Antik ve Modern Kaynaklar Işığında İskit Etnonimi

Öz

Avrasya bozkır kuşağının öncü siyasi teşekküllerinden İskitler, MÖ VIII. yüzyıldan itibaren antik dünyanın jeopolitik ve kültürel haritasını şekillendirmiştir. Bu çalışma, İskitlerin etnik ve siyasi kimliğini tanımlayan etnonim meselesini, antik kaynaklar ve modern literatür eşliğinde disiplinlerarası bir perspektifle incelemektedir. Asur kayıtlarında Aškuza, Urartu kaynaklarında İš-gi-gu-lu, Pers kitabelerinde Saka, Hint destanlarında Shaka, Grek külliyatında Skythai ve Çin yıllıklarında Sai olarak geçen adlandırmaların tarihsel süreçteki semantik dönüşümü temel sorunsal olarak ele alınmaktadır. Etimolojik tartışmalar kapsamında Hint-İran, Ural-Altay ve Slav ekollerinin teorileri, bozkır sosyolojisi ve askeri teşkilatlanma ilkeleriyle kıyaslanmıştır. İskitçenin gramatikal yapısı tam olarak aydınlatılmadan yapılan tanımlamaların yöntemsel sınırlılığı saptanarak; dış kaynaklı eksonimler ile topluluğun öz tanımlaması olan endonimler arasındaki anlamsal boşluk kimlik tartışmalarının merkezine yerleştirilmiştir. Onomastik evrim süreci; eponim karakter, hanedan kolunu temsil eden öz tanımlama (Skoloti) ve kapsayıcı politonim aşamalarıyla modellenmiştir. Bu yapının Türk devlet geleneğindeki “Oğuz” modeliyle sergilediği paralellik, İskit kimliğinin hanedan temelli aidiyetten kurumsal bir üst kimliğe dönüştüğünü teyit etmektedir. Sonuç olarak İskit isminin, ardıl devletler (Hun, Göktürk, Selçuklu, Osmanlı) için bozkır kültür dairesini temsil eden aktarılabilir bir metafora dönüştüğü ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İskitler
• Etnonimi
• Skoloti
• Sakalar
• Onomastik
• Bozkır Kültürü

The Scythian Ethnonym in the Light of Ancıent and Modern Sources

Öz

The Scythians, one of the earliest political entities of the Eurasian steppe, played a dominant role in shaping the geopolitical and cultural map of the ancient world since the 8th century BC. This study examines the issue of ethnonyms defining the ethnic and political identity of the Scythians through an interdisciplinary perspective, accompanied by ancient sources and modern literature. The primary problematic focuses on the semantic transformation of terms such as Aškuza in Assyrian records, Saka in Persian inscriptions, Skythai in Greek corpus, and Sai in Chinese annals. Within the scope of etymological debates, theories developed by Indo-Iranian, Ural-Altaic, and Slavic schools are analyzed in comparison with steppe sociology and military organization principles. The semantic gap between exonyms produced by external sources and endonyms emerging from the community’s own hierarchy is positioned at the center of identity discussions. The process of onomastic evolution is modeled through stages: the eponym character (King Scythes), self-identification representing the elite dynastic branch (Skoloti), and the inclusive polytonym phase. The parallelism of this structural development with the “Oghuz” model in the Turkish state tradition proves that Scythian identity evolved from a dynasty-based affiliation into a corporate identity representing the common administrative and political upper-identity of the steppe.

Anahtar Kelimeler

• Scythians
• Ethnonymy
• Skoloti
• Saka
• Onomastics
• Steppe Culture

Kaynakça

1. Abaev, Vasily Ivanovich. “The Ossetes: Scythians of the 20th Century.” The Unesco Courier (1976): 48–51. google scholar
2. Agathias. The Histories. Çeviren J. D. Frendo. New York: Walter de Gruyter, 1975. google scholar
3. Ahmetbeyoğlu, Ali. Attila’nın Sarayı’nda Bir Romalı: Grek Seyyahı Priskos’a Göre Avrupa Hunları. İstanbul: Alfa Yayınları, 2014. google scholar
4. Aknerli Grigor. Okçu Milletin Tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012. google scholar
5. Aksan, Doğan. Anlambilim: Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. Ankara: Bilgi Yayınevi, 2006. google scholar
6. Akurgal, Ekrem. Anadolu Uygarlıkları. İstanbul: Net Turistik Yayınlar, 2007. google scholar
7. Ammianus Marcellinus. The History of Ammianus Marcellinus. Çeviren C. D. Yonge. Londra: George Bell and Sons, 1887. google scholar
8. Anna Komnene. Alexiad. Hazırlayan Bernard Leib. Çeviren Bilge Umar. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1996. google scholar

9. Arrianos. The Anabasis of Alexander. Çeviren E. I. Robson. Cilt 4. Londra: William Heinemann, 1967. google scholar
10. Aydın, Onur. “Etnos Sözcüğünün Zamanda Yolculuğuna Eklenen Yeni Bir Durak: Sovyetler Birliği.” Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 24, no. 44 (2022): 113–139. google scholar
11. Balgabayeva, Gaukhar Z. “The Role of Women in Military Organization of Nomads.” International Journal of Environmental and Science Education 11, no. 12 (2016): 5271–5281. google scholar
12. Başkan, Yaşar. “XIV.-XV. Yüzyıl Kaynaklarında Pers ve İskit Kelimesinin Kullanımı.” SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 35 (2015): 1–12. google scholar
13. Baykara, Tuncer. Türk Adının Anlamı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1998. google scholar
14. Beckwith, Christopher I. Empires of the Silk Road. Princeton: Princeton University Press, 2009. google scholar
15. Cooley, Denton A. “In Pursuit of an Eponym.” Texas Heart Institute Journal 31, no. 2 (2004): 117. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC427368/. google scholar
16. Çakan, Varis. Orta Asya Türk Tarihinin Kaynakları. İstanbul: Selenge Yayınları, 2009. google scholar
17. Das, Ranajit, vd. “The Origins of Ashkenaz, Ashkenazic Jews, and Yiddish.” Frontiers in Genetics 8 (2017): 1–16. google scholar
18. Diodorus Siculus. Diodorus of Sicily. Çeviren C. H. Oldfather. Cilt 2. Londra: William Heinemann, 1967. google scholar
19. Dukas. Bizans Tarihi. Çeviren Vladimir Mirmiroğlu. İstanbul: İstanbul Fethi Derneği Yayınları, 1956. google scholar
20. Durmuş, İlhami. “‘Saka’ Adı Üzerine.” Milli Folklor Dergisi 3, no. 19 (1993): 85–88. google scholar
21. Ekeev, N. “Altai Mythology, Epics and Medieval History.” The Journal of Eurasian Turkic Studies 2 (2019): 71–85. google scholar
22. Elekberli, Faik. Turan Uygarlığına Giriş. Ankara: Gece Kitaplığı, 2020. google scholar
23. Emberling, Geoff. “Ethnicity in Complex Societies: Archaeological Perspectives.” Journal of Archaeological Research 5, no. 4 (1997): 295–344. google scholar
24. Ercilasun, Ahmet Bican. Başlangıcından Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004. google scholar
25. Fressl, Johannes. Die Skythen-Saken: Die Urväter der Germanen. Whitefish: Kessinger Publishing, 1886. google scholar
26. George Akropolites. The History: Introduction, Translation and Commentary. Çeviren Ruth J. Macrides. Oxford: Oxford University Press, 2007. google scholar
27. Golden, Peter B. Türk Halkları Tarihine Giriş. Çeviren Osman Karatay. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2023. google scholar
28. Gökalp, Ziya. Küçük Mecmua -II-. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011. google scholar
29. Gumilev, Lev Nikolayeviç. Hazar Çevresinde Bin Yıl. Çeviren Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2003. google scholar
30. Gutschmid, Alfred von. Geschichte Irans und seiner Nachbarländer. Tübingen: Verlag der H. Laupp’schen Buchhandlung, 1888. google scholar
31. Harmatta, János. Studies on the History of the Sarmatians. Budapeşte: Pázmány Péter Tudományegyetemi Görög Filológiai Intézet, 1950. google scholar
32. Hasanov, Zaur. Çar İskitler: İskitler ve Eski Oğuzların Etno-Dil Özdeşleştirmesi. Aktaran İ. Topsakal. İstanbul: Selenge Yayınları, 2009. google scholar
33. Herodotos. Tarih. Çeviren M. Ökmen. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2006. google scholar
34. Herodotus. The History of Herodotos. Çeviren G. Rawlinson. Cilt 4. Londra: John Murray, 1860. google scholar
35. Hesiod. The Homeric Hymns and Homerica. Çeviren H. G. Evelyn-White. Londra: William Heinemann, 1914. google scholar
36. Hinge, Arhus Von George. “Herodot zur skythischen Sprache.” Glotta 81 (2005): 86–115. google scholar
37. Hippocrates. Airs Waters Places. Çeviren W. H. S. Jones. Cilt 1. Londra: William Heinemann, 1957. google scholar
38. Homer. The Iliad. Çeviren A. T. Murray. Cilt 2. Londra: William Heinemann, 1976. google scholar
39. Homeros. İlyada. Çeviren Azra Erhat ve A. Kadir. İstanbul: Can Yayınları, 2008. google scholar
40. Hulsewé, Anthony François Paulos. China in Central Asia: The Early Stage. Leiden: E. J. Brill, 1979. google scholar
41. Huntingford, George Wynn Brereton. “Who Were the Scythians?” Anthropos (1935): 785–795. google scholar
42. Ivantchik, Askold. “Scythians.” Encyclopaedia Iranica. 2018. google scholar
43. Kaldellis, Anthony. A New Herodotos: Laonikos Chalkokondyles on the Ottoman Empire. Washington: Dumbarton Oaks, 2017. google scholar
44. Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Haven: American Oriental Society, 1950. google scholar
45. Khazanov, Anatoly Michailovich. Nomads and the Outside World. Madison: University of Wisconsin Press, 1884. google scholar
46. Klyashtorny, S. G., ve T. I. Sultanov. Kazakistan: Türkün Üç Bin Yılı. İstanbul: Selenge Yayınları, 2003. google scholar
47. Kritovulos. Kritovulos Tarihi (1451-1467). Çeviren Ari Çokona. İstanbul: Heyamola Yayınları, 2012. google scholar
48. Leo Diaconus. The History of Leo the Deacon. Çeviren A. M. Talbot ve D. Sullivan. Washington: Dumbarton Oaks, 2005. google scholar
49. Luckenbill, Daniel David. Ancient Records of Assyria and Babylonia. Cilt 2. Chicago: University of Chicago Press, 1927. google scholar
50. Manuel II Palaeologus. The Letters of Manuel II Palaeologus. Hazırlayan George T. Dennis. Washington: Dumbarton Oaks, 1977. google scholar
51. Martin, G., ve J. Grusková. “‘Scythica Vindobonensia’ by Dexippus (?): New Fragments on Decius’ Gothic Wars.” Greek, Roman, and Byzantine Studies 54, no. 4 (2014): 728–754. google scholar
52. Matthew of Edessa. The Chronicle of Matthew of Edessa. Çeviren Robert Bedrosian. New Jersey: Sources of the Armenian Tradition, 2017. google scholar
53. Mcgovern, W. M. The Early Empires of Central Asia. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1939. google scholar
54. McIerney, Jeremy. A Companion to Ethnicity in the Ancient Mediterranean. Cilt 119. New York: Wiley-Blackwell, 2014. google scholar
55. Memiş, Ekrem. İskit’lerin Tarihi. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 1987. google scholar
56. Menander Protector. The History of Menander the Guardsman. Hazırlayan R. C. Blockley. Liverpool: Francis Cairns, 1985. google scholar
57. Mendelssohn, L., haz. Zosimi comitis et exadvocati fisci historia nova. Leipzig: Teubner, 1887. google scholar
58. Meyer, Eduard. Geschichte Des Altertums. Stuttgart: J. G. Cotta’sche Buchhandlung, 1909. google scholar
59. Neelis, Jason. “Passages to India: Śaka and Kuṣāṇa Migrations in Historical Contexts.” On the Cusp of an Era içinde, 55–94. Leiden: Brill, 2007. google scholar
60. Neumann, Karl Johann Heinrich. Die Hellenen Im Skythenlande. Berlin: George Reimer, 1855. google scholar
61. Nikephoros Bryennios, Tarihin Özü. Çeviren Bilge Umar. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2008. google scholar
62. Niketas Khoniates, O City of Byzantium: Annals of Niketas Choniates. Çeviren H. J. Magoulias. Detroit: Wayne State University Press, 1984. google scholar
63. Onat, Ayşe. Çin Kaynaklarında Türkler Han Hanedanı Tarihinde “Batı Bölgeleri”. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2012. google scholar
64. Ögel, Bahaeddin. Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi. Cilt 1. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015. google scholar
65. Parpola, S. Neo-Assyrian Toponyms. Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag, 1970. google scholar
66. Pliny. Natural History. Çeviren H. Rackham. Cilt 2. Londra: William Heinemann, 1967. google scholar
67. Pomponius Mela, Description of the World. Çeviren F. E. Romer. Michigan: University of Michigan Press, 1988. google scholar
68. Popper, Karl. The Logic of Scientific Discovery. Londra: Routledge, 2005. google scholar
69. Ptolemaeus. Ptolemy’s Tetrabiblos or Quadripartite of Ptolemy. Çeviren J. Wilson. Londra: W. Foulsham, 1944. google scholar
70. Ptolemaeus, . The Geography. Çeviren E. L. Stevenson. New York: Dover Publications, 1991. google scholar
71. Rahimi, Ferhad. İran Türklerinin Eski Tarihi. İstanbul: Berikan Yayınevi, 2010. google scholar
72. Rawlinson, Henry Creswicke. The Persian Cuneiform Inscription at Behistun. Londra: John Murray, 1846. google scholar
73. Rubruck, Willem van. The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World. Çeviren W. W. Rockhill. Londra: Hakluyt Society, 1900. google scholar
74. San, Oya. “Bazı Bulgular Işığında Anadolu’da Kimmer ve İskit Varlığı Üzerine Gözlemler.” Belleten 239 (2000): 1–18. google scholar
75. Sayın, Onur. Sakalar: Köken ve Kültür. Ankara: Atayurt Yayınevi, 2025. google scholar
76. ———. Sakaların Menşei Meselesi, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul 2022. google scholar
77. Schmidt, Erich F. Persepolis I. Chicago: University of Chicago Press, 1955. google scholar
78. Schmitt, Rüdiger. “Scythian Language.” Encyclopædia Iranica. 2018. google scholar
79. Shaposhnikov, Alexander. “Scythian and Baltic-Neighbours or Relatives?” Lithuanian Journal of Anthropology (2015): 1–25. google scholar
80. Strabo. The Geography of Strabo. Çeviren H. L. Jones. Cilt 3. Londra: William Heinemann, 1949. google scholar
81. Süleymanov, Olcas. Az İ Ya. Çeviren N. Seferoğlu. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1992. google scholar
82. Szemerényi, Oswald. Four Old Iranian Ethnic Names: Scythian-Skudra-Sogdian-Saka. Viyana: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1980. google scholar
83. Şengül, Fatih. “Hippos ile Hippace.” Karadeniz Araştırmaları 19 (2008): 41–50. google scholar
84. ———. Sakaların ve Sarmatların Kökeni. Konya: Çizgi Kitabevi, 2025. google scholar
85. Şeşen, Ramazan. İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2001. google scholar
86. Tanyu, H. Türklerde Taşla İlgili İnançlar. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1968. google scholar
87. Tekin, Talat. Hunların Dili. Ankara: Doruk Yayınları, 1993. google scholar
88. Theophylact Simocatta, The History of Theophylact Simocatta. Çeviren M. Whitby ve M. Whitby. New York: Oxford University Press, 1986. google scholar
89. The Puranas. Derleyen Dharmic Scriptures Team. 2002. google scholar
90. Togan, Ahmet Zeki Velidi. Umumi Türk Tarihine Giriş. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1981. google scholar
91. Türkkan, Reha Oğuz. Türkler ve Kızılderililer. İstanbul: Pozitif Yayınları, 2008. google scholar
92. Urfalı Mateos. Urfalı Mateos Vekayi-Namesi (952-1136). Çeviren H. Andreasyan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1987. google scholar
93. Valmiki. The Rámáyan of Válmíki. Çeviren R. T. H. Griffith. 2008. google scholar
94. Vyasa. The Mahabharata of Krishna – Dwaipayana Vyasa. Çeviren P. C. Roy. Cilt 8. Calcutta: Bharata Press, 1883-1896. google scholar
95. Zekiyev, Mirfatih Zekiyeviç. Türklerin ve Tatarların Kökeni. Çeviren A. Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2006. google scholar
96. Zeuss, Johann Kaspar. Die Deutschen und Die Nachbarstämme. Münih: Ignaz Joseph Lentner, 1837. google scholar
97. Zonaras. Tarihlerin Özeti (Kitap XVII-XVIII). Çeviren Bilge Umar. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2008. google scholar