Yahyâ b. Yahyâ al-Laythi’s Transmission of al-Muwattaʾ and Its Renown

Öz

The Muwaṭṭaʾ, being the first book to compile authentic hadiths, holds great significance, and the most famous version that has reached us today is the one narrated by Yaḥyā b. Yaḥyā al-Laythī. When one thinks of the Muwaṭṭaʾtoday, the Laythī version is the one that comes to mind first. However, this particular version has been criticized since its narration due to doubts that arose in the chains of transmission and textual evidence. The fact that its narrator, Yaḥyā al-Laythī was not a hadith scholar and the fact that there were deficiencies or uncertainties in his transmission from Imām Mālik led to it not being highly regarded in the early periods of the Eastern Islamic world. Nevertheless, in Andalusia, the Laythī version has always been accepted as the most reliable narration of the Muwaṭṭaʾ, due to its current status in the region and the charisma of its narrator, Yaḥyā. In this context, the most outstanding commentaries and other works on the Muwaṭṭaʾwere authored in Andalusia during the period of Islamic rule, and these works have consistently relied on the Yaḥyā narration. Over time, with the increase in scholarly interaction between the Eastern and Western Islamic worlds, the intellectual heritage of the West was transported, along with scholars, first to North Africa and then to the East. As a result, the Yaḥyā version became known not only in the Andalusian region but also in other Muslim areas. This study examines the factors behind the fame of the Yaḥyā b. Yaḥyā al-Laythī narration of the Muwaṭṭaʾ in Andalusia and its transmission to the East; thereby attempting to demonstrate that the widespread acceptance of manuscripts of classical works was shaped not merely by scholarly considerations but also by influential social dynamics such as politics, geography, and sectarian affiliation.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Muwaṭṭaʾ
• Mālik b. Anas
• Yaḥyā al-Laythī
• Andalusia

Muvatta’ın Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî Rivayeti ve Şöhreti

Öz

Sahih hadisleri toplayan ilk kitap olması hasebiyle büyük önem taşıyan Muvatta’ın günümüze ulaşan en meşhur rivayeti, Yahyâ el-Leysî nüshasıdır. Bugün Muvatta’ dendiği zaman akla ilk bu nüsha gelmektedir. Ne var ki söz konusu nüsha, rivayet edildiği dönemden itibaren hadislerin sened ve metinlerinde düşülen vehimler sebebiyle tenkit edilmiş, râvisi Yahyâ el-Leysî’nin güçlü bir muhaddis olmaması, İmam Mâlik’ten semâının eksik veya şüpheli görülmesi gibi hususlardan dolayı ilk dönemlerde İslam dünyasının doğusunda muteber kabul edilmemiştir. Bütün bunların yanında Endülüs’te Yahyâ el-Leysî nüshası, bölgedeki en güncel nüsha olması ve râvisi Yahyâ’nın karizması sebebiyle Muvatta’ın en muteber rivayeti kabul edilmiştir. Bu bağlamda Muvatta’ üzerine yapılan şerh ve benzeri çalışmaların en mükemmelleri, İslam hâkimiyetinde kaldığı süre boyunca Endülüs’te telif edilmiş ve bu çalışmalarda hep Yahyâ el-Leysî rivayeti esas alınmıştır. Zamanla doğu ve batı İslam dünyası arasındaki ilmî etkileşimin artması ile batının ilmî mirası âlimlerle birlikte önce Kuzey Afrika’ya, sonra da doğuya taşınmış, neticede Yahyâ nüshası, Endülüs bölgesinde olduğu kadar diğer Müslüman bölgelerde de bilinir hâle gelmiştir. Bu çalışmada Muvatta’ın Yahyâ el-Leysî rivayetinin Endülüs’teki şöhretinin ve doğuya intikalinin arka planı ele alınacak, böylece klasik eserlerin nüshalarının yaygınlaşmasında sadece ilmî saiklerin değil, aynı zamanda siyaset, coğrafya ve mezhep gibi sosyal unsurların da ne kadar etkili olabileceği gösterilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Muvatta’
• Mâlik b. Enes
• Yahyâ el-Leysî
• Endülüs

Kaynakça

1. Acun, Feyza Nur. Yahyâ b. Bükeyr’in Muvatta’ Rivayeti ve Yahyâ el-Leysî Rivayeti ile Karşılaştırılması. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024. google scholar
2. Adıgüzel, Cumhur Ersin. XI. Asırda Endülüs’te İlmî Hayat. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016. google scholar
3. Akbaş, Remziye. Endülüs’te Mâlikî Mezhebi Dışındaki Fıkhî Oluşumlar. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019. google scholar
4. Altındağ, Nurşen. Endülüs Emevîlerinde Birinci Büyük Fitne Dönemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020. google scholar
5. Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleymân b. Halef b. Sa‘d et-Tücîbî. el-Müntekâ. thk. Muhammed Abdülkadir Ata. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999. google scholar
6. Balcı, Ali Osman. Endülüs’te İslam Mezhepleri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023. google scholar
7. Başal, Abdulhalim. Endülüs Kıraat Ekolü; Tarihi, Kaynakları ve Yöntemleri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2022. google scholar
8. Birsel, Küçüksipahioğlu. İslam Tarihi ve Medeniyeti Endülüs. ed. Mehmet Özdemir. İstanbul: Siyer Yayınları, 2018. google scholar

9. Bûşâme, Rıza. “Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî ve Muvatta Rivayeti”. çev. Abdülbaki Durmaz. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (2017), 297-312. google scholar
10. Cevherî, Ebu’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdullah. Müsnedü’l-Muvatta’. thk. Lütfi b. Muhammed es-Sağîr – Tâhâ b. Ali Bû Süreyh. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1997. google scholar
11. Çavuşoğlu, Ali Hakan. Irak Mâlikî Ekolü. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004. google scholar
12. Çavuşoğlu, Ali Hakan. “Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/267-269. İstanbul: TDV Yayınları, 2013. google scholar
13. Dabbî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Yahyâ b. Ahmed b. Amîre. Buğyetü’l-mültemis fî târîhi ricâli ehli’l-Endelüs. Kahire: Dârü’l-Kâtibi’l-Arabî, 1967. google scholar
14. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed. Ehâdîssü’l-Muvattaʾ ve’ttifâku’r-ruvât an Mâlik ve’htilâfühüm ziyâdeten ve naksan. thk. Ebü’l-Velîd Hişâm b. Ali. İmârât: Mektebetü Ehli’l-Hadis, ts. google scholar
15. Dayf, Şevkî. Târîhu’l-edebi’l-Arabî. Mısır: Dârü’l-Meârif, 1995. google scholar
16. Durmaz, Abdülbaki. Yayılım Cağrafyası Açısından Muvatta’ Nüshaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025. google scholar
17. Emiroğlu, Nagihan. “Memlüklülerde Hadis ve Ulema”. İslam Tetkikleri Dergisi 10/1 (2020), 365-387. google scholar
18. Huşenî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Hâris b. Esed. Ahbârü’l-fukahâʾ ve’l-muhaddisîn. thk. Maria Luisa Ávila – Luis Molina. Madrid: el-Meclisü’l-A‘lâ, 1992. google scholar
19. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdülber. et-Temhîd limâ fi’l-Muvaṭṭaʾ mine’l-meʿânî ve’l-esânîd. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘ruf. Londra: Müessesetü’l-Furkân, 2017. google scholar
20. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Ali b. Hasan b. Hibetüllah. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Muhyüddîn el-Ümerî. Dârü’l-Fikr, 1995. google scholar
21. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî. Takrîbü’t-Tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. Suriye: Dâru’r-Reşîd, 1986. google scholar
22. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî. en-Nüket alâ kitâbi İbni’s-Salâh. thk. Rabî b. Hâdî Umeyr. Medine: İmâdetü’l-Bahsi’l-İlmî, 1984. google scholar
23. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Kitâbü’l-İber. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1981. google scholar
24. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân. thk. İhsan Abbas. Dâru Sâdır, ts. google scholar
25. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Dârü’l-Âfâki’l-Cedîde, ts. google scholar
26. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân. el-Muktebes min Ebnâi’l-Endelüs. thk. Mahmûd Ali Mekkî. Kahire: el-Meclisü’l-A‘lâ, 1971. google scholar
27. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî. Kitâbü’l-mesâlik fî şerhi Muvattaʾi Mâlik. thk. Yusuf el-Karadâvî. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2007. google scholar
28. İbnü’l-Faradî, Ebü’l-Velîd Abdullāh b. Muhammed. Târîhu ulemâi’l-Endelüs. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 2. Basım, 1988. google scholar
29. İbnü’l-Hazzâ, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yahyâ b. Ahmed et-Temîmî el-Kurtubî. et-Taʿrîf bi-men zükire fî Muvattaʾi’l-İmâm Mâlik. thk. Muhammed İzzüddîn el-Mi’yar. 3 Cilt. Suudî Arabistan: Vüzâratü’l-Evkâf, ts. google scholar
30. İbn Yûnus, Ebû Saîd Abdurrahman b. Ahmed b. Yûnus. Târîhu İbn Yûnus el-Mısrî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999. google scholar
31. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ. el-Gunye. thk. Mahir Züheyr. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1982. google scholar
32. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ. Tertîbü’l-medârik ve takrîbü’l-mesâlik li-maʿrifeti aʿlâmi mezhebi Mâlik. Rabat: el-Mektebetü’l-Mağrîbiyye, 2. Basım, 1983. google scholar
33. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ. Meşâriku’l-envâr alâ sıhâhi’l-âssâr. Kahire: Dârü’t-Türâs, 1978. google scholar
34. Kandehlevî, Muhammed Zekeriyyâ. Evcezü’l-mesâlik ilâ Muvattaʾi Mâlik. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 2003. google scholar
35. Kandemir, M. Yaşar. “İbn Vaddâh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/435-436. İstanbul: TDV Yayınları, 1999. google scholar
36. Karagözoğlu, Mustafa Macit (ed.). Hadis Şerh Literatürü I. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2020. google scholar
37. Kaya, Eyyüp Said. “Mâlikî Mezhebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/519-535. Ankara: TDV Yayınları, 2003. google scholar
38. Kebîsî, Halil İbrahim. Devrü’l-fukahâ fi’l-hayati’s-siyâsiyye ve’l-ictimaiyye bi’l-Endelüs. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2004. google scholar
39. Keçeli, Şeymanur. “İbnü’l-Faradî’nin Târîhu Ulemâi’l-Endelüs Adlı Eserinden Hareketle Muvatta’ Râvîleri Hakkında Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”. 6. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı 4 (2014). google scholar
40. Kırkız, Mustafa. “el-Ezher Özelinde Klasik ve Modern Eğitim”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 14/1 (2014), 167-189. google scholar
41. Kızılkaya Yılmaz, Rahile. Çağdaş Hadis Tartışmaları ve Muvatta’. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2020. google scholar
42. Kurt, Ali Vasfi. Endülüs’de Hadis ve İbn Arabî. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998. google scholar
43. Kurt, Ali Vasfi. Mağrib ve Endülüs’de Hadis İlminin Gelişim Safhaları ve Muhyiddin İbnu’l-Arabi’nin Hadis Kültürü. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997. google scholar
44. Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed Abdilhalîm b. Muhammed. et-Taʿlîku’l-mümecced alâ Muvattaʾi’l-İmâm Muhammed. thk. Takiyüddîn en-Nedvî. 3 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1991. google scholar
45. Makkarî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. Nefhu’t-tîb min ğusni’l-Endelüsi’r-ratîb ve zikru vezîrihâ Lisâni’d-dîn İbni’l-Hatîb. Beyrut: Dâru Sâdır, 2. Basım, 1997. google scholar
46. Muhammed b. Hasen eş-Şurahbîlî. Yahyâ b. Yahyâ ve rivayetühü li’l-Muvatta’. Camiatü’l-Kayrevan, 1995. google scholar
47. Oral, Kenan. Muvatta’ Oluşum Süreci, Tasnifi ve Nüsha Farklılıklarının Sebepleri. Ankara: TDV Yayınları, 2022. google scholar
48. Özdemir, Mehmet. “Endülüs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/211-225. İstanbul: TDV Yayınları, 1995. google scholar
49. Özdemir, Mehmet. Endülüs Müslümanları. Ankara: TDV Yayınları, 3. Basım, 2013. google scholar
50. Özdemir, Mehmet. Endülüs Müslümanları Kültür ve Medeniyet. Ankara: TDV Yayınları, 4. Basım, 2017. google scholar
51. Özen, Şükrü. “İbnü’l-Kāsım”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/103-104. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. google scholar
52. Özkan, Halit. “Amele Delalet Eden Tabirler”. İslâm Araştırmaları Dergisi 25 (2011), 1-26. google scholar
53. Schacht, Joseph. “The Encyclopaedia of İslam”. Mâlik b. Anas. 7/262-265. Leiden: Brill, 1991. google scholar
54. Sa‘âde, Hüseyin Mani. “Mâlikî Mezhebine Mensup Olmayan Âlimlerin İmam Mâlik’in el Muvatta’ı Üzerine Yaptıkları Çalışmalar -Hanefi Ulema Örnekliği-”. çev. Muhammed Talha Kılıç. Balıkesir İlahiyat Dergisi 14 (ts.), 541-558. google scholar
55. Sifil, Ebubekir. Muvatta’ Nüshaları Muhteva Analizi. Rihle Kitap, 3. Basım, 2017. google scholar
56. Turhan, Halil İbrahim. “Pîrîzâde İbrahim Efendi’nin Şerhu’l-Muvatta’ li’ş-Şeybânî’sindeki Şerh Yöntemi ve Eserin Hadis Şerh Literatüründeki Yeri”. Osmanlı Düşüncesi: Kaynakları ve Tartışma Konuları, 615-629, 2019. google scholar
57. Yıldız, Rıfat. “İbnü’l-Kâsım’ın Endülüs Mâlikî Fıkıh Ekolüne Etkisi”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8/17 (2016). google scholar
58. Yıldırım, Selahattin. “Osmanlı Muhaddislerinden el-Kemâhî ve el-Müheyyâ Adlı Muvatta Şerhi”. EKEV Akademi Dergisi - Sosyal Bilimler 8/20 (2024), 197-220. google scholar
59. Yücedağ, Rıdvan Talha. “Yasin Dutton. Early Islam in Medina: Malik and His Muwatta’. Londra, New York ve Dublin: Bloomsbury, 2022. viii + 144 sayfa.” Dîvân 1 (2022), 187-193. google scholar
60. Zebîdî, Ebu Bekr Muhammed b. el-Hasen el-Endelüsî. Tabakâtü’n-nahviyyîn ve’l-lüğaviyyîn. thk. Muhammed Ebu Fadl İbrahim. Kahire: Dârü’l-Meârif, 2. Basım, ts. google scholar
61. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnavût. 25 Cilt. Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985. google scholar
62. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Tezkiretü’l-huffâz. thk. Zekeriyya Umeyrat. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998. google scholar