In Search of a Remedy in Another Madhab: Marriage of an Absent Husband in Ottoman Family Law

Öz

A person who has gone missing, who has not been heard from for a long time, and whose status of being alive or dead is unknown is called mafqūd in the Hanafi fiqh literature. This article examines the marital status of the absent husband who has disappeared under normal circumstances without any danger such as war as well as the husband who has left his family without leaving alimony and refuses to return. The muftâ bih view of the Ottoman Hanafi school forced the wife to wait until the missing husband reached the age of 90. However, the state of necessity for the wife who’d been abandoned without alimony forced the Ottoman Hanafi jurists to give room to other madhabs’ solutions. This room was initially given indirectly through legal institutions such as istikhlāf and niyāba and eventually allowed a Hanafi judge to even follow other madhabs and make a divorce decision against the absent husband.

Anahtar Kelimeler

• Mafqūd
• missing
• divorce
• istikhlāf
• alimony

Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi

Öz

Nerede olduğu, hayatta olup olmadığı bilinmeyen ve uzun süre kendisinden haber alınamayan kimseye Hanefi fıkıh literatüründe mefkûd adı verilir. Bu makale, savaş vb. tehlike arz eden bir durum olmaksızın kaybolan ve kendisinden haber alınmayan mefkûd koca ile kendisinden haber alındığı halde ailesini nafakasız terk edip dönmeyi reddeden kocanın evliliğini inceler. Osmanlı Hanefiliğinin müftâ bih görüşüne göre geride kalan eş, kayıp kocası doksan yaşına gelene kadar onu beklemek zorundadır. Ancak nafakasız kalan eşin içinde bulunduğu zaruret hali, Osmanlı fukahasını diğer mezhebî çözümlemelere kapı aralamaya mecbur bırakır. Başlangıçta istihlâf ve niyâbet gibi kurumlar üzerinden dolaylı olarak açılan bu kapı, en nihayetinde Hanefi bir hâkimin bile diğer mezhepleri takiple mefkûd/gâib koca aleyhine boşanma kararı alabilmesine imkân tanır.

Anahtar Kelimeler

• mefkûd
• gâib
• tefrik
• istihlâf
• nafaka

Kaynakça

1. Advâ, Mustafa. Ahkâmu’t-talâk fî şerîati’l-İslâmî. Kahire: Mektebetü İbn Teymiye, 1409. google scholar
2. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri: Osmanlı Hukukuna Giriş ve Fatih Devri Kanunnameleri. İstanbul: Fey Vakfı, 1990. google scholar
3. Ali Haydar. Risale-i mefkûd. Kostantiniyye: Matbaa-i Ebü’z-Ziya, 1309. google scholar
4. Ali el-Kârî, Ebu’l-Hasen Nureddin Ali b. Sultan Muhammed. Fethu babi’l-inaye bi-şerhi’n-Nükâye. haz. Muhammed Nizar Temim vd., Beyrut: Dâru’l-Erkâm, 1997. google scholar
5. Arslan, Emine. “Fetvâhânenin Son Yıllarındaki Fetvâ Faaliyeti ve Müftâ-bih Olan Görüşün Devlet Başkanı İrâdesiyle Değişimi -378 Numaralı Fetvâhâne-i ‘Âlî Ecvibe-i Şer‘iyye Defteri Çerçevesinde-”, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (2021). google scholar
6. Aydın, M. Âkif. Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: Klasik Yay., 2018. google scholar
7. Cessâs, Ebu Bekir Ahmed b. Ali Razi. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî fi’l-fıkhi’l-Hanefi. thk. İsmetullah İnayetullah Muhammed, Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslamiyye; Medine: Dâru’s-Sirac, 2010. google scholar
8. Çatalcalı Ali Efendi. Açıklamalı Osmanlı Fetvâları- Fetâvâ-yı Ali Efendi. haz. H. Necâti Demirtaş, İstanbul: Kubbealtı, 2014. google scholar

9. Çelik, Ahmet Faruk. “Minkârizâde Yahya Efendi’nin Fetvalarının Fetâvâ-yı Abdürrahim Olarak Tedavüle Girişi Üzerine Değerlendirmeler”, Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 60 (2021). google scholar
10. Gaznevî, Cemaleddin Ahmed b. Muhammed. el-Hâvi’l-Kudsî. thk. Sâlih el-Âli, Beyrut: Dâru’n-Nevâdir, 2011. google scholar
11. Gözübenli, Beşir. “Mefkûd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Ankara: TDV Yayınları, 2003, 28/353. google scholar
12. Hârizmî, Necmeddin Yûsuf b. Ahmed el-Hâsî. el-Fetâva’s-sugrâ. thk. Abdülhâlik Uygur, İstanbul: İSAM Yay., 2022. google scholar
13. Hoca Sadeddin. Mecmû‘u’l-fetâvâ. Süleymaniye Ktp., Şehit Ali Paşa, nr. 2728. google scholar
14. İbn Abidin, Muhammed Emin. Reddü’l-muhtâr ale’d-Dürrü’l-muhtâr. haz. Muhammed Bekir İsmail, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003. google scholar
15. İbnü’l-Hümâm, Kemaleddin Muhammed b. Abdülvâhid. Fethu’l-kadîr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009. google scholar
16. İbn Mâze, Burhâneddin Mahmud b. Ahmed el-Merginânî. ez-Zehîretü’l-Burhâniyye/Zehîretü’l-fetâvâ fi’l-fıkh ale’l-mezhebi’l-Hanefî. thk. Ebu Ahmed el-Adilî, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 2019. google scholar
17. İbn Melek, İzzeddin Abdüllatif b. Abdülaziz. Şerhu>l-Vikâye. thk. Bedir Nâsır b. Muşerra’ es-Sâbîi’, Beyrut: Dâr-i İbn Hazm, 2021. google scholar
18. İbn Nüceym, Sirâceddin Ömer b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. en-Nehrü’l-fâ’ik. thk. Ahmed İzzuinâye, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002. google scholar
19. İbn Nüceym, Zeynüddin b. İbrahim b. Muhammed. el-Bahru’r-râik. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997. google scholar
20. İbn Rüşd, Ebü’l-Velid Muhammed b. Ahmed el-Kurtubi. Bidayetü’l-müctehid ve nihayetü’l-muktesıd. Mısır: Mektebetü’t-Ticariyyetü’l-Kübra, t.y. google scholar
21. İnanır, Ahmet. “Mezhepler Arasında İntikal Bağlamında Osmanlı’da Teşeffu‘ ve Yasaklanmasına Dair Bazı Tespitler”, Amasya İlahiyat Dergisi 13 (2019). google scholar
22. İsbicabi, Ebu’l-Meâlî Bahaeddin Muhammed b. Ahmed b. Yusuf. Zâdü’l-fukâha şerhi Muhtasari’l-Kuduri. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2020. google scholar
23. İzmîrî, Mehmed b. Veli b. Resul. Kemâlü’d-dirâye ve cem’ü’r-rivâye ve’d-dirâye min şerhi Mülteka’l-ebhur. haz. Muhammed Mustafa el-Hatib, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2017. google scholar
24. Kâdîhân, Ebü’l-Mehâsin Fahrüddîn Hasen b. Mansûr, Fetâvâ Kâdîhân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009. google scholar
25. Kadri Efendi, Abdükâdir b. Yusuf. Vâkıâtü’l-müftîn. thk. Cemal Ebu’l-iz, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2018. google scholar
26. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekir Muhammed. Muhtasar. içinde el-Lübâb fî şerhi’l-Kitâb, İstanbul: Âsitâne Yay., t.y. google scholar
27. Kuhistânî, Şemseddin Muhammed b. Hüsameddin el-Horasânî. Câmiu rumûzi’r-rivâye fi şerhi Muhtasari’l-Vikâye. thk. Muhammed Ahmed Abdülaziz, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2019. google scholar
28. Leknevî, Ebu’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed. Umdetü’r-riâye alâ şerhi’l-Vikâye, thk. Salah Muhammed Ebu’l-Hac, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İmiyye, 2009. google scholar
29. Maverdi, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Habib. el-Hâvi’l-kebir hüve Şerhu Muhtasari’l-Müzeni. thk. Ali Muhammed Muavvez, Adil Ahmed Abdülmevcud, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994/1414. google scholar
30. Maydaer, Saadet. “Klasik Dönem Osmanlı Toplumunda Boşanma (Bursa Şer‘iyye Sicillerine Göre)”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16/1 (2007). google scholar
31. Menteşizade Abdürrahim Efendi. Fetâvâ-yı Abdürrahim. İstanbul, Darü’t-Tıbaati’l-Ma’mure, 1243. google scholar
32. Merginânî, Ebu’l-Hasen Burhaneddin Ali b. Ebi Bekir. el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l-mübtedî. Beyrut: Dâru’l-Erkam, t.y. google scholar
33. Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmuz. Dürerü’l-hükkâm şerhu Gürerü’l-ahkâm. thk. İlyas Kaplan, (Beyrut: Dâru Sâdır, 2018. google scholar
34. Muhammed b. Sa’d b. Şukayr. Fıkhu Ömer b. Abdülaziz. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003/1424. google scholar
35. Nesefî, Ebü’l-Berekât. Kenzü’d-dekâik. thk. Sâid Bektaş, Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2011. google scholar
36. Nesefî, Ebü’l-Berekât. el-Müstasfâ fî şerhi’n-Nâfi‘. thk. Safvet Köse vd., İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 2017. google scholar
37. Okur, Kaşif Hamdi. “Son Dönem Osmanlı Düşüncesinde Fıkıh Alanındaki Tartışma ve Yaklaşımlar”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12/23 (2014). google scholar
38. Remli, Hayreddin. el-Fetâvâ’l-Hayriyye. Bulak: el-Matbaatü’l-Kübrâ’l-Mîriyye, 1300. google scholar
39. San‘ânî, Ebu Bekr Abdurrezzâk b. Hemmâm. el-Musannef. thk: Habîbu’r-Rahmân el-A’zamî, 3. bs., Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1983. google scholar
40. Sun‘ullah Efendi. Fetâvâ. Süleymaniye Ktp., Hasan Hüsnü Paşa, nr. 512. google scholar
41. Şeybânî, Muhammed b. Hasan. el-Asl. thk. Mehmed Boynukalın, Beyrut: Dâr-i İbn Hazm, 1433/2012. google scholar
42. Şeyhülislam Ebussuûd Efendi. Ma‘rûzât. haz. Pehlül Düzenli, İstanbul: Klasik Yay., 2013. google scholar
43. Şeyhülislam Ebussuud Efendi. Resâilü’l-mesâil. Süleymaniye Ktp., Murad Molla, nr. 1115. google scholar
44. Yavuz, Yunus Vehbi. “Osmanlı Sultanı Muhammed Reşad Döneminde Kocası Kaybolan Kadının Evlenmesine İmkan Veren Fıkhi Hüküm Değişikliği İle İlgili Bir Vesika”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 1(2003). Yenişehirli Abdullah Efendi. Behcetü’l-Fetâvâ. haz. Süleyman Kaya vd., İstanbul: Klasik Yay., 2011. google scholar
45. Yıldız, Tuba. Geleneğin Hukuku Osmanlı’nın Adaleti Dürzîler ve Mârûnîler. İstanbul, Vadi Yay., 2020. “Teblîgât-ı Umûmiye”, Ceride-i İlmiye 18 (1333), 279. google scholar
46. Cumhurbaşkanlığı Arşivi: google scholar
47. BOA, A.MKT.DV, No. 183, Gömlek No. 67. google scholar
48. BOA, A.MKT.DV, No. 223, Gömlek No. 44. google scholar
49. BOA, A.MKT.MVL, No. 78, Gömlek No. 45. google scholar
50. BOA, BEO, No. 3757, Gömlek No. 281741. google scholar
51. BOA, DH.MKT, No. 1715, Gömlek No. 110 google scholar
52. BOA, DH.MKT, No. 1282, Gömlek No. 61. google scholar
53. BOA, HR.UHM, No. 176, Gömlek No. 22. google scholar
54. BOA, HR.SFR (04), No. 511, Gömlek No. 45. google scholar
55. BOA, HR.SFR (04), No. 511, Gömlek No. 9. google scholar
56. BOA, HR.SFR (04), No. 512, Gömlek No. 21. google scholar
57. BOA, HR.SFR (04), No. 512, Gömlek No. 17. google scholar
58. BOA, HR.SFR (04), No. 551, Gömlek No. 98. google scholar
59. BOA, HR.SFR (04), No. 589, Gömlek No. 7, 44. google scholar
60. BOA, HSD.AFT, No. 6, Gömlek No. 14 google scholar
61. BOA, İ.MMS, No. 186, Gömlek No. 15. google scholar
62. BOA, KB.MAA.FE, No. 2, Gömlek No. 17. google scholar
63. BOA, KB.MAA.FE, No. 5, Gömlek No. 33. google scholar
64. Meşihat Arşivi: google scholar
65. MA, Fetvâhâne-i âlî Tezkire Defteri, No. 374, s. 68, 204, 207. google scholar
66. MA, Fetvâhâne-i Âli Tezkire Defteri, No. 386, s. 90, 146. google scholar
67. MA, Fetvâhâne-i Âli Tezkire Defteri, No. 391, s. 45. google scholar
68. MA, Fetvâhâne-i âlî Tezkire Defteri, No. 393, s. 3, 10. google scholar
69. MA, Fetvâhâne-i âlî Tezkire Defteri, No. 399, s. 9, 84. google scholar
70. MA, Fetvâhâne-i âlî Tezkire Defteri, No. 402, s. 6. google scholar
71. MA, Gaziantep Şer‘iye Sicilleri, Defter No. 2, s. 86-87. google scholar