Applicability of the State of Necessity to Dilemma Situations in Autonomous Driving Systems: A Comparison of German and Turkish Criminal Law

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 2, 268 - 308, 29.01.2026

Buket Abanoz Öztürk

https://doi.org/10.26650/JPLC2025-1686843

https://izlik.org/JA23ZD64NR

Öz

In this study, dilemma situations that may arise in autonomous driving systems are evaluated from the perspective of German and Turkish criminal law. Within the scope of dilemma situations, scenarios involving a conflict of values between passengers inside the vehicle and pedestrians, as well as situations creating a danger community (Gefahrengemeinschaft), are analyzed. This study discusses whether the criminal liability of manufacturers and programmers in dilemma scenarios can be assessed under the concepts of “necessity.” It is demonstrated that different approaches regarding the legal nature of the necessity defense in German and Turkish criminal law play a decisive role in determining criminal liability in such cases. Furthermore, it is found that the concept of “supra9 statutory excuse,” developed in German law, may offer an alternative solution in danger community scenarios. In contrast, it has been determined that the current regulations under Turkish law do not provide sufficient solutions for the dilemma scenarios that autonomous driving systems may encounter. Accordingly, the study concludes that ethical and legal standards regarding the decision9making processes of autonomous systems must be clearly established.

Anahtar Kelimeler

Autonomous driving systems , autonomous car , dilemma situations , necessity defense , conflict of duties , German criminal law , Turkish criminal law

Otonom Sürüş Sistemlerindeki İkilem Hallerinde Zorunluluk Halinin Uygulanabilirliği: Alman ve Türk Ceza Hukukunun Karşılaştırılması

https://izlik.org/JA23ZD64NR

Öz

Bu çalışmada, Alman ve Türk ceza hukuku perspektifinden otonom sürüş sistemlerinde karşılaşılabilecek ikilem halleri değerlendirilmiştir. İkilem halleri kapsamında, araç içindeki yolcular ile yayalar arasında hukuki değer çatışması yaşanan senaryolar ve tehlike topluluğu (Gefahrengemeinschaft) oluşturan durumlar incelenmiştir. Çalışmada, ikilem senaryolarında üretici ve programcıların ceza sorumluluğunun özellikle “zorunluluk hâli” kapsamında değerendirilip değerlendirilemeyeceği tartışılmıştır. Alman ve Türk ceza hukukundaki zorunluluk hâlinin hukuki niteliğine ilişkin farklı yaklaşımlar, ikilem hallerinde ceza sorumluluğunun tespiti üzerinde belirleyici olmaktadır. Ayrıca Alman hukukunda geliştirilen “kanun üstü mazeret” kavramının tehlike topluluğu senaryolarında alternatif bir çözüm imkânı sunabildiği tespit edilmiştir. Türk hukukunda ise mevcut düzenlemelerin otonom sürüş sistemlerinin karşılaşabileceği ikilem senaryolarına yeterli çözüm sunamadığı görülmektedir. Bu doğrultuda, otonom sistemlerin karar alma süreçlerine ilişkin etik ve hukuki standartların açık bir şekilde belirlenmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. 

Anahtar Kelimeler

Otonom sürüş sistemleri , otonom araç , ikilem halleri , zorunluluk hâli , yükümlülükler çatışması , Alman ceza hukuku , Türk ceza hukuku

Kaynakça

• Akbulut B, Ceza Hukuku Genel Hükümler (11. baskı, Adalet Yayınevi 2024). google scholar
• Akbulut B, ‘Yapay Zekâ ve Ceza Hukuku Sorumluluğu’ (2023) 27(4) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 267-319. google scholar
• Aksoy Retornaz EE, ‘Otonom Araçlar ve Ceza Hukuku’ in Aksoy Retornaz EE and Güçlütürk OG (eds), Gelişen Teknolojiler ve Hukuk II: Yapay Zekâ (On İki Levha 2021) 341. google scholar
• Baumann J and others, Strafrecht Allgemeiner Teil (13. Aufl, Verlag Ernst und Werner Gieseking 2021). google scholar
• Bacaksız P, ‘Ceza Hukukunda Yükümlülüklerin Çatışması’ (2013) 8(21) Ceza Hukuku Dergisi 119-138.google scholar
• Baker & McKenzie, Global Driverless Vehicle Survey 2018 (Mart 2018) https://www.bakermckenzie.com/-Zmedia/files/insight/pubLications/2018/03/gLobaLdriverLess-vehicLe-survey2018/mm_gLobaL_driverLessvehicLesurvey2018_mar2018.pdf erişim 18 Şubat 2024 google scholar
• Bekar E, Türk ve Amerikan Ceza Hukukunda Zorunluluk Hali (Adalet Yayınevi 2013). google scholar
• BMDV, Ethik-Kommission - Automatisiertes und vernetztes Fahren. Bericht Juni 2017 https://bmdv.bund.de/SharedDocs/EN/publications/report-ethics-commission.pdf?__blob=publicationFile Erişim 3 Mart 2025. google scholar
• Brynjolfsson E and McAfee A, ‘The Business of Artificial Intelligence’ Harvard Business Review (18 Temmuz 2017) 3-11. google scholar
• Bundesministerium für Verkehr und digitale Infrastruktur, EthiK-Kommission - Automatisiertes und vernetztes Fahren. Bericht Juni 2017 https://bmdv.bund.de/SharedDocs/EN/publications/report-ethics-commission.pdf?__blob=publicationFile, (Erişim 3 Mart 2025) google scholar
• Centel, Zafer ve Çakmut, Ceza Hukuku Genel Hükümler (7. baskı, Beta 2023). google scholar
• Çataklı H, ‘Otonom Araçların Kullanımında Ortaya Çıkan İkilem Durumlar ve Taksirli Eylemlerden Kaynaklı Cezai Sorumluluk’, in Üstün S, Atik AÇ and Bayraktar T (eds), Selçuk Hukuk Kongresi 2020 Kamu Hukuku Tebliğleri Tam Metin Kitabı (1. baskı, Nobel Yayıncılık 2020) 161-175. google scholar
• Cramer T, Strafrechtsdogmatische Auflösung dilemmatischer Situationen beim autonomen Fahren (Nomos Verlag 2022). google scholar
• De Bruyne J and Vanleenhove C, ‘The Rise of Self-Driving Cars: Is the Private International Law Framework for non-contractual obliga-tions posing a bump in the road?’ (2019) 5(1) IALS Student Law Review https://journals.sas.ac.uk/lawreview/article/view/2819 Erişim 18 Şubat 2024. google scholar
• Demirel M, ‘Otonom Araçlarla Gerçekleşen Kazalarda Araç Sürücülerinin ve Üreticilerinin Ceza Sorumluluğu’ (2024) 32(3) Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1231-1295. google scholar
• Demirkol N, Otonom Kara Araçları ve Cezai Sorumluluk (Seçkin Yayıncılık 2024). google scholar
• De Bruyne J ve Vanleenhove C, ‘The Rise of Self-Driving Cars: Is the Private International Law Framework for non-contractual obligations posing a bump in the road?’ (2019) 5(1) IALS Student Law Review https://journals.sas.ac.uk/lawreview/article/view/2819erişim 18 Şubat 2024. google scholar
• Doğan M, ‘Süper Yapay Zekâ Mümkün mü?’ (2021) 3(9) Pasajlar, Yapay Zekâ, Sosyal Bilimler Dergisi 85-103. google scholar
• Doğan K ve Meraklı S, Trafik Ceza Hukuku (1. baskı, Seçkin Yayıncılık 2019). google scholar
• Donay S, Açıklamalı Ceza Muhakemesi Kanunu (Beta 2005). google scholar
• Dönmezer S ve Erman S, Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku Cilt II (Beta 1999). google scholar
• Dülger M. D, Ceza Hukuku Genel Hükümler (2. baskı, Seçkin 2023). google scholar
• Engisch K, Einführung in das juristische Denken (Kohlhammer 1930). google scholar
• Englander A, ‘Das selbstfahrende Kraftfahrzeug und die Bewaltigung dilemmatischer Situationen’ (2016) 9 ZIS 608-619. google scholar
• Englander A, ‘Das selbstfahrende Kraftfahrzeug und die Bewaltigung dilemmatischer Situationen’ (2016) 9 ZIS 608-619. google scholar
• Erb V, ‘§ 34 Rechtfertigender Notstand’, in Volker Erb ve Jürgen Schafer (eds), Münchener Kommentarzum Strafgesetzbuch Band I §§ 137 (4. baskı, C.H. Beck 2020). google scholar
• Feldle J, Notstandsalgorithmen: Dilemmata im automatisierten Strafienverkehr (Nomos Verlag 2018).google scholar
• Schuppli S ‘Deadly Algorithms: Can Legal Codes Hold Software Accountable for Code that Kills?’ (2014) 187 Radical Philosophy 2, 8. google scholar
• Foot P, ‘The Problem of Abortion and the Doctrine of the Double Effect’ (1967) 5 Oxford Review 5-15. google scholar
• Gropp W ve Arndt Sinn, Strafrecht Allgemeiner Teil (5. Aufl, Springer 2020). google scholar
• Hafızoğulları Z ve Özen M, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (Usa Yayıncılık 2021). google scholar
• Hevelke J ve Nida-Rümelin J, ‘Autonomes Fahren und Trolley-Problem’ (2015) 4 Zeitschrift für praktische Philosophie 13. google scholar
• Hilgendorf E, ‘Dilemma-Probleme beim automatisierten Fahren - Ein Beitrag zum Problem des Verrechnungsverbots im Zeitalter der Digitalisierung’ (2018) 130 ZStW 674-703. google scholar
• Hilgendorf E, ‘Autonomes Fahren im Dilemma - Überlegungen zur moralischen und rechtlichen Behandlung von selbsttatigen Kolli-sionsvermeidesystemen’ in Eric Hilgendorf (ed), Autonome Systeme und neue Mobilitat (Nomos Verlagsgesellschaft 2017) 143-176. google scholar
• Hilgendorf, ‘Automated Driving and the Law’, in Eric Hilgendorf ve Uwe Seidel (eds), Robotics, Autonomics, and the Law: Legal Issues Arising from the Autonomics for Industry 4.0 Technology Programme of the German Federal Ministry for Economic Affairs and Energy (Nomos Verlagsgesellschaft 2017). google scholar
• İba H, ‘Ceza Hukuku Perspektifinden Tramvay Problemi’ (2024) 73(3) AÜHFD 1709-1773. google scholar
• İçel K, Ceza Hukuku Genel Hükümler (Beta 2023).google scholar
• Jakobs G, Strafrecht Allgemeiner Teil (2. Aufl, 1991).google scholar
• Jescheck HH ve Thomas W, Strafrecht Allgemeiner Teil (5. Aufl, Duncker & Humblot 1996). google scholar
• Kangal ZT, Yapay Zekâ ve Ceza Hukuku (On İki Levha 2021). google scholar
• Kangal ZT, Ceza Hukukunda Zorunluluk Durumu (Seçkin Yayıncılık 2010). google scholar
• Kelep Pekmez T, ‘Otonom Araçların Kullanımından Doğan Cezaî Sorumluluk: Türk Hukuku Bakımından Genel Bir Değerlendirme’ (2018) 6(2) Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi 173-195. google scholar
• Koca M ve Üzülmez İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (16. baskı, Seçkin 2023). google scholar
• Kühl K, Strafrecht Allgemeiner Teil (8. Aufl, Franz Vahlen 2017). google scholar
• Lanzi M, ‘Development of Autonomous Vehicles and Criminal Liability Issues: Key Points’ (2021) 1(3) DERİDAP https://ceridap.eu/ google scholar
• development-of-autonomous-vehicles-and-criminal-liability-issues-key-points/?lng=en erişim 18 Şubat 2024. google scholar
• Mallozzi P, Patrizio Pelliccione, Alessia Knauss, Christian Berger ve Nassar Mohammadiha, ‘Autonomous Vehicles: State of the Art, Future Trends, and Challenges’, Yanja Dajsuren ve Mark van den Brand (eds), Automotive Systems and Software Engineering (Springer Verlag 2019). google scholar
• Max Planck Institute for Human Development, Moral Machine Project https://www.mpib-berlin.mpg.de/1652103/project012-moral-machineerişim 29 Nisan 2025. google scholar
• Neumann U, ‘§ 34 Rechtfertigender Notstand’, in Urs Kindhauser, Ulfrid Neumann, Hans-Ullrich Paeffgen ve Frank Saliger (eds), Nomos Kommentar zum StGB Band I (6. baskı, Nomos 2023). google scholar
• Okuyucu G, ‘Machina Sapien’ (2023) 72(2) AÜHFD 717-758. google scholar
• Önder, Ceza Hukuku Dersleri (Filiz Kitabevi 1992).google scholar
• Özbek V.Ö, Koray Doğan, Serkan Meraklı, Pınar Bacaksız ve İsa Başbüyük, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (14. baskı, Seçkin 2023). google scholar
• Özbek VÖ ve Doğan K, ‘Zorunluluk Halinin (TCK m. 25/2) Hukuki Niteliği’ (2007) 9(2) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 195-223. google scholar
• Özgenç İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (Seçkin 2010). google scholar
• Özgenç İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (Seçkin, 2023). google scholar
• Özkan S Ceza Hukukunda Sürüş Otomasyon Sistemi İkilemleri (On İki Levha Yayıncılık 2024). google scholar
• Öztürk B ve Erdem MR, Uygulamalı Ceza Hukuku ve Güvenlik Tedbirleri Hukuku (Seçkin 2023). google scholar
• Pawlik M, Der rechtfertigende Notstand: Zugleich ein Beitrag zum Problem strafrechtlicher Solidaritatspflichten (De Gruyter 2002). google scholar
• Roxin C ve Luîs Greco, Strafrecht Allgemeiner Teil I - Grundlagen der Aufbau der Verbrechenslehre (5. Aufl, C.H. Beck 2020). google scholar
• Roxin C, ‘Der Abschuss gekaperter Flugzeuge zur Rettung von Menschenleben’ (2011) 6 ZIS 552-563.google scholar
• Rönnau T, ‘Grundwissen - Strafrecht: Übergesetzlicher entschuldigender Notstand (analog § 35 StGB)’ (2017) 2 JuS 113. google scholar
• SAE International, Taxonomy and Definitions for Terms Related to Driving Automation Systems for On-Road Motor Vehicles (J3016) (Haziran 2018). google scholar
• Schuster F. P, ‘Das Dilemma-Problem aus Sicht der Automobilhersteller - eine Entgegnung auf Jan Joerden’, in Eric Hilgendorf (ed), Autonome Systeme ve neue Mobilitat (Nomos Verlagsgesellschaft 2017).google scholar
• Soyaslan D, Ceza Hukuku Genel Hükümler (Yetkin 2020). google scholar
• Sternberg-Lieben D, ‘Vorbemerkungen zu den §§ 32 ff.’ in Adolf Schönke ve Horst Schröder (eds), Strafgesetzbuch Kommentar (30. Aufl, C.H. Beck 2019). google scholar
• Thrun S, ‘Toward Robotic Cars’ (2010) 53(4) Communications of the ACM https://dl.acm.org/doi/10.1145/1721654.1721679 erişim 18 Şubat 2024. google scholar
• Thomson JJ, ‘Killing, Letting Die, and The Trolley Problem’ (1976) 59(2) The Monist 206. google scholar
• Turing A. M, ‘Computing Machinery and Intelligence’ (1950) 59(236) Mind 433; Alan M Turing, ‘Hesaplama Makineleri ve Zekâ’ (çev. Ömer Faruk Çelebi) (2021) 3(9) Pasajlar, Yapay Zekâ, Sosyal Bilimler Dergisi 17. google scholar
• von Liszt F ve Schmidt E, Lehrbuch des deutschen Strafrechts (25. baskı, Walter de Gruyter 1927). google scholar
• von Ungern-Sternberg A, ‘Tod durch Algorithmus? Die Regulierung von Dilemma-Situationen beim autonomen Fahren’ (2019) 2 BRJ 97. google scholar
• Weber P, ‘Dilemmasituationen beim autonomen Fahren’ (2016) 6 NZV 249-296. google scholar
• Weigend T, ‘Notstandsrecht für selbstfahrende Autos?’ (2017) 10 ZIS 599-605. google scholar
• Welzel H, ‘Zum Notstandsproblem’ (1951) 63 ZStW 47-56. google scholar
• Wittpahl V, Künstliche Intelligenz: Technologien, Anwendung, Gesellschaft (Springer Vieweg 2019).google scholar
• Wolf C, ‘Von Christian Wolffs „Philosophia Practica Universalis” zur Programmierung von Notstandsalgorithmen’ (2020) 132(2) ZStW 283-329.google scholar
• Yazıcılar T.T, Otonom Araçların Kullanımından Doğan Cezai Sorumluluk (Seçkin Yayıncılık 2022). google scholar
• Zafer H, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler TCK m. 1-75 (Beta 2016). google scholar
• Zimmermann T, Rettungstötungen - Untersuchungen zur strafrechtlichen Beurteilung von Tötungshandlungen im Lebensnotstand (Nomos Verlag 2009). google scholar
• Zieschang F, ‘§ 34 Rechtfertigender Notstand’ in Gabriele Cirener, Henning Radtke, Ruth Rissing-van Saan, Thomas Rönnau ve Wilhelm Schluckebier (eds), Strafgesetzbuch Leipziger Kommentar Cilt III (13. baskı, De Gruyter 2019). google scholar