Evaluating Modernization Efforts During the Tanzimat Era and Early Republican Period Through Translation Institutions: Examples of Encümen-i Daniş and Translation Bureau

Öz

The Tanzimat Edict and the period it opened represent an important threshold in our history in terms of both modernization and institutional translation activities. Similarly, an intense modernization process was followed in the early Republican period. A dynamic translation activity was conducted by both institutions, Encümen-i Daniş and the Translation Bureau. This study aimed to examine the relationship between translation and the modernization and Westernization efforts of Encümen-i Daniş established in the Tanzimat Era and the Translation Bureau established in the early Republican period. Although the translation institutions that existed in earlier periods were individually examined from different perspectives, this study provides a comparative analysis of their influence on social transformation processes. Because translation is a social, historical, and cultural phenomenon, the polysystem theory was selected as the theoretical basis. The findings indicated that Encümen-i Daniş and the Translation Bureau supported the modernization and Westernization efforts, and translation was directly related to these concepts.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat Era
• early Republican period
• Encümen-i Daniş
• Translation Bureau
• modernization
• Westernization
• Polysystem Theory

Tanzimat ve Erken Cumhuriyet Dönemlerinde Girişilen Modernleşme Çabalarını Çeviri Kurumları Üzerinden Değerlendirmek: Encümen-i Daniş ve Tercüme Bürosu Örnekleri

Öz

Tanzimat Fermanı ve onun açtığı dönem gerek modernleşme gerekse de kurumsal çeviri faaliyetleri açısından tarihimizde önemli bir eşiği temsil eder. Benzer şekilde erken Cumhuriyet döneminde de yoğun bir modernleşme süreci takip edilmiş hem bireyler hem de Tercüme Bürosu aracılığıyla dinamik bir çeviri faaliyeti sürdürülmüştür. Bu çalışmada Tanzimat Dönemi’nde kurulan Encümen-i Daniş ve erken Cumhuriyet döneminde kurulan Tercüme Bürosu örneklerinde çevirinin modernleşme ve Batılılaşma çabalarıyla ilişkisinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Daha önce tarihsel süreçte var olan çeviri kurumları tekil olarak farklı bakış açılarıyla ele alınsa da farklı dönemlerden iki kurumun toplumsal değişim süreçlerine yapılan etki açısından karşılaştırmalı olarak birlikte incelenmesi bu çalışmanın literatüre özgün katkısını oluşturmaktadır. Çalışmada çeviri toplumsal, tarihî ve kültürel bir olgu olarak ele alındığından kuramsal altyapıyı oluşturması amacıyla Çoğuldizge Kuramı seçilmiştir. Elde edilen bulgulara göre Encümen-i Daniş’in ve Tercüme Bürosu’nun modernleşme ve Batılılaşma çabalarını destekledikleri ve ilgili dönemlerde gerçekleştirilen çeviri faaliyetlerinin bu kavramlarla doğrudan ilişkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat Dönemi
• erken Cumhuriyet dönemi
• Encümen-i Daniş
• Tercüme Bürosu
• modernleşme
• Batılılaşma
• Çoğuldizge Kuramı

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1993). The Making of Modern Turkey, Londra: Routledge. google scholar
2. Akyıldız, A. (2018). İlk Türk Akademisi Encümen-i Dâniş’in Kuruluşu ve Faaliyetleri (1851-1862), Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi. google scholar
3. Albachten, Ö. B. (1999). Translation and Westernisation in Turkey from the 1840s to the 1980s (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Warwick Üniversitesi google scholar
4. Arslan, N. (2017). Recaizade Mahmut Ekrem’in Atala Çevirisini Biçimlendiren Kültürel ve Estetik Kaygılar, Bilig, 81, s. 139-163. google scholar
5. Balcı, S. (2006). Osmanlı Devleti’nde Tercümanlık ve Bab-ı Ali Tercüme Odası (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. google scholar
6. Berkes, N. (2012). Türkiye’de Çağdaşlaşma (18 bs.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. google scholar
7. Bilim, C. (1985). İlk Türk Bilim Akademisi: Encümen-i Daniş. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 3(2), 81-104. google scholar
8. Bozdemir, S. (1998). Atatürk ve Eğitim - Cumhuriyet Döneminde Eğitimdeki Gelişmeler. Erdem - İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 11(32), 439 - 458. google scholar

9. Delilbaşi, A. S. (1944). Cimri Tercümesi Dolayisiyle. Tercüme, 4(24), 461-468. google scholar
10. Demez, N. (2007). Osmanlı İmparatorluğu’nda Yenileşme Hareketleri ve Çeviri: Encümen-i Dâniş Örneğinde Tanzimat Dönemi Çeviri Yaklaşımları (Yayimlanmamiş Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. google scholar
11. Eruz, S. (2010). Çokkültürlülük ve Çeviri - Osmanlı Devleti’nde Çeviri Kültürü ve Çevirmenler. İstanbul: Multilingual. google scholar
12. Even-Zohar, I. (1979). Polysystem Theory. Poetics Today, 1(1-2), 287-310. google scholar
13. Even-Zohar, I. (1990). Polysystem Theory. Poetics Today, 11(1), 9-26. google scholar
14. Even-Zohar, I. (1990). The Position of Translated Literature within the Literary Polysystem. Poetics Today, 11(1), 45-51. google scholar
15. Even-Zohar, I. (1997). The Making of Culture Repertoire and the Role of Transfer. Target International Journal of Translation Studies, 9(2), 355-363. doi:10. 1075 google scholar
16. Even-Zohar, I. (2002). Culture Planning and Cultural Resistance in the Making and Maintaining of Entities. Sun Yat-Sen Journal of Humanities, 14, 45-52. google scholar
17. Gökalp, Z. (2019). Türkçülüğün Esasları. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları. google scholar
18. Güney, E. (2006, 29 Haziran) Tercüme Bürosu’nun Öyküsü/ Mülakat: Ü. Bayazoğlu. (Sayı 854), Cumhuriyet Kitap, İstanbul. google scholar
19. Günyol, V. (1983). Türkiye’de Çeviri, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi (Cilt. II, s. 324-330), İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
20. Hanioğlu, M. Ş. (2011). Atatürk - An Intellectual Biography. Oxford: Princeton University Press. google scholar
21. Hobsbawm, E. J. (1954). The General Crisis of the European Economy in the 17th Century. Past & Present, 5, 33-53. google scholar
22. Hobsbawm, E. J. (2003). Devrim Çağı 1789-1848. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları. google scholar
23. İhsanoğlu, E. (1993). Cem'iyyet-i İlmiyye-i Osmâniyye. In TDV İslâm Ansiklopedisi (s. 333-334): TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. google scholar
24. İnalcık, H. (2016). Rönesans Avrupası - Türkiyenin Batı Medeniyetiyle Özdeşleşme Süreci (8 bs.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. google scholar
25. Jusdanis, G. (1991). Belated Modernity and Aesthetic Culture. Minnesota: University of Minnesota Press. google scholar
26. Karpat, K. H. (1959). Turkey’s Politics - The Transition to a Multi-Party System: Princeton University Press. google scholar
27. Kayaoğlu, T. (1996). Türkiye’de Tercüme Müesseseler (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. google scholar Kılıçbay, A. (1985). Türkiye’de Piyasa Ekonomisi. İstanbul: İÜ İktisat Fakültesi Yayınları. google scholar
28. Koç, H. (2006). Osmanlıda Tercüme Kavramı ve Tanzimat Dönemindeki Edebî Tercümelere Dair Çalışmalar. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 4(8), 351-381. google scholar
29. Tercüme Dergisi (1940), “Haberler”, s. 112-114. google scholar
30. Kurultay, T. (1999). Cumhuriyet Döneminde Çevirinin Ağır Yükü ve Türk Hümanizması. Alman Dili ve Edebiyatı Dergisi, 11, 13-36. google scholar
31. Lewis, B. (1993). Modern Türkiye’nin Doğuşu (5 bs.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. google scholar
32. Mann, N. (1996). The Origins of Humanism. J. Kraye içinde, The Cambridge Companion to Renaissance Humanism (s. 1-19). Cambridge: Cambridge University Press. google scholar
33. Mardin, S. (1991). Türk Modernleşmesi Makaleler 4. İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
34. Newton, K. (1993). Twentieth-Century Literary Theory (4 bs.). New York: Macmillan Education. google scholar
35. Ortaylı, İ. (1987). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Hil Yayınları. google scholar
36. Öztürk, N. (2002). XIX. Yüzyıl Türk Edebiyatında Voltaire ve Rousseau Çevirileri. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(12), 69-79. google scholar
37. Paker, S. (1987). Tanzimat Döneminde Avrupa Edebiyatından Çeviriler - Çoğul Dizge Açısından Bir Değerlendirme. Metis Çeviri, 1, 31-43. google scholar
38. Paker, S., Gürçağlar, Ş. T. ve Milton, J. (2015). Tradition, Tension and Translation in Turkey. Amsterdam ve Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. google scholar
39. Sander, O. (2003). Siyasi Tarih: İlkçağlardan 1918’e. İstanbul: İmge Kitabevi Yayınları. google scholar
40. Tahir Gürçağlar, Ş. (2003). Çoğuldizge Kuramı. Uygulamalar, Eleştiriler. M. Rifat içinde, Çeviri Seçkisi - I (s. 243-269). İstanbul: Dünya Yayıncılık. google scholar
41. Tahir Gürçağlar, Ş. (2018). Türkiye’de Çevirinin Politikası ve Poetikası, 1923-1960, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. google scholar
42. Tanpınar, A. H. (2007). XIX. Asır Türk Edebiyat Tarihi (2 bs.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. google scholar
43. Tunca, E. A. (2006). Türk Harf Devrimi’nin Halka Tanıtımı Çalışmaları. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(2). google scholar
44. Ülken, H. Z. (1938). Maksad. İnsan, 1(1), 1-2. google scholar
45. Ülken, H. Z. (2020). Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları. google scholar
46. Ürekli, F. (2002). Tanzimat Dönemi Osmanlı Eğitim Sistemi ve Kurumlan. Sosyal Bilimler Dergisi, 2(3), 382-406. google scholar
47. Venuti, L. (2019). Theses on Translation: An Organon for the Current Moment. Pittsburgh, New York: Flugschriften google scholar
48. Yapar, S. (2019). An Assessment of Translation Bureau and the Cultural Politics of Turkey (1940-1946) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi. google scholar
49. Yazıcı, M. (2005). Çeviribilim Temel Kavram ve Kuramlari. İstanbul: Multilingual. google scholar
50. Yazıcı, M. (2018). Tanzimat Döneminde Osmanlı Çeviri Etkinliği. Turkish Studies, 13(20), 845-853. google scholar
51. Yücel, H. Â. (1940). 82/4942 Sayili ve 409 Nolu Tamim. Maarif Vekilliği Tebliğler Dergisi google scholar
52. Yücel, H. Â. (1971). İyi Vatandaş, İyi İnsan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. google scholar