Duyumsama, Soyutlama ve Duyulur Nitelikler: İbn Sînâ Nitelce Temsilcisi ya da Dışsalcısı Olabilir mi?

Yıl 2025, Sayı: 62, 59 - 76, 30.06.2025

Mehmet Zahit Tiryaki

https://izlik.org/JA67MS42NL

Öz

Antik-Helenistik dönem ve Orta Çağ boyunca tartışılan belli başlı felsefi problemlerden biri de duyumsama ve algının insani natık nefsin rasyonel etkinliğine kıyasla konumu ve duyulur niteliklerin statüsüdür. Antik-Helenistik dönemde ve Orta Çağda duyumsamanın nefsin bedensel güçleriyle ilişkilendirilmesi bazı çağdaş araştırmacıların zihin-beden probleminin tarihsel olarak Descartes’tan öncesine götürülemeyeceğiyle ilgili iddialarına neden olmuştur. Dolayısıyla duyumsama ve algının insani natık nefsle ilişkisi ve duyulur niteliklerin statüsü şeklinde ifade edildiğinde detay bir problem gibi gözükebilecek bu tartışma söz konusu filozofun ne türden bir nefsbeden ya da zihin-beden ilişkisi anlayışına sahip olduğuyla ilgili birtakım ipuçları da barındırmaktadır. Zihin-beden problemiyle ilgili çağdaş tartışmalarda da nitelcelerin (qualia) statüsü benzer bir işlev görmekte ve filozoflar ya da sinirbilimciler zihin-beden ilişkisi hakkındaki temel tutumlarıyla ilişkili olarak nitelcelerin statüsünü tartışmaktadırlar. Bu makalede duyumsama (ihsas) ve algının (idrak) insani natık nefsle ilişkisi ve duyulur niteliklerin statüsü probleminin İbn Sînâ’daki görünümü çağdaş tartışmalar bağlamında incelenecek ve üç soruya cevap aranacaktır: 1. Duyumsama nasıl tanımlanır? 2. Duyumsamanın soyutlama sürecindeki konumu nedir? 3. Duyulur niteliklerin statüsü nedir? Bu sorulara verilebilecek muhtemel cevaplarla İbn Sînâ’nın duyumsamayı ve idraki insani natık nefsle nasıl ilişkilendirdiğinin gösterilmesi ve İbn Sînâ’nın duyulur nitelikleri nerede konumlandırdığının tespit edilmesi amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İbn Sînâ , duyumsama , soyutlama , duyulur nitelikler , nitelceler (qualia)

Sensation, Abstraction and Sensible Qualities: Can Ibn Sīnā be Qualia Representationalist or Externalist?

https://izlik.org/JA67MS42NL

Öz

One of the major philosophical problems debated in the ancient-Hellenistic period and throughout the Middle Ages was the position of sensation and perception in relation to the rational activity of the human rational soul and the status of sensible qualities. The association of sensation with the bodily faculties of the soul in the AncientHellenistic period and the Middle Ages has led some contemporary scholars to claim that the mind-body problem cannot be historically traced back to Descartes. Therefore, this discussion, which may seem like a detailed problem when expressed in terms of the relation of sensation and perception to the human rational soul and the status of sensible qualities, also contains some clues about what kind of the soul-body or mind-body relationship the philosopher in question had. In contemporary debates on the mind-body problem, the status of qualia serves a similar function, and philosophers or neuroscientists discuss the status of qualia in relation to their basic positions on the mind-body relationship. In this article, the relation of sensation (ihsas) and perception (idrak) to the human rational soul and the appearance of the problem of the status of sensible qualities in Ibn Sīnā will be analysed in the context of contemporary debates and answers to three questions will be sought: 1. How is sensation defined? 2. What is the position of sensation in the process of abstraction? 3. What is the status of sensible qualities? With the possible answers to these questions, it is aimed to show how Ibn Sīnā relates sensation and cognition to the human rational soul and to determine where Ibn Sīnā positions the sensible qualities.

Anahtar Kelimeler

Ibn Sīnā , sensation , abstraction , sensible qualities , qualia

Kaynakça

• Block, Ned. “Mental Paint.” Reflections and Replies. ed. Martin Hahn ve Bjorn Ramberg. Cambridge, MA: MIT Press, 2003. google scholar
• Dretske, Fred. Naturalizing the Mind. Cambridge, MA: MIT Press, 1995. google scholar
• Harman, Gılbert. "The Intrinsic Ouality of Experience.” Philosophical Perspectives 4 (1990): 31-52. google scholar
• Heil, John, Zihin Felsefesi: Çağdaş Bir Giriş, çev. Seda AkbıYık-Merve Bilgili. İstanbul: Küre YaYınları, 2020. google scholar
• Hill, Christopher. Consciousness. Cambridge: Cambridge UniversitY Press, 2009. google scholar
• İbn STnâ. Kitabü’ş-Şifa: Nefs, haz. Mehmet Zahit TirYaki. Ankara: TÜBA, 2021. google scholar
• Jackson, Frank. "Epiphonemenal Qualia.” The Philosophical Quarterly, C. 32, No. 127. (1982): 127-136. google scholar
• Kim, Jaegwon. Philosophy of Mind. Westview Press, 2011. google scholar
• King, Peter. "WhY Isn’t the Mind-BodY Problem Medieval?.” Forming the Mind: Essays on the Internal Senses and the Mind/Body Problem from Avicenna to the Medical Enlightment. ed. Henrik Lagerlund. Springer, 2007. google scholar
• Knuittila, Simo & Karkkainen, Pekka. "Sense Perception: Medieval Theories.” Sourcebook for the History of Philosophy of Mind: Philo-sophical Psychology from Plato to Kant. ed. Simo Knuuttila & Juha Sihvola. Springer, 2014, s. 61-79. google scholar
• Koca Engin. "Theoretike ile Poietike Arasında Modern Bilimin Yöntem AraYışı.” Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları 33. (2017): 29-59. google scholar
• Koca, Engin. Akıl ve Hareket: Yeni Çağ Doğa Felsefesinin Doğuşu Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: Babil Kitap, 2018. google scholar
• Levine, Joseph. "Materialism and Qualia: The ExplanatorY Gap.” Pacific Philsophical Quarterly 64 (1983): 354-361. google scholar
• Lycan, William. Consciousness and Experience. Cambridge, MA: MIT Press, 1996. google scholar
• Lycan, William. "In Defense of the Representational Theory of Qualia (Replies to Neander, Rey, and Tye).” Philosophical Perspectives 12 (1998): 479-87. google scholar
• Martin, RaYmond & Barresi John. The Rise and Fall of Soul and Self - An Intellectual History of Personal Identity. New York: Columbia UP, 2006. google scholar
• Matson, Wallace, "Why Isn’t the Mind-Body Problem Ancient?”, Mind, Matter, and Method: Essays in Philosophy and Science in Honor of Herbert Feigl, ed. P. K. FeYerabend & G. Maxwell, University of Minnesota Press, 1966. google scholar
• McDowell, John. "The Content of Perceptual Experience.” The Philosophical Quarterly 44 (1994): 190-205. google scholar
• Orlandi Nico. "20th-CenturY Theories of Perception.” Philosophy of Mind in The Twentieth and Twenty-First Centuries. ed. AmY Kind, London&New York: Routledge, 2019. google scholar
• Perler, Dominik. "Seeing and Judging: Ockham and Wodeham on SensorY Cognition.” Theories of Perception in Medieval and Early Modern Philosophy. ed. Simo Knuittila & Pekka Karkkainen. Springer, 2008. google scholar
• Şaman, E. Burak. "Aristoteles’te ve İbn STnâ’da His ve İdrak.”, Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları 34. (2017): 421-437. google scholar
• Şaman, E. Burak. Bir Metni Kuşatmak: İbn Sînâ’nın De Anima Üzerine Notlar’ı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2023. google scholar
• Tiryaki, M. Zahit. "Tahayyül Kavramında İbn Sinâcı Dönüşümler.” Kavram Geliştirme-Sosyal Bilimlerde Yeni İmkanlar. (ed. Kübra Bilgin Tiryaki-Lütfi Sunar). Nobel, Ankara, 2016. google scholar
• Tiryaki, M. Zahit. "Why is the Mind-Body Problem Both an Ancient and a Medieval Problem?.” Beytülhikme 14. No.4 (2024): 1027-1056. google scholar
• Toivanen, Juhana. "Perceptual Experience: Assembling a Medieval Puzzle.” Philosophy of Mind in the Early and High Middle Ages. ed. Margaret Cameron. Routledge, 2019. google scholar
• Tuominen, Miira. "Sense Perception: Ancient Theories.” Sourcebook for the History of Philosophy of Mind: Philosophical Psychology from Plato to Kant. ed. Simo Knuittila & Juha Sihvola, Springer, 2014. google scholar
• TYe, Michael. Ten Problems of Consciousness: A Representational Theory of the Phenomenal Mind. Cambridge, MA: MIT Press, 1995. google scholar