Elmalılı’ya Göre Nazım-Mana Birlikteliği Açısından Kur’an Tercümesinin İmkânı

Öz

Nazım ve mana bakımından Allah’a aidiyeti sabit olan Kur’an’ın başka bir dile tercüme edilmesi mümkün müdür? sorusu modern çağda Kur’an’a ilişkin Müslümanların zihnini meşgul eden en önemli sorunlardan biridir. Cumhuriyetin ilk yıllarında Kur’an’ın Türkçe tefsiri ve tercümesi görevini üstlenen Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır da (1878-1942) tefsirinin mukaddimesinde bu konuya geniş yer ayırmıştır. Elmalılı yaşadığı dönemin siyasî-ideolojik çatışmalarından uzak durarak konuyu usul meseleleriyle ilişkilendirmekte ve tartışmayı daha ilmî bir zemine taşımaktadır. Bu çerçevede tercümenin hedef dil ile kaynak dil arasında çok yönlü mutabakatına dayandığının altını çizmektedir. Ona göre edebî metinlerde bu mutabakatın tanzîr yoluyla gerçekleştirilmesi mümkün görülse de hem nazım hem de mana bakımından Allah’a ait olan ilahî kitapların bu yolla tercümesi kabul edilemez. Çünkü ilahî kitaplarda ne söylendiği kadar nasıl söylendiği de önemlidir. Bu husus bilhassa Kur’ân-ı Kerîm için ayrı bir öneme sahiptir. Nitekim Kur’an’ın i‘câz özelliği, ihtiva ettiği hakikatlerden çok bu hakikatlerin ifade ediliş tarzı ve üslubuyla ilgilidir. Tehaddî âyetlerinde de Kur’an’ın bu yönüne dikkat çekilmekte ve inkârcılara onun bir benzerini getirmeleri konusunda meydan okunmaktadır. Sonuç olarak tarih boyunca Kur’an’a eşdeğer bir kelam ortaya koyma teşebbüsleri ne kendi dilinde ne de tercüme yoluyla başka bir dilde başarıya ulaşmıştır. Bu çalışmada nihai amaç Elmalılı’nın Kur’an tercümesi meselesine yaklaşımını nazım-mana birlikteliği açısından inceleyerek konuyla ilgili tartışmalara yeni bir boyut kazandırmaktır. Bu kapsamda araştırmada ağırlıklı olarak veri toplama, metin ve söylem analizi yöntemleri uygulanacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’an
• Tercüme
• Nazım
• Mana
• Elmalılı

According to Elmalılı, The Possibility of Translation of the Qurʾān in Terms of the Unity of Order and Meaning

Öz

The question of Is it possible to translate the Qurʾān, which belongs to Allah in terms of order and meaning, into another language? has occupied the minds of Muslims a lot in the modern age. Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır (1878- 1942), who assumed the duty of interpreting and translating the Qurʾān in Turkish in the first years of the Republic, also gave wide coverage to this subject in the introduction of the tafsīr. Elmalılı associates the issue with procedural issues by staying away from the political-ideological conflicts of his period and carries the discussion on a scientific basis. In this context, it underlines that translation is based on a multifaceted agreement between the target language and the source language. Although it is seen that it is possible to realize this agreement through tanẓīr in literary texts, it is unacceptable to translate divine books that belong to Allah in terms of both order and meaning in this way because what is said in divine books is as important as how it is said. This issue has a special importance for the Qurʾān. As a matter of fact the iʿjāz feature of the Qurʾān is more about the way and style of expressing these truths than the truths it contains. This is because in the taḥaddī verses, attention is drawn to this aspect of the Qurʾān and deniers are challenged to bring a likeness of it. As a result, attempts to put forth a word equivalent to the Qurʾān throughout history have not been successful either in their own language or in another language through translation. Our ultimate aim in this study is to add a new dimension to the discussions on the subject by examining Elmalılı’s approach to the issue of translation of the Qurʾān in terms of order-meaning coexistence. In this context, data collection, text and order analysis methods are mainly applied in the research.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Qurʾān
• Translation
• Order
• Meaning
• Elmalılı

Kaynakça

1. Altuntaş, Halil. Kur’ân’ın Tercümesi ve Tercüme ile Namaz Meselesi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1998. google scholar
2. Arpaçukuru, Osman. “Kur’an’ın Anlamlarının Türkçeye Aktarımı: Meâl mi? Tercüme mi?”. Dergiabant: Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2020), 698. google scholar
3. Atalay, Orhan. “Kur’an’ın Başka Dillere Çevrilmesi Ekseninde Ortaya Çıkan Tartışmaların Tarihsel Arka Plânı”. Kur’an Mealleri Sempozyumu. 1/29-44. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, ii. Basım, 2010. google scholar
4. Aydar, Hidayet. Kur’ân-ı Kerîm’in Tercüme Meselesi. İstanbul: Kur’an Okulu Yayıncılık, 1996. google scholar
5. Bayur, Hikmet. “Kur’an Dili Üzerine Bir İnceleme”. Belleten 22/88 (1958). 599-605. google scholar
6. Beyzâvî, Ebû Saîd Nâsırüddîn Abdullâh b. Ömer. Envârü ’t-tenzîl ve esrârü ’t-te'vîl. thk. Muhammed Abdurrahmân el-Mar‘aşlî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs. google scholar
7. Bilgin, Abdülcelil. “Harfi ve Tefsirî tercümenin İşlevselliği ve Aktüel Değeri”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 33 (2010), 171-186. google scholar
8. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. eş-Sıhâh: Tâcü’l-hığa ve şıhâhu’l-Arabiyye. Beyrut: Dârü’l-‘İlm, 1407/1987. google scholar

9. Cündioğlu, Dücane. Bir Siyasi Proje Olarak Türkçe İbadet: Türkçe Namaz (1923-1950). İstanbul: Kitabevi, 1999. google scholar
10. Cündioğlu, Dücane. Türkçe Kur’an ve Cumhuriyet İdeolojisi. İstanbul: Kitabevi, 1998. google scholar
11. Cürcânî, Abdülkâhir. Delâilü’l-i‘câz. Thk. M. Reşid Rıza. Beyrut: Dârü’l-Me‘ârif, 1980. google scholar
12. Çakır, Numan. Kur’an-ı Kerim’i Taklit Teşebbüsleri. İstanbul: İFAV, 2018. google scholar
13. Durmuş, İsmail. Çeviri Sanatının Esasları. İstanbul: Akdem Yayınları, 2018. google scholar
14. Durmuş, Zülfikar. “Elmalılı’nın Mealinde Çok Anlamlılık Problemine Yaklaşımı (Lafız-Mana İlişkisi)”. Diyanet İlmî Dergi 51/3 (2015). 57-77. google scholar
15. el-Me‘ânî. Erişim 06 Ekim 2022. https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/ google scholar
16. Erdoğan, Abdullah. “Atatürk’ün Kur’an-ı Kerim’i Türkçeye Tercüme Ettirme, Hutbe ve Ezanı Türkçe Okutma Çalışmaları Hakkında İnceleme”. Erciyes Akademi Dergisi 35/4 (2021). 1409-1423. google scholar
17. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dâru’t-Türâs, 1984. google scholar
18. İbn Manzûr. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dârü Sâdir, 1414/1993. google scholar
19. İbn Melek. Şerhu’l-Menâr. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi, 1965. google scholar
20. Kâfiyeci, Muhyiddîn Muhammed b. Süleymân. et-Teysîrfîkavâ'ici ‘ilmi’t-tefsîr. thk. Enver Mahmûd el-Mursî. Tanta: Dâru’s-Sahâbe, 2007. google scholar
21. Köksal, M. Fatih. “Nazîre”. TDV İslâm Ansiklopedisi (Erişim 30 Eylül 2022). https://islamansiklopedisi.org. tr/nazire#2-turk-edebiyati google scholar
22. Kubbealtı Lugati. Erişim 06 Ekim 2022. http://www.lugatim.com google scholar
23. Kutay, Cemal. Türkçe İbadet. İstanbul: Aksoy Yayıncılık, 1998. google scholar
24. Mertoğlu, Mehmet Suat. “Türkçe Kur’an Tartışmaları ve Mısır’a Yansıması”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 19/38 (2021). 861-912. google scholar
25. Mustafa Sabri Efendi. Kur’ân Tercümesi Meselesi. çev. Süleyman Çelik. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1993. google scholar
26. Mütercim Âsım Efendi. Kâmûsu’l-muhît Tercümesi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013. google scholar
27. Orhonlu, Cengiz. “Tercüman”. MEB İslam Ansiklopedisi. 12(1)/173-181. Eskişehir: ETAM, 2001. google scholar
28. Ozanoğlu, İhsan. Türkçe Kuran ve Namaz. Kastamonu: Doğrusöz Matbaası, 1949 google scholar
29. Özel, Mustafa. “Elmalılı’nın Mealinin Bazı Özellikleri”. Diyanet İlmi Dergi Kur’an Özel Sayısı (2012). 553-576. google scholar
30. Öztürk, Mahmut. “Kelime Bağlamında Elmalılı Mealinin Bazı Özellikleri”. Bir Kur’an Mütefekkiri Elmalılı M. Hamdi Yazır. 177-241. Ankara: Dib Yayınları, 2017. google scholar
31. Öztürk, Yaşar Nuri. Anadilde İbadet Meselesi. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 2002. google scholar
32. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celaleddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkân fî 'ulûmn’--Kur ’cm. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. Dımaşk: Dâru’l-Mustafâ, 2008. google scholar
33. Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. nşr. Şaban Kurt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2006. google scholar
34. Şener, Cemal. Anadilde İbadet: Türkçe İbadet. İstanbul: Ant Yayınları, 1998. google scholar
35. Şensoy, Sedat. “Nazmu’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim: 22.07.2023). https:// islamansiklopedisi.org.tr/nazmul-kuran google scholar
36. Tarlan, Ahmet Nihat. Fuzûlî Divanı Şerhi. Ankara: Akçağ Yayınları, 1981. google scholar
37. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Ali. Keşşâfü ıştılâhâti’l-fünûn ve’l-‘ulûm. thk. Ali Dahruc. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1996. google scholar
38. Yavuz, Kemal. “Türk Şiirinde Nazire”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 6/10 (2013). 359-424. google scholar
39. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2021. google scholar
40. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Türkçe İbadet Anadilde İbadet. Haz. Necmi Atik. İstanbul: Kudemâ, 2022. google scholar
41. Yıldırım, Mehmet. Elmalılı Meâl ve Tefsirinde Kur’ân Deyimlerinin Çevirisi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014. google scholar
42. Yılmaz, Hasan. “Elmalılı ve Cantay’ın Mukaddimeleri Özelinde ‘Çeviri Olgusu’ ve ‘Kur’ân Meallerine’ Dair”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2008). 93-119. google scholar
43. Yılmaz, Hasan. “Kur’ân Meali Bağlamında Harfî Tercüme ile Tefsirî Tercüme Türü Arasında Bir Mukayese”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/6 (2016). 1-18. google scholar
44. Yüksek, Muahmmed İsa. Tefsir Usûlünün Temel Meseleleri. İstanbul: İFAV, 2020. google scholar
45. Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-'arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. Abdülalîm et-Tahâvî. Kuveyt: et-Türasü’l-‘Arabî, 2000/1421. google scholar
46. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2000. google scholar
47. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-'irfânfî ‘ulûmi’l-Kur’m. thk. Bedî‘ es-Seyyid el-Lahhâm. Dımeşk: Dâru’l-Kuteybe, 1431/2010. google scholar