Bağımsızlık Sonrası Özbekistan’da Bir İç ve Dış Politika Unsuru Olarak Ceditçilik

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 2, 221 - 245, 08.12.2025

Haluk Alkan

https://doi.org/10.26650/jes.2025.1787502

https://izlik.org/JA72CF68AR

Öz

Orta Asya’da bir reform hareketi olarak doğan Ceditçilik, 20. yüzyılın başlarında öncelikle Rusya ve Türkiye’de gerçekleşen siyasi değişimin etkisi altında ortaya çıkmış, fikirleri ve geliştirdikleri kurumsal reform girişimiyle Orta Asya'nın siyasi ve kültürel uyanışında belirleyici bir rol oynamıştır. Ceditçi düşünceler Özbekistan coğrafyasında etkili olmuş, bu etki Özbekistan’ın bağımsızlığını kazanmasından sonra da devam etmiştir. Özellikle ülkenin ikinci Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev döneminde Ceditçi düşünceler iç ve dış politikanın şekillendirilmesinde öne çıkartılmaktadır. Son dönemde Özbekistan’da yaşanan gelişmeler, Ceditçi düşüncelerin etkisinin söylem düzeyinin ötesinde olduğunu, bu yönelimin daha köklü gereksinimlerin bir sonucu olarak işlev kazandığını göstermektedir. Bu kapsamda makale ülkenin ilk Cumhurbaşkanı İslam Kerimov’dan, Şevket Mirziyoev’e Özbekistan’da yaşanan değişimi Ceditçi mirasın oynadığı rol bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada öncelikle Cedit Hareketi incelenmekte; hareketin fikirleri, etkileri ve açmazları analiz edilmektedir. İkinci olarak İslam Kerimov ve Şevket Mirziyoyev dönemlerinde siyasi, ekonomik yapı ve izlenen dış politika stratejilerindeki değişim karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır. Üçüncü olarak Ceditçiliğin bu değişimdeki yeri ve önemi, neden Özbekistan’ın yeniden yapılanmasında sosyal, kültürel ve siyasi açıdan bir meşruiyet kaynağı olarak rol oynadığı belirlenmeye çalışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Ceditçilik , Özbekistan’da siyasi değişme , Şevket Mirziyoyev , Özbekistan’da sosyoekonomik yapı , Orta Asya

Jadidism as a Domestic and Foreign Policy Factor in Post Independence Uzbekistan

https://izlik.org/JA72CF68AR

Öz

Jadidism originated as a reform movement in Central Asia, emerging in the early 20th century primarily under the influence of the political changes occurring in Russia and Türkiye. Jadidism played a decisive role in the political and cultural awakening of Central Asia through its ideas and the institutional reform initiatives it developed. Particularly in the current era of the Uzbekistan's second President, Shavkat Mirziyoyev, Jadidist ideas have been brought to the forefront in shaping domestic and foreign policy. Recent developments in Uzbekistan show the influence of Jadidist ideas to have exceeded the level of discourse and this orientation to have become functional as a result of more deep-rooted needs. In this context, the article aims to examine the change that have occurred in Uzbekistan from the country’s first President, Karimov, to Mirziyoyev in the context of the role the Jadidist heritage has played. The study first examines the Jadid Movement, analyzing its ideas, effects, and dilemmas. Secondly, the study comparatively discusses the changes in the political, economic and foreign policy strategies followed during the Karimov and Mirziyoyev periods. Thirdly, the study seeks to determine Jadidism’s importance in this change.

Anahtar Kelimeler

Jadidism , Uzbekistan Politics , Shavkat Mirziyoyev , Uzbekistan’s socioeconomic structure , Central Asia

Kaynakça

• Abdirashidov, Zaynabidin. “Study of Jadidism in Independent Uzbekistan”, Asian Research Trends New Series 9 (2018): 47-71. google scholar
• Adıgüzel, Hüseyin, Türk Dünyasında “Birlik” Halk Hareketi ve Halk Cephesi. İstanbul: Demokrasi Vakfı, 2000. Erişim Tarihi: 11 Temmuz 2001. http://www.birlik.net/tdha.html. google scholar
• Alkan, Haluk. “Türk Dünyasında İşbirliği ve Yeni Bir Küresel Sistemin İnşasında Ceditçilik Mirasına Yeniden Bakmak”. Türk Devletleri Yüzyılı’nda Ceditçiliğin Ufukları: Neo-Kolonyal Meydan Okumalar Karşısında Geçmişten Geleceğe Bakmak Uluslararası Sempozyumu’nda sunulan bildiri, Ankara: TBMM-Üsküdar Üniversitesi, 22-23 Mayıs 2025, 17-18. google scholar
• Andican, A. Ahat. Cedidizm’den Bağımsızlığa Hariçte Türkistan Mücadelesi. İstanbul: Emre Yayınları, 2003. google scholar
• “Are the Usual Suspects Responsible for Uzbekistan’s Violance”, Eurasia Insight, 16 Mayıs 2005. google scholar
• Avcı, Yusuf. “Özbekistan’da Fıtrat’ın Ceditçiliği, Eğitimciliği ve Eğitim Felsefesi”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi 21 (2006): 39-51. google scholar
• Badan, Phool. “Socio-Cultural Reform Movement in Central Asia”, The Journal Of Central Asian Studies XXIII (2016): 1-16. google scholar
• Baycacun, Şule. “Orta Asya ve Özbekistan’da İslam ve Köktendincilik”, Avrasya Dosyası Özbekistan Özel 7 / 3 (2001): 81-101. google scholar
• Bazarbayev, Kanat Kaldybekovich, Gumadullayeva Assel ve Rustambekova Muhabbat. “Jadidism Phenomenon In Central Asia”, Procedia - Social and Behavioral Sciences 89 (2013): 876 – 881. google scholar
• Bıçakcı, Salih. “Andijon’da Nıma Bo’ldı Bo’ldı? Özbekistan’da Terör, Güvenlik ve Demokrasi”, Orta Asya ve Kafkasya Araştırmaları Dergisi (OAKA) 3 / 6 (2008): 139-153. google scholar
• Blogov, Segei. Uzbekistan and Russia Sign Mutual Defense Pact, Eurasia Insight, 15 Kasım 2005. google scholar
• Blagov, Sergei. “Uzbekistan Sets Limits for Cooperation with Russia”, Eurasia Insight, 24 Şubat 2006. google scholar
• Bohr, Anette. “The Central Asian States as Nationalising Regimes”, Nation Building in the Post-Soviet Borderlands: the Politics of National Identities, Editor G. Smith içinde 139-164. Cambridge: Cambridge Univ. Press, 1998. google scholar
• Bowyer, Anthony C. Political Reform in Mirziyoyev’s Uzbekistan: Elections, Political Parties and Civil Society. Washington D.C.: Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2018. google scholar
• Cafersoy, Nazim. “Bağımsızlık ve Güvenlik Gölgesinde Rusya-Özbekistan İlişkileri”, Avrasya Dosyası Özbekistan Özel Sayısı 7 / 3 (2001): 152-186. google scholar
• Carlisle, Donald S. “Power and Politics in Soviet Uzbekistan: from Stalin to Gorbachev”, Soviet Central Asia the Failed Transformation, Editor W. Fierman içinde 93-129. Oxford: Westview Press, 1991. google scholar
• “Dozens Killed in Uzbek City, as Security Forces Crush Protest in Andijan”, Eurasia Insight, 13 Mayıs 2005. google scholar
• Egamberdiyev, Mirzahan ve İzbassar Turgunbayev. “Türk Dünyasında Modernleşme ve Etkileşim”, CTAD 19 / 37 (2023): 285- 309. google scholar
• Erlich, Jeff. “Banking Decree Hurting Uzbek NGOs”, Eurasia Insight, 10 Haziran 2004. google scholar
• Fierman, William. “The Soviet Transformation of Central Asia”, Soviet Central Asia the Failed Transformation, Editor W. Fierman içinde 11-35. Oxford: Westview Press, 1991. google scholar
• Gulnoza, Saidazimova. “Uzbek President Blames Islamist Group Unrest”, RFE/RL, 14 Mayıs 2005. google scholar
• Güler, Nermin. “11 Eylül Sonrası ABD ve Rusya Arasında Özbekistan”, Avrasya Dosyası Özbekistan Özel Sayısı 7 / 3 (2001): 187-200. google scholar
• Haghayeghi, Mehrdad. “Changing Dynamics of Islamic Politics in Central Asia”, The Muslim World 92 (2002): 315-331. google scholar
• Hale, Henry E. “Islam, State-Building and Uzbekistan’s Foreign Policy”, Erişim Tarihi 15 Eylül 2025. http://www.fas.harvard.edu/~ponars/HaleUzbek.html. google scholar
• Hashimova, Umida. Uzbek Parliament Approves EAEU Observer Status, The Diplomat, 4 Mayıs 2020, Erişim Tarihi 11 Eylül 2025. https://thediplomat.com/2020/05/uzbek-parliament-approves-eaeu-observer-status/ google scholar
• Index Mondi. “Uzbekistan Demographics Profile”, Erişim Tarihi 11 Eylül 2025. https://www.indexmundi. com/uzbekistan/demographics_profile.html. google scholar
• Ismailov, Esmer. “Fighting Rages for Third Day in Uzbekistan”, Eurasia Insight, 30 Mart 2004. google scholar
• Ismailov, Esmer. “Uzbek Authorities Launch Round-up Islamic Suspect in Uzbekistan”, Eurasia Insight, 31. Mart 2004. google scholar
• Jumaboyevich, Hojiyev Farhod. “The Third Renaissance Movement in Uzbekistan”, Jurnal Ilmu Sosial 4 / 2 (2024): 1-19. google scholar
• Kalambekova, Baktygul. “Fergana Vadisi’ndeki Dini Durum”, Avrasya Etüdleri Dergisi 19 (2001): 31-139. google scholar
• Khalid, Adeeb. “The Fascination of Revolution:Central Asian Intellectuals,1917–1927”, Empire, Islam, and Politics in Central Eurasia. Editor Uyama Tomohiko içinde, 137-152. Sapporo: Hokkaido University Slavic Eurasian Studies, 2007. google scholar
• Khalid, Adeeb. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. Berkeley: University of California Press, 1999. google scholar
• Khamidov, Alisher. “Kyrgyzstan: Bishkek and Tashkent Weigh Gas And Water Concerns”, Eurasia Insight, 14 Ekim 2009. google scholar
• Kırımlı, Meryem. “Uzbekistan in the New World Order”, Central Asian Survey 16 / 1 (1997): 53-64 google scholar
• Kim, Lucian. “Uzbeks Try to Blunt Islam’s Rise”, Christian Science Monitor, 20 Kasım 1998, 6, https://www.csmonitor.com/1998/1120/112098.intl.intl.3.html. google scholar
• Kyrgyzstan: A Faltering State, Asia Report N.109 – 16 December 2005, Brussels: International Crisis Group, 2005. google scholar
• Maraş, İbrahim. “İdil Ural Bölgesi Müslümanları ve Ceditçilik Düşüncesi”, Uluslararası Türk Dünyasının İslamiyete Katkıları Sempozyumu, 31 Mayıs-1 Haziran 2007, İsparta: SDÜ İlahiyat Fakültesi Yayını, 569-580. google scholar
• March, Andrew F. “State ideology and the legitimation of authoritarianism: the case of post-Soviet Uzbekistan”, Journal of Political Ideologies 8 / 2 (2003): 209-232. google scholar
• Martin, Colin J. Islam and Revolution: Central Asia in Transition, 1905-1928. Undergraduate Honours Thesis, Alberta: University of Lethbridgea, 2017. google scholar
• Mcdermott, Roger N. “The Armed Forces of the Republic of Uzbekistan 1992-2002: Threats, Influences and Reform”, The Journal of Slavic Military Studies 16 / 2 (2003): 27-50. google scholar
• Nizomjon qizi,,Neʼmatova Sarvinozxon. “The role of Jadidism ideas in New Uzbekistan”, Journal of Pedagogical Inventions and Practices 37 (2024): 36-38. google scholar
• Pachucki-Włosek, Krystian. “Old and New Uzbekistan – A comparative essay on the last years of Islam Karimov’s reign and Shavkat Mirziyoyev’s presidency”, Eastern Review 8 (2019): 31-48. google scholar
• Polat, Abdumannob. “New Kerimov-organized Political Party in Uzbekistan”, 1998, Erişim Tarihi 15 Mayıs 2007. http://www.birlik.net/fidokor.htm. google scholar
• “Political Parties of Uzbekistan”, Erişim Tarihi: 10 Mart 2004. www.world-gateway.org/uzbakistan. google scholar
• Raşid, Ahmed. Orta Asya’nın Dirilişi İslam mı, Milliyetçilik mi? Çeviren Osman Ç. Deniztekin, İstanbul: Cep Düşün, 1995. google scholar
• Republic of Uzbekistan Parliamentary Elections 22 December 2019 ODIHR Election Observation Mission Final Report. Warsaw: OSCE/ODIHR 2020. google scholar
• Republic of Uzbekistan Parliamentary Elections 27 October 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report. Warsaw: OSCE/ODIHR, 2024. google scholar
• Republic of Uzbekistan Constitutional Referendum 30 April 2023, ODIHR Limited Referendum Observation Mission Final Report. Warsaw: OSCE/ODIHR 2023. google scholar
• Sanchez, W. Alejandro. “A Central Asian Security Paradigm: Russia and Uzbekistan”, Small Wars and Insurgencies 18 / 1 (2007): 113-133. google scholar
• “Shavkat Mirziyoyev: Jadid’s ideas fully harmonise with New Uzbekistan’s strategy”, Bright Uzbekistan, 22 Aralık 2023, Erişim Tarihi: 11. Eylül 2025. https://buzb.uz/en/news/shavkat-mirziyoyev-jadids-ideas-fully-harmonise-with-new-uzbekistans-strategy google scholar
• Sarı, Yaşar. “Cedit Hareketi ve Günümüz Türkistan Coğrafyası Üzerindeki Etkisi”, Türk Dünyasında Cağdaş Müslüman Düşüncesi Editör Lütfi Sunar içinde 9: 55-72. Ankara: YTTB Yayınları, 2023. google scholar
• Schiek, Sebastian. “Uzbekistan’s Transformation from an “Old” to an “Upgraded” Autocracy”, L’Europe en Formation 385 (2018): 88-103. google scholar
• Sobirovich,Turdiyev Bekhruz. “Jadidism and Political Reform: Shaping the Future of Uzbekistan”, Asian Journal of Basic Science & Research 7 / 1 (2025): 22-28. google scholar
• Somuncuoğlu, Anar. Kazakistan ve Özbekistan Ekonomileri Geçiş ve Büyüme Stratejileri. Ankara: ASAM Yayını, 2001. google scholar
• Spechler, Martin C. “Regional Cooperation in Central Asia: Promises and Reality”, Antropology of East Europe Review 17 / 2 (1999): 26-33. google scholar
• Spechler, Martin C. “Authoritarian Politics and Economic Reform in Uzbekistan: Past, Present and Prospects”, Central Asian Survey 26 / 2 (2007): 185–202. google scholar
• Spechler, Martin C., Sergei W. Chepel, Farrukh Sh. Suvankulov, Kuatbay Bektemirov. “Uzbek Paradox, Progress without Neo-liberal Reform”, The Economic Prospects of the CIS: Sources of Long Term Growth. Editors Gur Ofer-Richard Pomfred içinde 293-334. Glos UK: Edward Elgar Pub. 2002. google scholar
• Starr, S. Frederick. “Uzbekistan and the Institutionalization of Greater Central Asia”, Central Asia-Caucasus Analyst. Washington D.C.: Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program, 2025. google scholar
• Tolipov, Farkhod. Uzbekistan-2.0: Continuity and Change in Foreign Policy, Central Asia-Caucasus Analyst. Washington D.C.: Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2022. google scholar
• Tsereteli, Mamuka. The Economic Modernization of Uzbekistan. Washington D.C.: Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2018. google scholar
• “Turkmenistan, Uzbekistan Play Energy Games while Central Asia Shivers”, Eurasia Insight, 15 Ocak 2008. google scholar
• The Republic of Uzbekistan: Recent Economic Developments. New York: IMF Country Report 2000. google scholar
• Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri ve Bölge Ülkeleri İlişkileri, DPT Sekizinci Beş Yılık Kalkınma Planı Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Ankara: DPT Yayını 2000. google scholar
• “Uzbek Government Closes Down Open Society Institute Assistence Foundation in Tashkent”, Eurasia Insight, 18 Nisan 2004. google scholar
• “Uzbekistan casts out America”, Strategic Comments 11 / 6 (2005): 1-2. google scholar
• “Uzbekistan”, Human Right Watch Report 1999 içinde. Washington: HRW, 2000. google scholar
• “Uzbekistan”, Human Rights Watch Report 2001 içinde. Washington: HRW 2002. google scholar
• “Uzbekistan Looks to Diversify Its Energy Options”, Eurasia Insight, 6 Haziran 2007. google scholar
• Vielmini, Fabrizio. Uzbek Communities in Central Asia as Human Connectivity Factor: Elements for a KinState Policy, Italian Institute for International and Political Studies, Erişim Tarihi: 12 Eylül 2025. https:// www.ispionline.it/en/publication/uzbek-communities-central-asia-human-connectivity-factor-elements-kin-state-policy-29131. google scholar
• Yalçınkaya, Alaeddin. Sömürgecilik & Panislamizm Işığında Türkistan -1856’dan Günümüze. İstanbul: Timaş Yayınları, 1997. google scholar
• Yerekesheva, Laura. “Religion - Politics Interplay: The Case Of Kazakhstan And Uzbekistan”, Orta Asya ve Kafkasya Araştırmaları Dergisi (OAKA) 2 / 3 (2007): 28-40. google scholar
• Yılmaz, İhsan. “Predicaments And Prospects in Uzbek Islamism: A Critical Comparison with The Turkish Case”, Orta Asya ve Kafkasya Araştırmaları Dergisi (OAKA) 3 / 6 (2008): 23-57. google scholar