development of Turkic-Mongolic language relations. The lack of sufficient research in this area highlights the importance of this study in filling a notable gap.

Anahtar Kelimeler

• Kazakh dialects
• Mongolian
• Common words
• Language relations
• Comparative linguistics

Kaynakça

1. Bazılhan, Bugıtın. Kazakşa-Mongolşa Sözdik. Ulanbatır: Mongol Halık Respublikası, Gılım Akademiyasınıñ Tili men Ädebiyet İnstitutı, 1977. google scholar
2. Clauson, Sir G. “The Earliest Turkish Loan Words in Mongolian.” Central Asiatic Journal 4, no. 3, 1959. 174–187. google scholar
3. Ercilasun, Ahmet Bican. Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2013. google scholar
4. Habishay, Saduuli, and Abiltayuli Minis. Mongolsha-Kazaksha Sözdik. Ulaanbaatar: Mongol Memleket Baspasi, 1954. google scholar
5. Kenesbaev, Serik. “K Voprosu O Tyurko-Mongolskoy Yazikovoy Obshnosti.” In Kazak Til Bilimi Turali Zerttewler, Almatı: Gılım, 1987, 141–175. google scholar
6. Lessing, Ferdinand. Moğolca-Türkçe Sözlük. Çev. Günay Karaağaç. 2 vols. Ankara: TDK Yayınları, 2003. google scholar
7. Oba, Emin, and Yerbolat Baiyuzakovich. “Kazakçada Moğolca Akrabalık Adları Üzerine Bir İnceleme.” Journal of Turkic Studies (JOTS) 9, no. 1, 2025. 122–145. google scholar
8. Oba, Emin. “Kazakçada Moğolca Kökenli Hayvan Adları II.” Türk Dilleri Araştırmaları 34, no. 2, 2024. 363–384. google scholar

9. Poppe, Nikolai Nikolaevich. “Mongolian Loanwords in Kazakh.” In Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna-Tas, 149–152. Szeged: Attila József University, 1991. google scholar
10. Raima, Auyeskhan. “An Overview of Mongolic-Kazakh Linguistic Relations with a Focus on the Kazakh Variety Spoken in Mongolia.” In G. Clauson ve Talat Tekin’e Katkıları Sempozyumu Bildirileri, edited by Mehmet Yılmaz and Tuncay Karaayak, 272. Ankara: BilgeSu Yayınları, 2022. google scholar
11. Rassadin, Valentin Ivanovich. “O kharaktere mongolsko-kazakhskikh leksicheskikh parallelei.” Gumanitarnyy Vector 4, 2008. 61–63. google scholar
12. Sarıbayev, Şora. “K Voprosu O Mongolsko-Kazahskih Yazikovih Svyazah.” In Kazak Til Bilimi Maseleleri, Almatı: Aris, 1987, 141–175. google scholar
13. Sarıbayev, Şora. Kazak Tiliniñ Aymaqtıq Sözdigi. Almatı: Arıs Yayınları, 2005. google scholar
14. Sızdıkova, Rabiga. Sözder Söyleydi. Almatı: Mektep, 1980. google scholar
15. Şçerbak, A. Eski Dönem Türk-Moğol Dil İlişkileri (8.-14. Yüzyıllar). Translated by Rysbek Alimov. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019. google scholar
16. Uyar, Mustafa. Moğollar ve Türkler: Tarihsel Bağlar. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020. google scholar
17. Uzun, Gülsine. “Doğu Türkistan Kırgız Türkçesinde Yer Alan Türkçe ve Moğolca Ortak Kelimeler Üzerine -I-.” Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi 9, no. 3, 2020. 1472–1486. google scholar